ङखावधरूत हरिहरानन्द भारती धिरचितया
टीकया समेतम्
आथोर एवेलनेन सम्पादितम्
मोतीलाल उनारसौोदस
दिल्ली वाराणसी पटना
वंगलौर भद्ास
& | | 14 | |
01770 छश
^ १ पार 4 ४.41.
(1. 31
14 ^ 23 ४4 714 २५
५४1 {£
(01014 74 एरर 08 प ^ राप ^^ 2^ ८4411
\10व¶11.^1, 8५14२510 ^485
2८177 । (07/८1/1161 7८/71
` 8८16८107. [वरव
219८ 00८7 = -144-5, 928
2८7271८८ ~ 222८2, 7977, #9&9
70177... 5. 7 + र 511 54
एप्पण्2 10५ २०२, [य सकन विविय्वर+ {26117 110 007
27472८2८;
(130६, ९2721257 221 001
98120 इर 2.12. ध2, व ६८८2 800 004
24 2२ 2८€ (0 5€ २०२५, 82. 2.17-< 560 001
120 ९०४० €< ४1212 11 २९ ०२त, 14512 00€, 242. "25 600 004
1989 0 10६1121 6822810 258. ^ 11 २11८8 एर €ऽ<-४ टत्.
22 द व1772९ण ८८227 -244/5 (८2८5 द (०. ( कवक ) ४८. 2.
वि : 81-208-0541-0 ((1८+)
1927 : 81-208-05412-9 ( व्ल)
रात पो त्व.
ण्य 7 उग्तरदरा [< पवटापएार.^ एष्रऽ8, 45 प...
पव, + (षा 73 कपट (टा घ्रा 110 028 लताः 81.153 ऋष्ट
नि (9 म, त „त ० 9 प रा3.4958, ला. 1 10 007.
= 34 त्ष ^ 1२16 0, २।
7800716ग07र
4000 प्र6 10 {16 ॥12881441198878 48.118 06 ॥{8181117ए78108
0९10५88 ६0 116 [0968 = ए 11111 86001470 ` 10 ६06
31081.1111210812 81778 28 1116 (तवत 70) त #6 एतु
1118 ण? ४6 810 ऋभ्वा (01108.
48 10 116 81006810 {181 1118 {21118 18 2 20006711 006,
एप्रिल का #06 0एल्म ग 1080108 6 00181 प16 प्र
9 16 06160860 2 81010180 0 80 118 (पपर
(211081202102 31418, 116 16946 18 16161760 {0 {6
(11816 0 {16 ^^ 8.€11210॥ ग {6 91188 7 11160 18 {0 06
0प्ात 10 {6 पाप त्वात ग ^ 91181 ४० 8180277. 116
22] 08860 06 {68611028 ग 18 23708 [2187008 01 {06
018 {1166 ९1801618 ग 1018 क्ष{18. 6 725 1111181
1011260 0 0 8111018608108 2167 [> पा851101218108. 6 ॥6ण्€ा
01504106 118 (८५710 प्र 1110)) प्88 {0 01 118 [0618010 ए 0९67
16 0160 8† 31310} 10 101806. 18 18 2180 6]] {०९४ रां
फ 0611 16 601 10 11870 16 {00 फ 1170 81] 118 [06180४81
86178018. {16 124 8 91818 176 80 118 800 7 11118 16
9180 260011]0811160 1170 10 11210. 1४ 188 06811 {0 8016 &
1100416 10 1 28 1086 {16 8] 04866 11118611 0 & 40112
1 {018 ९188 0 8617}0प्6 18 2 प्रकषकुऽ 28 0111688 ४8 181
1 188 0667 @€61811ए 5 [0860 {0 06, 0 70666 (75 वी.
छपा 1 128 06610 8068166 108 1116 ‰(2181011ए81018, प्र 28 8
शिलदन्नी0 10 क्राने6 07 11 [एक ग प्िभन09ा्र9ात् 0 11091
1 188 0660 18100660 फा एष [70 110 2 ए16 एए {0 ९16९६
€ कपडचछ कपल एला€ राला छपा 27100 इद 88618.
श; महानिर्वाणतन्त्रम्
128. 48 8 कापा पाऽ एल ४066 876 80106 शव्ुपाणलण 8
1110 18. 066 8€ 0, 10 6 (0५६८ 800४९ 116 ग
० 80 200 8].
7,1€ {0पानल्टप 6090618 [प्०1186त 10 ४118 ए०ापा0€ 6४६
{16 575४ [कष ज 06 शहा रह% (४06 86600 [नधना त
{01} 0४8 01 6६ ४९८४ ००६६१०९); 98 1781 एप)011806त् क
६6 2.0; 0160008, 82.707 2 10 6 81958 €18 1798 (4.9. 1876)
पतल" 116 67४78 ० -318708 (11191072 ४ €त 712 पदे ए75 108.
€ "878 185 0660 1106 ऽप्0]€५॥ ० 00000 प्दए 0 [न९-
181571871682. 106 10871 प्रछत] ता 116 0000 प्लक्ष ए 1८ 18
111 {16 ९:01, 18 2117108 @€]ए़ 77 {06 2] &'8 087.
1100. {प 1176 0८100110 ण च्व्छा (कलाः ग 06
(011060{8फ {16 228 ए न।68 12 1101120 6१५१716 8त् 19
06 61171108 ° †16€ (० 00९4 $ 10 06 91) (प्रशूए€ा 11616
18 10 ६५१५1६10 ६0 € 200४6 {06 101101४ 10र068.1101 ^ 614" -
& 1417-21{14-0%242016॥4€ = 1/4 = 1724101कड॥॥ = 1116 7, = फर ©]
81108 1087 106 ‰.६]& प 10 1116 084 18 1011) 8110प]त €ण्ाः
168 07 {116 10 {€€४ ग †6 01 जप्ा् 08118176 1118
{211 17 {€ 00011 प80९€ ई {06 284110281 इप् 1€†2&€
(@1(1(-17100011/८4- 4114470) = फ 111९} १९६९९६8] ए 10101168 = 9
21261116 0 2 क्ठपाक्ष 88101018त8 $. 17116 82708]
1 प1011816त ००१४ ६16 {€ #§ 204 118 ९0001608,
106 ९४ फठ§ 6६ [प अलत् 19 € 8608411 €78 1498
(4.9. 1886) णर 811०2 6070812 एशा2 पध नुन त्ा2
(6181528 88 ९6107. 1118 641४100 ९0021060 0681068
ए 08121178 00170601 ‰ 26601866 3606811 11*21051811010 28
2180 €00प§ € {0120860 ००१६8 07 (0]रह 12181818. 0 1181६६8
6101010 18 80102767 16€04€त. ६५ ध1€ 8180008 88108 ]2
पच्छन्न {0 00010 006 टप 90 ९0110674, 1४६8०0४
#10288.2812 2180 [0 प01181166 176 ४९2४ 8.06 दठप्ाफटप्ष्छाप 10
{6०84818 00872667. 80 6.008 (1212108 8.711.808
ए70पद्॥ छप &४ €त7{10 ० {6 0०० ४ +€ 8608171 € 1318.
1प्रए६0706010 प्र 17
[५.. 1906) 17 प्रत € ४१६ {16 (68 88 8180 8 {12181810
71 2010811, 7118 ए0णोक्ष ए 978 188 8180 06611 00115760
४ एवाहं प्र्डुभी0णड ए 6 [णमा ग ४6 एलादटुभा
एषा (ष्पा 971 98109788. 7. 4. (11211084
1088 3130 71131160 6 {€ #, = 16 पदा 188 &180 066४ 18५९4
एप ४6 पदक्ल्ञापथ 2688 ० शिक प्रा ६ प्राणता
क्ाञभी0ा, 4 प्काहक्णप्, [नादो 1८०78 क्वाण (ण
£ 48 1 {6 1580 ए्86 0 #1€ 60 (भुल) फर
70118106 ४ शप्र शद्णभात 3 शावऽ 0 116 8४07
38018 ० 2९868 क्र110 ९9 116 पणा<छम ग 1118 0०००४
19 6 पृः 1%98 (4.2. 1886) फा धा ततादणाप8 पकप
४ ०6 शिदणु्तद्ाकु ४ 88 2180 8 86187 प 8181107. ५.
[धाः वणाः द वा 08066 ्लृ76ाभ100 601
0158108 000 प्िधपा्ा9.7त8 2710 व कणर 8.
(6 [1686४ {स 18 986 मा द ण एप 970 0
116 ४४.
4. 4.
01010, 2181 3९060061 1१28.
श्रीश्रीशिवायनमः
पा
कैठासवर्णनम्
सदारिववणनम् र
सययुगाचाण्यवहारकीत्तनम् । „ ६
बरताधुगाचाए्यवहारकौत्तनम् ॥ ।
द्रापरयुगाचापव्यवहारकीत्तनम् ९.
कटियुगाचारव्यवहारकीत्तनम् 6 । श
कलियुगे पञ्यु-दिव्यभावयोनिषेधः | । , १२
पर्चुभावलक्षणम् । । । , १२
दिव्यमावरक्षणम् „ १२
वीरसाधने छोभिजनपतना्रङ्ा | | „ १३
मघपानदोषकीत्तनम् . | | | १2
कटिजातदुवृत्तमानवानामुद्धाेपायप्र्न । . १९
्ितीयोष्टासे
कलियुगे जीवानां नित्तारोपायकथनम् । । १६-२१
कलियुगे तन्त्रमागिणेव निस्तारः । । , १७
कठो वेदमन्त्राः निर्वीर्याः । । । ४
तन्त-देवता-स्प्रदायमेदकारणम् . 7 4
11
महानिर्बाणतन्छम्
1:
महानिर्वाणतन्वपररासा ४ ॥ त ~ २१
बह्यापासनक्रमः त * ९१९९
परबह्यप्ररंसा पु ४ ~. २२
त॒तीयोट्धासे
परन्रह्योपासनोपदेक्नः - ° २,७--०९,
व्रह्मखक्चणम् ॥ = ९८
न्रह्ममन्त्रोद्धारः # = ९
ब्रह्ममन्तार्यः, बह्ममन्तचेतन्यम् २३
वहूविधनह्यमन्लाः = = = ९
कऋभ्यादिकत्रिविघन्यासः | . ३५
प्राणायामः . । „ ३६
नरह्यध्यानम् . ॥ ठ „= ७
मानसपूजा, बाह्यप्ूजा . = = = = २८
पञ्चरलतस्तवः ॥ ४ „ ३९
जगन्मङ्कर्कवचम् | ४ = ४१
बरह्यप्रणामः . 3 ॥ ॥ ~ ४२
महाप्रसादम्रहणम् , प्रसादस्य माहत्म्यम् - ४३
बह्यमन्त्िणः करत्याक्रयम् ६ ह = ४६
ब्राह्याणां सन्घ्याक्रयम् र $ ४.७
ब्राह्माणा प्रातः करम् , ब्ह्ममन्तपुर्श्वरणम् । ह = ४८
बह्यदीश्चादिनन्वसाधनयोयवद्यकता . „ ४९
लाक्ततैष्णवादीनां बह्ममन्तग्रहणे अधिकारः . ४ + ५२
अत्र गुरुविचारानावरेयकता = ह = ९२
चतुर्थो्छासे
प्रकरतेः घ्वशू्पकथनम् . | । # 4
करौ पड्यु-दिव्यभावयोनिषेधः
। | „ ५९
सूचीपत्रम्
वीरसा्वने प्रयक्षफटम्
नह्यज्ञानिनां पविन्रापवित्रविचारो नास्ति
ङाक्तित एव सृष्टि-स्थिति-संहाराः
महाकाटनामयौगिकार्थः .
आद्याकालिक।नामयोगिकार्धः
कोटप्ररांसा . ।
प्रवख्कटिरक्षणम् । ॥
सुरापानादिविधिः |
सत्कोख्टक्षणकथनम्
कटो संकल्पत एव घ्रेयः ।
कलिकिङ्करनिरूपणम् . ।
सखव्यनिष्ठायाः प्ररासा .
कुःखाचारप्रकादो युक्तिः *
संस्कारादि करयानि तन्ववत्मनेव कन्तव्यानि
शिवोक्ताचार एव प्रकृतिसाघनम् . ॥
पञ्चमोट्टासे
आदयाकाटिकासाधनप्ररसा, मन्त्रोद्धारः ह
मन्वप्रकारमेदाः । |
पञ्चतत्त्व विना राक्तिप्रूजा निष्फटा -
प्राततःक्रयम् . ¢
युरुध्यानम् . ह
गुरुप्रणामः, इषटदेवप्रणामः ॥ (
स्नानविधिः . ५ ६
रिखानन्धनादि | । ॥
चान्तिकी सन्ध्या 8 ह ॥
ज्निविघगायत्रीध्यानम् .
देवीगायत्रीकथनम्
श 111
वृष्द्ध
म,
& ०
६०
६१
६१
६१
६३
६५
९५,
९६
६६.
६७
६८
७१
७
७
७९५
७५
५८
\७९
८१
८१
८३
८५
प महानिर्वाणतन्वम्
र्ठद
तपणम् + ८५
देवताध्यदानम् । - >" &&
यागमण्डपक्थनम् ॥ ६ ह + ८७
पाणिपादप्रक्षाखनम् , सामान्याघ्यस्थापनम् । + ४
द्रारदेवताप्रूजा । .
विघ्रनिवारणम् । १ „ ८९
आसनस्थापनम् › विजयाशोधनम् . | ८९, ९.०
विजयातपणम् ॥ ~ ९१
पूजाद्रव्यस्थापनम् | । , ९
पजाद्रन्यप्रोक्षणम् › वहिप्राकारचिन्तनम् - € ९
करङ्ोधनम् , दिग्बन्धनम् इ ९
भूतदुद्धिः . | ह $ ˆ
जीवन्यासः , मातृकन्यासः | ४ ॥ = €
मातुकासस्स्वतीध्यानम् . ध ४ ४ ° €
अन्त्मातकान्यासः । । । इः. ~
वीद्यमातकान्यासः 4 । ६ 4.
प्राणायामः . । ह ् | 9 ४
ऋष्यादिन्यासः । । „ १००
व्यापकन्यासः कराङ्कन्यासः. १०१
पौठन्पासः . | र ४ „ १०२
अ्टनायिकाष्टभेरवनामानि ९ + + १०३
आद्याकालिकास्थूख्घ्यानम् - च 09
मानसीप्रूजा . # ॥ „ १०५
विरोषाघ्यसंस्कारः . , १०९
यन्त्रनिर्माणम् ॥ | %" ९1
पीट्देवतापरूजा | „ ११६
घटनिर्माणविधिः र ॥ = ११३
घटभेदे फरमेदकथनम् ~ ॥ „ ११९
सूचीपत्रम्
सुराशाधनम्
श्ुक्रङापमोचनम्
हंसवती ऋक्
ब्ह्मञापमोचनम्
कृष्णरापमोचनम् ह
आनन्दभेरवपूना) आनन्दभैरवीपूजा .
मांसरोघधनम्
मत्स्यराधनम् , सुद्राशोधनम्
षष्ठोट्टासे
सुराभेदकथनम्
मांस भेदकधनम् , बलिपद्ुनिरूपणम्
मत्स्य मेदः; मुद्राभेदः ॥
दुद्धिश्वरूपकथनम् , श्युद्धिविना सुघापाननिषेघः ,
डोषतच्वम् , शक्तिराधनम् ।
ओरीपात्रस्थापनम्
नवपान्राणि.
पात्रस्थापनविधिः, तर्पणविधिः
वटुकादिवलिः ।
सव भूतबलिः । ॥
आदयाकालिकायाः प्रकारान्तरध्यानम्.
तस्था आवाहनादि $
देवतादोधनम् |
षोडरोपचाराः, उपचारप्रदानमन्त्ाः
गुरुपक्तिपूजादि $
आवरणदेवताप्ूजा
जलिदानविधिः ह ४
खद्धपूजा । ॥
द
एषा
११६
११६
११७
११७
११७
११८
११९
१२०
१२२
१२३
१२३
१२४
१२४
१२५,
१२२९
१३२
१३४
१२३५
१२७
१३७
१२७
१४०
१४४
१४४
१९०
१४६
1
पञ्ुच्छेदनविधिः
रुधिरवकिः, सदीप्रीषवलिः
होममण्डठसंस्कारादि .
अद्धिप्रल्वाख्नमन्त
परणाइतिः
जपक्रमः
माखापरूजा, तपणम्
जपसमपणम् , स्तवपाटादि
आत्मसमपणम्
विसजनम् › निर्माल्यवासिनीप्रूजा
पानपात्रनिर्मणविधिः
पानपात्रहुद्धिपात्रस्थापननियमः
परिवेरानप्रकारः
सुधापाननियम
महानिर्वाणतन्वम्
कुरुछी-गृहस्थ-साधकानां सुधापानविधि
प्रसादमोजने उच्छिष्टविचारो नास्ति.
कृकारकूटस्तवमाहात्म्यम्
ऋष्यादि
रतनामस्तोत्रम्
कृकारकूटकीत्तनफलटम् ..
त्रैटोक्यविजयकवचस्य ऋष्यादि
त्रेरोक्यविजयकवचम् .
त्रेखोक्यविजयकवचपाठ्फठम्
सक्षेपप्रूजा, संक्षेपपुरश्वरणम्
कुःरुछक्षणं कुलखाचारनिरूपणञ्च
सप्रपाष्टासे
॥
प्रथम्प्त्वछक्षणम् , द्वितीयतत्वरृश्चणम्
१६९६
१६९६
१९६७
१६९
१७२९
१७२९
१७
{ ७५
१७९५
१७८
सूचीपत्रम् ४
ष्ठा
तृतीयतत्वछक्षणम् , चतुयतत्वरुक्षणम् ४ „ १७९
पञ्चमतत्तवखृक्षणम् , पञ्चतत्वखक्षणम् | ॥ „ १७९
अष्टपोह्छासे
पञ्चवर्णाः ह + १८०
द्विविघाश्रमः ४ ॥ | ४ „ १८१
गृहस्थाश्रमः) भिक्चुकाश्रमः ह - १८२
कलियुगे सन्यासः । ह - १८२
उक्ताश्रमयीाः सर्वषायेव अधिकारः . „- १८२
आाश्रमकाटर्निरूपणम् र १ “८2
गृहस्थकत्तव्यानि । ई - १८३
अन्तर्बाह्यरौ चारोौचनिरूपणम् ॥ . १९०
सन्ध्याविधिः 4 8 व ~ १९१
वेदिकतान्तरिकोभयसन्ध्याकरणे युक्तिः | ~ १९३
कखाबुपवासप्रतिनिधिः १ ४ ~ १९४
पुण्यकाखनिर्दराः 8 र = १९४
पुण्यतीथनिर्देशः । . १९५
पितृद्युश्चुषादिकमणां मुख्यत्वम् । ~ १९५
योषिद्धमकथनम् । ( „ १९५
योषितां विवाहे प्रदास्तकालः । „ १९६
अभक््यमांसनिणयः इ । 8 „ १९६
निरामिषभाजनविधिः 8 ह „ १९.६६
विप्रादिपञ्चवर्णानां दृत्तिनिणयः + १९६
बराह्मणकन्तव्यानि | ~ १९७
क्षत्नियकत्तव्यानि । ८ | + १९७
वेदयकत्तव्यानि | ह ( „ १९६
द्ुद्रकन्तव्यानि ह । = ` २०१
भेरवी चक्रकथनम् ॥ = ~ - २०२
(9)
ए ए112
घटस्थापनम् , संक्षेप्रूजा
आनन्दभेरवीध्यानम् . ।
यानन्दभेरवध्यानम् ।
सुराप्रतिनिधिकथनम्
डोव विवाहः
सक्रस्थट पाहात्म्यम् . ४
दक्रस्थसाधककत्तव्यानि . |
चक्रस्थसाधकानां शिवत्वम्
कटो कुखुधमगोपने दोषः
तत्वचक्रकथनम् , तत्र अधिकारिता.
तत््वरोधनमन्त्रः
चक्रासुष्टेयानि
सन्यासघमकथनम्
तत्काटनियमः ।
सर्ववर्णाधिकारिता |
सन्यास ग्रहण कत्तव्यानि.
गुरुप्राथना
ऋणत्रयमाचनम्
आत्मश्राद्धक्रिया
वह्धिस्थापनम् ।
साकस्यहोमः, व्याहतिहोमः ।
प्राणहोमः, तत्त्वहीमः ।
उपवीत होमः, शिखाटतिः
८८ तत्त्वमसि ” महावाक्योपदेशः
रिष्यप्रणामः । ह
व्रद्यज्ञस्य सन्यासः; अवघ्रूताचागरकथनम्
अवधूतदेहदाहनिपेघः .
(क
चित्तदुद्धयशथमेव उपासनादि ` ॥
प्रष्ठाङ्क
२९०
२०४
२०५९
१०५६
९०७
९०७
९०८
९१०९
२१०
२१०
(८
२१२९
१९९
२१३
२९१२
२१३६
२१४
९१8
२१५
१९७
२१७
२९१७
१९
१९०
१९८
९९
4
९९४
सूचीपन्नम् 1
ृष्ठाङ्क
कुरावधूतमाहात्म्थकीत्तनम् । „ २२४
नवमोह्टासे
दराविधसंस्कारकथनम् . ॥ ॥ „ २२६
अस्यावकयकत्वे हेतुः . 8 । | . २२६
कुराण्डिका . 1 = । । „ २२८
स्थण्डिखर्चनम् , अग्निस्थापनम् ह । . २२८
अग्निध्यानम्. ६ § । । 7" ।
अभ्रः सप्तजिह्वाः । । „ २३०
नह्यस्थापनम् - 8 . . २३१
दव्यसंस्कारः $ | . २३३
घाराहामः ह । । „ २३३
प्रक्रतहामः .. | ॥ , २३४
स्विष्िकद्धोमः | € . २३४
व्याहृतिहोमः ॥ । ध . २३५
पूर्णाहितिः - ॥ ठ ४ ४ - २६६
रान्तिकम ॥ । . २३६
अग्रिप्रा्धना, अभ्रिविसजनम् । . २३७
दक्षिणा, तिर्कघास्णम् . । | ~ २३८
पुष्पधारणम् | - ॥ । = "९,
चरुकम . । । । | „ २२३९
जनुहोमः . । ॥ ॥ „. २६५१
ऋतुसस्कारः* „- २४१
गर्माघानम् . „ २४६
पुंसवनम् . १ ४ | ॥ . २४८
पञ्चम्रतम् . ध 8 प । = ५.०
सीमन्तोन्नयनम् | । , २५०
जातक .. । ह ६ $ „ २५२
3.4 महानिर्वाणतस्त्रम
नामकरणम् .
निष्क्रमणम् °
रनप्राङानम्. ।
चूडाकरणम् .
कर्णवेधः
उपनयनम् .
गायन्रीव्याख्य)
गार्हस्थाश्रमग्रहणम्
विवाहः .
कन्यासंप्रदानम्
विवाहान्तकुदाण्डिका
दारान्तरपरिग्रहे प्रथमाया अनुमतिः ,
डोवविवाहः .
ब्राह्मीसन्तला दायाहुत्वम्.
दौवविबाहस्य द्रैविध्यम् .
हीवापदयजातिनिणयः
दौवविवाहे हेतुः
दशमोट्टासे
वृद्धिश्रद्धे व्यवस्था
ृद्धिभ्राद्धप्रयोगः
पार्वणश्राद्रविधानम्
श्राद्धविषये व्यवस्था
एकोटिष्श्राद्रविधानम्
व्रेतश्राद्रविघानम्
अौचव्यवस्था
शाबदाहव्यवस्था
सहमरणनिषेधः
एठा
२५१
५०,
२५.६
५.७
२५९.
२६०
६६
२६७
२५९,
२७२
२४७५
२९७६
२.७६
२.७६.
२५७६
२१७९.
२.७९,
२८०
२८१
९९.४९
२९.५
९
२९.६.
२९.६
२९७
२९७.
सूचीपत्रम्
मृतव्रद्मयोपासकदेहस्थापनव्यवस्था
अन्त्येष्टिक्रिया
आदयश्रद्धाधिकारिणः
तिखुकाञ्चनोत्सगः
राय्यादिदानम्
बृषोत्सगः .
आदश्राद्रविधिः
कौठप्रूजाप्रशंसा
ल्युभकमदिननिणयः
गृहुप्रवेरानियमः, संक्षेपयात्रा
दुगोत्सवादौ कोटक्रयम्.
कोरमाहात्म्यम्
पूर्णामिषेक
पूर्णाभिषेक अधिकारि गुवन्तराश्रयणम्
पूर्णाभिषेकाङ्ग गणेदप्रूजा
गणेदाप्रूजाघ्यानादि
पर्णामिषेकसंकल्पः
गुस्वरणम् ..
यागमण्डपसंस्कारादि
घटस्थापनम्
पात्रस्थापनम् |
तर्पणविधिः; इष्टप्रना, कुमारीप्रजा
र्णामिषेके राक्तिसाधकसम्मतिः
पूर्णाभिषेक मन्त्रः
पष्यमुखल्न्धमन्त्रस्य पुन्रहणम्
िष्यनामकरणम्
गुरुदक्षिणादिकम्
अमृतदाने विधिः
रस महानिर्वाणतन्तम्
प्रसादपगिविानं चक्रानुएानश्च
र्णामिचेके नवगात्रादिकल्पभदः
र्णामिपेकिुम; श्रष्ठत्वम्
उाक्ाभिषिक्तस्य चक्रेधग्तानिषेधः - ॥
कुःखुद्रव्यादिनिन्दायां दाषः
ब्रह्मनिप्कोटानां कलयाक्र्याभावः
स तत्रैव ब्रह्मप्ूजया सिद्धिः
सत्कौटरक्षणम्
एकादशोष्टासे
देवीस्ततिः .
स्वपरानिष्टमेदेन पापस्य दैविध्यम्
द्िविधपापमोचने द्विविधोपायः ।
राजदण्डविधिः
करत॒पापस्यं राज्ञः दण्डविघ्ानम्
खचुगुरुपापयोरपि विपर्तदण्ड विधाने हेतुः
धार्भिकराजानं प्रति प्रनाकत्तव्यम्
अतिपाततकनिरूपणं दण्डश्च
व्यभिचारे दण्डः
वारनारी पश्चादिगमने दण्डः
ज्ञानतः पायुगमने दण्डः
वदात्करे दण्डः ध
परच्रीखक्षणम्
कामतः परच्ियः परपुरुषस्य दङने दण्ड
गृह्याङ्दरशनादौ दण्डः ,.
स्वगुद्याङ्क प्रदाने दण्डः. |
पल्लीव्यभिचारप्रामाणाभावे पतिकत्तव्यम्
उपपतौ रममाणां पत्नी पश्यन् तयोविनारो दण्डाभावः
व्ाङ्ख
२१४
२१४
२१५,
२९६
५९६
२१६
१६
२१९७
२१९
२२९२९
२२९९
अ
२५९२
२९४
२२९५
२२५.
२२९६
२९९.
२३२९.
२२९९,
२२०
६०
२२०
२२१
२२६१९
२२१
सूचीपत्रम् ड स्111
षरा
म्रतपतिकायाः कत्तव्यनिरूपणम् । , ६२२
मात्-पितृ-पतिबन्धुनिरूपणम् ह „ २२२
ग्रासाच्छादनाहनिरूपणम् । , २३३
पत्नीं प्रति दुर्वाक्यादिकथने दण्डः र . ३२४
भार्यायां मातृत्वाद्यारोपे दण्डः । । । . ३३४
स्रीणां पुनरुद्रादविधिः . „ ३३४
जार्जपुत्रनिरूपणम् ह । + २२३५
भूणवधे दण्डः । ६ + २३९
मनुष्यवधे दण्डविधिः । = २२६
गुरुजनप्रहरणादौ दण्डः , । . ३३७
राजद्रोहिहनने दण्डाभावः, = "` + „ ३३७
नरवातकपाप निरूपणम् . + । #
अनवधानमनुष्यवधे दण्डः । । ~ २२३८
कुःरचारदूषकानां दण्डः - | = २२८
सन्तानविक्रयादौ दण्डः .. । व
क्षतिप्ररण दण्डः - - - = २९९
चौ्यविरोषे दण्डविरोषः . । । , २४०
कूटसाक्षिणोदण्डः । । ~ २४१
प्राह्यम्राह्यसश््यनिङूपणम् | - २४१
कल्पितल्िपिकरणे दण्डः । ४ „ २४२
असलयकथने दण्डः | , २४२
दापथस्वूपम् | „ २४३
रापथं कृत्वा मिध्याभाषणे पापम् . | | + -& ^
अद्धगकारपाटनम् ४ - २४३
सुरामाहात्म्पम् ४ ६ र + - ४५४
पञथतत्वसेवनमाहात्म्यम् - । । . २४९
अवेधसुरापाने दोषः । । „ ३४५
सुरासक्तानां दण्डः ॥ र ~ ३४५.
प्र महानिर्वाणतन्तम्
अतिपानचिषूपणम
मद॑मत्तारनां दण्डः
अतिपानसक्तकोरः पञ्चः
नाह्यभार्यायाः सुरापान निषेधः
असंस्कृतपञ्चत्तत्वसवने दण्डः
अवैधमांसादिसेवने प्रायथित्तम् ।
चक्रार्षितनिषिद्रानमक्षणे दोषाभावः
स्पदादोषाभावनिरूपणम् .
अवेघपड्यवघे पापम्
गवादिहननप्रायश्चित्तम्
मृगयायां वेधपञ्युवधे दाषाभावः
बतमङ्ख महागुरुनिन्दयाच्च प्रायश्चित्तम्
उपवासनियमः .
परनिन्दायां तथा आत्मश्ाघायां प्रायश्चित्तम्
महारोगादो प्रायधित्तम् .
दुष्टवापीकूपादिसंस्कारः . 8
नीचवृत्तिद्विजप्रायश्चित्तम् ¢ ई
द्रदशोद्छासै
दायभागकथनम् ¢ 4
भ्रयोदशोष्ठासे
मूटप्रकृतेः खूपकल्पनायां युक्तिः
प्रतिमा-गृहं जखाद्रायादि प्रतिष्ठाफलम् .
वास्तुपुरुषप्रनाविधिः
वास्तुमण्डटम्
वास्तुराक्षसध्यानम्
व स्तुदैयप्रूजने सर्वापच्छान्तिः
प्रतिष्ठादो नवग्रहादेः पूजाविधिः
२४६
२४६
४७
२४७
२३९७
६४८
२४९.
४९.
२५०
५.०
२५.२९
२५२
२५४
२५५
२५५
२५६
य ५९, ॥ ७ ।
२६९०-- २६७
२६६
०१
2०४
४०५
€०८
४०८
2०८
सूतचीपत्रम्
ग्रहयन्त्रम्
तत्र पूजाविधिः
प्रहाणां वर्णध्यानादि कथनम्
दिक्पार्प्रूजादि
दरपाख्प्ूना .
बरह्मानन्तयार्घ्यानकथनम् .
ग्रहवर्णानुरूपं पुष्पादिदानविधिः
अग्नेः सप्तनासानि
सर्वकर्थघ देवाचनापितरतर्पणं कर्तव्यम्
असंस्कतनररायादिदाननिषेघः
काम्यकमणि संकल्पप्रयोजनम्
प्रोक्षणमन्त्रम् ।
कायमेदे देवविदोषघ्रूजनम्
वास्तुयागविधिः
गणपतिध्यानम्
वूपसंस्कारः `
तडागाद्युत्सगविधिः
गृहप्रतिष्ठा
देवगेदहप्रतिष्ठा
देवप्रूजोपचाराः
उपचारनिवेदन मन्त्रम् -
देवगेहप्रंथना ॥
वाहनदानमन्त्रम्
आरामसेत्वादि प्रतिष्ठाक्रमः
प्रतिमाङ्खः न्यासादि
भगवतीप्रूजनम्
१४
~> ९१ महानिर्वाणतन्त्रम्
वतुदेशोट्छासे
अचखरिवटिद्गप्रतिषठा प्रश्चः
रिवलिङ्माहात्म्पम्.
अधिवासद्रव्याणि
सदारिवध्यानम्
मन्त्रोद्धारः ..
वेदी शोधनम्
त्रदेव्याः पूजा
देवीध्यानम् .
मन्त्रोदघारः.
नद्िमन्त्रकथनम्
प्रतिष्ठादिनक्रयम्
गृहे छिङ्कस्थापनम्
प्राथनम्
प्राणप्रतिष्ठा, पूजा
उष्टमूतिप्रूना .
अनन्तरदिनकरयम्
छिङ्खस्थानान्तरकरणे निषेधः
पूजावाध्वे कत्तव्यम्
अन्यदोषटुष्टे विधिः
महापीठादो स्परादोषाद्यभावः
का्म॑क्षयान्मुक्तिः
तत्तवज्ञानान्मुक्तिः । ध
योगङब्दव्युत्पत्तिः
चतुर्विधावधूतटक्षणानि ..
बाह्मदौवावधघूतयोः कक्तव्यकर्माणि
८ आओ ` तत्सत् ` मन्व माहात्म्यम् ..
सूचीपतरम् ५५)
५५४
एणदोवावप्रूतस्य निखनेषित्तिक्रियानधिकारः | "र
णत्ाह्मवधूतस्य सवकण्यनधिकारः - . । . १६९
चतुविधावधुतमाहात्यक्थनम् . । , ४६९
सर्वषां कुटाचर अधिकारः | । । . ७०
कुटममाहात्यम् . - ॥ ४७।
महानिर्वाणतन्त्स्य श्ष्त्वम् | ॑ . १७१
मू्चीपत्र समाप्तम् ।
गिरीन्द्ररिखरे रम्ये नानारलनोपशोमि
नानव्रक्षटताकीर्णे नानापक्षिखेयते ॥ 5 ॥
ओं नमो ब्रह्मणे |
ओं अहं व्ह्यास्पि बरह्यवाहपस्मि |
कृत्वा ष्डान्नायममेयसक्तिः सदारिवः प्रेरित आदिशक्तया ।
जगाद सेतुं वुल्वारिररेर्भर्वाणतन्वं महता समस्तम् ॥
स्मारं स्मारं परह्य नामं नामं गुरोः पदम् ।
निरपेक्षं वचः शम्भोर्विवृणोमि यथामति ॥
वेदादिवोधितसमस्तपुण्यकम्मच्छेदकातिनिन्दितानन्तपापकमपरवत्तेककरि-
पगागमने सति परमातमचिन्तनायननुरक्तानां नानाविधपापकमगप्रसक्तानां
राणां कथं निस्तारो मविप्यतीति सञ्चिन्तयन्ती पावती कैकासरिखः तिन्तं
कारुण्यवन्तं सदाशिवं प्रति तेषां निस्तारोपायमप्राक्षीदैतत्तदेवाह--गिरीन्द्र-
२ महानिर्वाणतन्वम्
दौत्यसोगन्ध्यमान्याट्यमरद्धिरपवीज्ति ॥ २ ।
अप्सरोगणसडगीतकलष्वनिनिनादिते
स्थिरच्छायद्मच्छायाच्छादिते ल्लिग्वमञ्जुे ॥ ३ ।
मत्तकोकिख्सन्दोहसङ्घुष्टविपिनान्तर ।
सर्वदा स्वगणैः साड म्रतराजनिषेविते ॥ £ ॥
शिखर इत्यादिभिः । तत तस्मिन् भिरीन्द्ररिखरे पवंताधिराजस्य कैकासस्य शर
स्थितं मौनधरं मौनिनं शिवं वीक्ष्य विलोक्य रोकानां हितकाम्यया जनानां
हितेच्छया पार्वती देवी विनयावनता सती शिवमत्रवीदिव्येकादश्छोक स्थितेः
पदैरन्वयः । मौनधरमित्यनेन कथानवसरो दरतः । रम्ये द्प्यादीनि स्षम्यन्तानि
तयोदशपदानि गिरीन्द्र शिखरे इत्यस्य विहोषणानि । चराचरजगद्गुरूम्त्यादीनि
द्वितीयान्तानि पदानि तु रिवमित्यस्येति बोद्धव्यम् । रम्यते क्रीड्यते सिद्धचार्-
णादिभियेत् तद्रम्यं तस्मिन् । पोरदुपधादिप्यधिकरण थत् । नानारन्नोपोभिते
अनेकैः पद्मरागमरकतादिमी रनैर्विराजिते । नानावृक्षर्ताकीर्णे अनेकैवक्षरनेका-
मिरतामिश्च व्याते। नानापक्षिरुते नानाविधानां पक्षिणां शब्दै्ुक्ते ।॥ १ ॥
स्व्॑ुकुघुमामोदमोदिते सकट्वसन्ताथुतुसम्बन्धिषुप्पसंम्बन्धिभिरतिम-
नोहारिमि्गन्धेः सुरमीक्ृते अतएव सुमनोहरे अतिमनोहारके शैत्येन सौगन्ध्येन
मन्येन चादचेः युक्तैः मरुड्टिर्वायुभिरुपवीजिते ।॥ २ ॥
अप्सरोगणेव्यादि । अप्सरसां गणे: समूहैः सङ्गीतो यः कृरुष्वनि्मम्भीरः
राब्दस्तेन निनादिते शब्दिते । स्थिरा अचञ्चला छाया येषां द्रुमाणां तेषां छाया-
भिङ्छादिते छने | क्िग्धं चिक्णच्च तन्मन्जुलं सुन्दरञ्चेति खिग्धमन्जुरं तस्मिन् ॥
मत्तेत्यादि । मत्तानां कोकिलानां सन्दोहेन समूहेन सङ्धुष्ं संषदि
विपिनान्तरं वनमध्यं यस्मिन् तस्मिन् । शरवेदा सवैस्मिन् कारे म्वगणेभ्रमरादिमिः
साद्धेमतुराजेन वसन्तेन निषेविते | ४ ॥
प्रथमोट्ासः
~^
सिदधचारणगन्धर्वगाणपलयगणेवते !
तते मौनधरं देवं चराचरजगद्गुम
सदादिवं सदानन्दं करूणाम्रतसागरम् ।
कपूरकुन्दधवरं शुदसमयं विभुम् ॥ ६ ॥
दिगम्बरं दीननाथं योगीन्द्रं योगिवष्टुमम् ।
गङ्गारीकरसंसि कजयामण्डलमण्डितम् ॥ ७ ॥
विभूतिभृषितं शान्तं व्याटमालं कपालिन् |
विलोचनं तरिखोकेरां विदशुख्वरधारिणम् ॥ < ॥
सिद्धेस्यादि । दैवयोनिमिः सिद्धेः चारणेर्मन्धर्वैः गाणपत्यगणेगैणपति-
स्वामिकेगणेश्च । वृते रुद्धे । देवं दीतिमन्तं । चराचरजगद्भुरं चराणां जङ्ज-
मानामचराणां स्थावराणाञ्च जगतां पितरम् \ “५ ॥
सदेव्यादि । सदा सवेदा शिवं कल्याणं यस्य यस्माद्वा तं । सदा
आनन्दः सत् सवदास्थायी वा आनन्दो यस्य तं । सतः साधून् वा आनन्द-
यति यः त॑ । करुणागृतस।गरं दयारूपस्य पीयूषस्य समुद्रं । कपूर्कुन्दधवलं
कर्पूरकुन्दवत् शुभ्र । शुद्धसत्त्वमयं विमलसत्त्वगुणप्रधानं । विसं व्यापकम् ॥ ६॥
दिगिव्यादि । दिगेवाम्बरं वशं यस्य तं वश्लरहितमित्यथः । दीननाथं
दरिद्राणां जनानां मर्तपरं । योगीन्द्रं योगः परमामचिन्तनं तद्वसु श्रेष्ठं ।
योगिवछछमं योगिनान्दयितं । योगिनो वहाः भरिया यस्येति वा तं । गङ्गायाः
रीकरैरितस्ततो विक्षिपतैरम्बकणेः संसिक्तेन जरामण्डलेन जटासमूहेन मण्डितम्।।.७।
विभूतीस्यादि ¦ विभूतिभूषितं मस्मभिरटङ्कृतं . शान्तं संयतान्तःकरणं ।
व्याखः सर्पा एव माला यस्य तं । कपालिनं नृकपाट्श्ाख्निं ।
लोच्यते दृयते यस्तानि रोचनानि नेवाणि तानि वरीणि यस्य तं । तिरोकेश
याणां लोकानामथिष्ठातारं । विरट्वरधारिणं विशटष्र॒ वरं चिरूट्श्च वरश्च
वा धत्त शीरं यस्येति विूलवरधारी तम् ॥ ८ ॥
ट मरहानिर्वाणतन्वम्
तोषं ज्ञानमयं केवस्यरूखदायक्म् ।
विकस्यं निरातङ्कं निविशेषं निरञ्जनसः
प्रसन्नवदनं वीक्ष्य लोकानां हितकाम्यया ।
विनयावनता देवी पावती रिवमव्वीत् ॥ १० ॥
भ्ीपवेत्युवाच
देवदेव जगन्नाथ मन्नाथ करुणानिधे ।
त्दधीनाऽस्मि देवे तवाऽ+ज्ञाकारिणी सदा ॥ 9१9 ॥
विनाऽऽज्ञया मया किच्चिद्धाषितुं नैव राक्यते |
कपावलेङो मयि चेत् खेहीऽस्ति यदि मां प्रति |
तदा निवेयते किञ्चिन्मनसा यहिचारितिम् ॥ १२ ।
आध्ित्यादि । आडु शीघ्रं तोषरस्तुष्टियेस्य तम् । ज्ञानमयं ज्ञानं तत्वतः
समस्तपदार्थाववोधस्तदात्मकम् । कैवल्यफल्दायकं निवाणष्पस्य फलस्य दातारम् ।
निर्विकल्पं निगेतो विकल्पो विविधा कल्पना यस्मात् तम् । निरातङ्क
निगेतः आतङ्कः तापशङ्का यस्मात् तम् । निर्विंरोषं नानाविधमेदरदहितम् ।
निरञ्जनं अविदषामप्रत्यक्षम् ॥ ९ ॥
सर्वघामित्यादि । निरामयं निगत आमयो व्याधि्स्मात्तम् ॥ १० ॥
पावेती रिव प्रति किमव्रवीदिव्यपेक्षायामाह-- श्रीपावदयुवाच । देव- `
देवेस्यादि । दे देवेन दैवनाभिन्द्रादीनामपि नियन्तः यतोऽहं चदधीना तवं
वरीभूता सदा सवरिमत् कठ तवाऽञज्ञाकारिणी चाऽस्मि । अतस्तवाज्ञया चिन!
किञ्चिदपि मातुं कथयितुं नैव मया राक्यते } ११ ॥ १२॥
प्रथमोघ्टासः ९
तदन्यः संरायस्याऽस्य कसखिटोक्यां महेश्वर !
छेत्ता भवितुमर्हा वा सवज्ञः स्वेशास्रवित् ॥ १२ ॥
श्रीसदारिव उवाच |
किमुच्यते महाप्राज्ञे कथ्यतां प्राणवह्टमे !
यदकथ्यं गणे ऽपि स्कन्दे सेनापतावपि ॥ 9९ ॥
तवाग्रे कथयिष्यामि सुगोप्यमपि यद्वेत् ।
किमस्ति त्रिषु रकेषु गोपनीयं तवाग्रतः ॥ ५५॥
मम रूपाऽसि देवि तं न भेदोऽस्ति तया मम |
सवेज्ञा कि न जानासि चनभिदञेव प्रच्छसि ॥ ५६ ॥
इति देववचः शवला पवेती इष्टमानसा |
विनयावनता साध्वी परिपप्रच्छ राङ्करम् \॥ ५७ ॥
त्वदन्य इति । त्वत्तोऽन्यस्त्वदन्य इति पद्धमीतस्घुरुषः । त्वदिति
पञ्चम्यन्तं भिन्न वा पदम् | १३२ ॥
पावेत्या प्रष्टव्यमथेमभिजिनज्ञाघ्ुः श्रीसदारिव उवाच । किमुच्यते
इत्यादि । गणेचोऽपि स्कन्दे कार्सिकेये सेनापतावपीति व्याहरता भगवता
महादेवेन तयोमेहावीरत्वेन मदतिपियत्वाद तिगद्यस्याप्यथस्य वरात्करेणाप्यभि-
धायने योग्यत्वमस्तीति सूचितम् | १४ ॥
तवाम इति } तवाग्रतस्त्वदमरे गोपनीयं त्रिप्वपि खोकेषु किं वस्त्वस्ति
अपितु न किञ्चिदित्यथेः । अमरे इव्यग्रतः आबादिभ्य उपक्षख्यानमिति सक्ष-
म्यन्तात् स्वार्थे तसिः ।॥ १५ |
मम ॒खूपेव्यादि । रूप्यते दछ्पक्रिया विशिष्टा विधीयते इति खूपा |
कमेण्यच् । मम रूपा मद्रुपशाखिनीव्यथेः । मत्स्वरूपेति पाठे तु मया सहं
समानमेकं खूपं यम्याः सा । जनमि ज्ञेव अविदषी इव ॥ १६ ॥ १७ ॥
& महानिर्वाणतन्तम्
श्रीजआद्योवाच ।
भगवन् सर्वभूतेश सर्वधमेविदां वर ।
करूपावता भगवता वह्यान्तयामिना पुरा ॥ ५८ ॥
पकादिताश्चतुर्वेदाः स्वेधर्मोपवंहिताः ।
वर्णाश्रमादिनियमा यतर चेव प्रतिष्ठिताः ॥ १९ ॥
तदुक्त्योगयन्ञायेः कर्मभिर्भुवि मानवाः !
देवान् पितुन् प्रीणयन्तः पुण्यशीलाः कृते युगे ॥ २० ॥
खाध्यायध्यानतपसा दयादानैज्तिन्ियाः ।
महाबला महावीय्यां महासनचपराक्रमाः ॥ २१ ॥
पावती राङ्करं किं परिपप्रच्छेव्याकाडक्षायामाह श्रीजा्योवाच
भगवच्नित्यादि । हे भगवन् रेश्र््यादिशारिन् । स्वेभूतेश्च सवेषां भूतानां
नियन्तः । यथा श्रुतिस्दतिसंहितादयुपदैेन सत्यत्रेतादौ भवता खोका निस्तारिता
एवं दुष्टकममवत्तके पापिनि करावपि केनाप्युपायेन दयावता मवतैव मनुष्या
उद्धत्तेथ्या इ्याश्चयेनाह--कृपावतेत्यादि ।॥ १८ ॥
प्रकारिता इत्यादि । सर्वे धर्मां उपवरृहिता बद्धता येषु ते ।॥ १९ ॥
तदुक्तेव्यादि । कृते युगे सत्ययुगे । भुवि प्रथिव्याम् । पुण्यश्ीरा
मानवाः तद्क्तयोगयन्ञर्वेदभापितेर्निम्तारोपायभूतेर्थज्ञादिमिः कर्मभिर्देवान
पितुश्च प्रीणयन्तस्त पयन्त आसन्निति पञ्चमश्छोकस्थितेन पदेनान्वयः ॥ २० ॥
स्वाध्यायेत्यादि । स्वाध्यायो वेदाध्ययनं ध्यानं परमात्मचिन्तनं तपः
क्रच्छ्वान्द्रायणादि दया निप्कारणपर्दुःखना्ेच्छा दानं न्यायार्जितस्य धनादेः
पत्रेऽपणं तैः सर्वेविचिष्टा मानवा आसन् । जितेच्दिया इत्यादीनां सर्वेषा
जसन्तानां पदानामासन्नित्यत्ान्वयो विधातव्यः । जितेन्द्रिया वसीकृतचक्षुरादयः।
प्रथमोह्धासः ७
देवायतनगा म्या देवकल्पा दृदढवताः ।
सलयधमपराः स्व साधवः सत्यवादिनः ॥ २२ ॥
राजानः सलयसङ्कस्पाः प्रजापाख्नतत्पराः ।
मातवत् परयोषि्सु पुत्रवत् परसूनुषु ॥ २३ ॥
लोष्टवत् परवित्तेषु प्रयन्तो मानधास्तद्ा ।
आसन खधमनिरताः सदा सन्मगेवत्तिनिः ॥ २४ ॥
न मिध्यामाषिणः केचित् न प्रमाद्रताः कचित् ।
न चौरा न परद्रोहकारफा न दुरारायाः ॥ २५ ॥
न मत्सरा नातिरूषा नातिदटब्धा न कामुकाः |
सदन्तःकरणाः स्वे स्वदाऽऽनन्दमानसाः ॥ २६ ॥
महाबला महासामथ्यीः । स्थौल्यसामथ्यैसेन्येषु वरमित्यमरः । महावीर्य्या
महाप्रमावा; महातेजसो वा । वी्यै प्रसवे शुक्रे च तेजःसामथ्येयोरपीति
मेदिनी । महान्तौ सत्वपराक्रमो व्यवसाय्य येषान्ते महासत्वपराक्रमः ॥२१॥
देवायतनेस्यादि । देवायतनगा देवतामन्दिरगामिनः । मर्या मरणज्ञीखा
अपि देवकल्पा इषदुना देवाः देवतुल्या इत्यथः । ददं वतं नियमो येषान्ते । साधवः
स्वस्वधर्मवर्सिनः । सत्यवादिनः सत्यं यथा्थाभिधानं तस्य वक्तारः ॥ २२ ॥
राजान इत्यादि । सत्यः सङ्कस्पो मानसं कमे येषान्ते । परयो
परसखीषु परसू नुषु अन्यपुवेषु ॥ २३ ।॥ २४॥
नेव्यादि । न प्रमादरताः सावधाना इत्यथैः | न दुरादरायान
दष्टामिपायाः ॥ २५ ॥
नेवयादि । न मत्सरा नान्यश्युभद्वेषिणः । नातिरुष्टा न बहुक्रोध-
रारिनः । स्वेदा आनन्दो यत एवम्भूतं मानसं हृदयं यषान्ते ॥ २६ ॥
मह्निर्वाणतन्वम् `
(५
भूमयः सवेशस्याव्याः पञ्जेन्याः काट्वषि
गृवोऽपि दग्धसम्पन्ाः पादषाः करराटलिनः
नाऽकारमरल्यस्तवासीत् न दुर्भिक्षं न वा रूजः ।
हृष्टाः पुष्टाः सदारोभ्यास्तजोरूपगुणान्विताः ।
सियो न व्यभिचारिप्यः पतिमक्तिपरायणाः ॥ २८ ॥
वाह्यणाः क्षत्रिया वैद्याः रुद्धाः स्वाचाखतिनः ।
खैः येधरनरयजन्तस्तं निस्तारपदवीं गताः ॥ २९ ॥
करते व्यतीते त्रेतायां दृष्टा धमव्यतिक्रमम् ।
वेदो ककछ्मभिर्मच्या न रदाच्छः सवैटसाघने ॥ २० ॥
वहुद्धिशकरं कम्मं वैदिकं भूरिसाधनम् |
कृतं न योम्या मनुजाधिन्ताव्याकुटमानसाः ॥ ३५ ॥
लयक्तं कतु न चाहन्ति सदा कातस्चेतसः ।
बदाथेयु्तशास्राणि स्प्रतिरूपाणि भृतटे ॥ ३२ ॥
तदा लं प्रकटीचछय तपः स्वाच्यायदुवेखन् ।
लोक्ानतारयः पापात् दुःखदशोकामयपरदात् ।॥ ३३ ॥
भूमय इति । पज्जन्या मेघाः ॥ २५७ |,
नेत्यादि । तत्र छृतयुगे । रुजो रोगाः । सदा आरोग्यं येषान्ते ।
नजारूपगुणाच्विताः नजसा रूपेण अन्यश्च गुणैर्युक्ता; ॥ २८ ॥
ब्राह्मणा इव्यादि । यजन्तः परमेश्वरमच्यन्तः | २० ॥
करुते इत्यादि । छ्रने सव्ययुमे व्यतीते विगने सति वरेतायां चायातायां
सत्यां यदा वेदोक्तकममभिभस्यां मनुप्याः स्वे्टसाधने आत्मनोऽमीष्टसम्पादने
दात्तः समर्था न बभूवुः | यदा च भूरीणि वहनि साधनानि यस्य तद् भूरि
प्रथस)ह्ासः ९,
कोऽस्ति जीवानां घोरसंसारसागरे !
मत्तां पित्रवत् पियच्रत् प्रभुः ।॥ ३४ \
४,
मादंरोपे मनुजे आधिव्याधिसमाकुटे ।
संहितादयपदेरोन व्वयेवोदारिता नराः ॥ ३५ ॥
आयाते पापिनि कटौ स्वैधर्मविरोपिनि |
दुराचारे दुष्परपञ्चे दुष्टकमंप्रवत्तेके ॥ ३६ ॥
साधनम् । अतएव वहङ्केदकरं बहनां छेखानां जनकम् । अथवा वहुभिः खैः
क्रियते निप्पा्ते यत्तद् वदहुङ्चेकरम् । बाहुख्कात् कम्मण्यच् । अतएवच
वैदिकं कम्मे कर्त चिन्ताव्याङुखमानसा मनुजा मनुप्या योग्या न बभूबुः |
यदा च सदा कातरचतसः सर्वदा अधीरस्वान्ता मनुजा वेदिककर्मत्यागे नाना-
दोषश्रवणात् तत् कभ्म॒व्यन्तु बहुश्चेयसाध्यतवात् कतु नाहेन्ति स्म तदा
धर्मव्यतिक्रमं धर्म्मोहद्वनं घम्म॑विपर्य्ययं वा दष्टा स्म्रतिरूपाणि वेदाथेयुक्त-
दसाख्राणि भूतले प्रकटीक्रवयय तपःस्वाध्यायदुवेखान् लोकान जनान् पापात्
त्वमतारयः तारितवानित्यन्वयः ॥ २ ०-२३ ॥
त्वामिति 1 यतम्त्बमेवम्भूतो ऽतम्त्वां विनेव्येवं योजनीयम् । घोरसंसारसागरे
मयानक्रसंसारसमुद्रे । प्रथुजगततिः ॥ ३५ ॥
तत इत्यादि ! स्म्रयक्तयुकरतोज्जिते स्म्रतिभिरुक्तानि यानि सुक्रतानि
पण्यानि तैरज्चिते वयक्ते। धर्मा्धखेपे धर्मस्यार्द छम्पतीति धर्माद्धंलोपस्तम्मिन् !
स्मस्युक्तसुकृतोज्छ्िते इति धर्माद्धेखलोपे इति च द्वापरे इत्यस्य विज्ञषणं मनुजे
इत्यस्य वेति बोध्यम् ! आधिमानसी व्यथा ॥ २५ ॥
सायाते इत्यादि । दुराचरे दुष्ट आचारो यत्र तस्मिन् ॥ २६ ॥
‰
५
१० महानिवाणतन्तमः
न वेदाः प्रमवस्तत्र स्पतीनां स्मरणं कतः !
नानेतिहसयु कानां नानामाभप्रदर्दिनाम् ॥ ३७ ॥
बहुखानां पुराणानां विनाद्य भविता विभौ ।
तदा रोका सविष्यन्ति घम॑कमवहिसखाः ।॥ ३८ ॥
उच्छड्लतप मदोन्मत्ताः पापकमेरताः सदा |
कामुका रोटुपाः करूरा निष्ठुरा दुसुखाः काठाः ॥ ३९ ॥
स्वत्पायुमेन्दमतयो रोगखोकसमाकृखः )
निःश्रीका निचला नीचा नीचाचारपरायणाः ॥ ६० #
नीचसंसगेनिरताः परवित्तापहारकाः ।
परनिन्दापरद्रोहपरिवादपराः खलाः ॥ ६१ ॥
परस्ीहरणे पापशङ्कामयविविजिताः ।
निधेना मलिना दीना दच्दरधिररोगिणः ॥ ४२ ॥
विप्राः शद्रसमाचाराः सन्ध्यावन्दनवजिताः
अयाञ्ययाजका टुव्धा दुवृत्ताः पापकारिणः ॥ ४३ ॥
नेत्यादि । प्रमवः समर्थाः ॥ ३७ ॥ ३८ ॥
उच्छद्धंला इत्यादि । उद्वतं शरद्खलं वेदादिरूपनिगडो येषां ते
उच्छुह्वरा बन्धनरदिता इत्यथः । रोटपाः अतिछन्धाः । क्रूराः निर्दयाः 1
निष्ठुराः परुषवादिनः । दुखा: अबद्धसुखाः । शठाः अनृजवः ॥ ३९२ ॥
स्वस्पेत्यादि । स्वल्पायुषश्च ते मन्दमतयग्येत्ति कर्मधारयः ॥ ० ॥
नीचेति । खला दुजनाः ॥ ४१ ॥
परस्त्रीत्यादि । परस्त्रीहरणे पापरङ्ाभयविवर्जिताः परस््रीहरण-
निमित्तकपापे उद्वेगसाध्वसरहिताः । मणिना: मरदूषिताः । दीनाः खेदवन्तः |
दरिद्राः दगेतिमन्तः ॥ ४२ ॥ ४३
प्रथमोल्ासः ११
पतयभाषिणो मूख दाम्भिका दष्परपञ्चकाः |
ऋयिणो वाद्यास्तपोत्रतपराङ्सुखाः
लोकमप्रतारणाथाय जपपूजापरायणाः ।
पाषण्डाः पण्डितम्मन्याः श्रद्धाभक्तिविवजिताः ॥ ४५ ॥
कदाहाराः कदाचारा भ्रतकाः शुद्रसेवकाः ।
राद्रान्नभोजिनः कूरा दृषलीरतिकामुकाः ॥ ४६ ॥
दास्यन्ति धनलोभन स्दारान्नीचजातिषु ।
बराह्मण्यचिहनमेतावत् केवरं सूत्रधारणम् ॥ ८६७ ॥
नेव पानादिनियमो मक्ष्यामक्ष्यविवेचनम् ।
धम्मेदासखरे सदा निन्दा साधुद्रोही निरन्तरम् ॥ ४८ ॥
सतक्थाखापमात्रञ्च न तेषां मनसि कचित् ।
त्या छरतानि तन्ताणि जीवोदारणहेतवे ॥ ४९ ॥
असत्यत्यादि । दाम्भिकाः दम्भो धमष्वजितं तद्वन्तः ।
वात्या: षोडदावक्रपय्येन्तमप्यसंस्छता शअरष्टगायत्रीका विप्रा भविष्यन्तीति
पूर्वेणान्वयः ॥ ४४ ॥
खोकेव्यादि । पाषण्डाः वेदवाद्यरक्तपटमोञ्जादित्रतचय्यक्ालिनः ।
श्रद्धामक्तिविवर्जिताः श्रद्धा वेदादौ ददप्रत्ययः मक्तिः प्रीतिजनकम्यापारः
ताभ्यां हीनाः ॥ ४५||
कृदाहारा इच्यादि । भ्रतकाः भरणायत्तजीवनाः अतएव शद्रा
णामपि सेवकाः । क्रूराः कठिनाः ¦ वरृषटीरतिकामुकाः बुद्रारतिका-
मयितारः ।॥ ४६-४८ ॥ `
सदित्यादि । सतकथालापमात्रं चत्यत्र च शब्दः तु इ्यर्थे ॥ ४९ ॥
१२ ुानिवीणतन्तम्
[पपि
जेगमागमजातानि भुक्तिथक्तिक्सणि च
देवीनां यत्र देवानां मन्वयन्तादिसाधनम् |
कथिता क्हवो न्यासा संषटिस्थिलयादिटक्षणाः ॥ ५० ॥
कषटपद़स्नादीनि गदितान्यपि भृर्दिः
पडुवीरदिव्यभावा दवता मन्वसिदिडाः ॥॥ 9५
रावासनं चितारोहो मुण्डसाधनमेव च्
सतासाधनकमाणि सयोत्छनि सहसखदाः ॥ ५२ ॥
पञुभावदिव्यभावौ खयमेव निवारितौ ।
करौ न पड्युभावोऽस्ति दिव्यभावः कुतो भवेत् ॥ ५३ ॥
पत्रं पुष्पं फर तोयं स्वयमेवाहरेत् परुः ।
न शुद्रदशनं कुय्यात् मनसा न स्यं स्मरेत ॥ ५४ ॥
दिव्यश्च देवताप्रायः शुदान्तःकरणः सदा ।
दम्हातीतो वीतरागः सवेभृतसमः क्षमी ॥ ५५ ॥
चु
निगमदयादि । यत्र तन्त्रादिषु । सखष्टिम्थिलयादिलक्षणाः सष्टिस्थित्यादि-
स्वख्पाः ॥ ~+ |
वद्धपद्मेत्यादि । यत्रेत्यनुषञ्यते आदिना सुक्तपश्ासनादेः समहः ॥*५१।
रावासनमिति । अत्रापि यत्रेव्यस्यानुषङ्कः । रावासनं स्रतशरीरा-
सनम् । ^< ॥ ५३ ॥
कलो युगे पञ्युभावदिव्यभावयोरसक्वे हेतुं दर्शयितुं प्रथमतः
पट्दिव्ययोर्विभेयानि यानि कर्माणि तानि दरीयति द्वाभ्याम् । पत्रमित्यादि |
आहरेत् आनयेत् ॥ ५५ ॥
दिव्यश्चेति । भवेदिवयध्याहार्यम् । देवताप्रायः देवतुल्य । द्न््रातीतः
सुखटुःखरीतोप्णादियुगकानि छन्द्रानि तान्यतीतोऽतिक्रान्तः तत्सहनसीर
व्रथमोह्धासः १३
ठकरमषयुत्छानां सवेदा ऽस्थिरचेतसाम् ।
निद्राटस्यप्रसक्छानां भावङुदधिः कथं भवेत् ॥ ५६ ॥
व्रीरसाधनकम्माणि पल्चत्खोदितानि च ।
मयं मांसं तथा मस्स्यमुदामेधुनमेव च ¦
एतानि पञ्चतचानि त्वया प्रीच्ानि राङ्कर । ५७ ‰
कलिजा मानवा दन्ाः रिश्चोदसपयायणाः ¦
रोमात्तव पतिष्यन्ति न करिष्यन्ति साधनम् ॥ ५८ ४
इन्द्रियाणां सुखार्थाय पीला च बहुलं मधु ।
भविष्यन्ति मदोन्मत्ता हिताहितविवजिताः ॥ ५९ ॥
र्व्यथेः । वीतरागः वीतो विरेषेण गतो रागः प्रीतिर्मात्सर्यै बा यस्य यस्माद्रा
सः । रागोऽनुरागे मात्सर्ये इति कोचः ¦! सर्वभूतसमः स्वेषु भूतेषु समः
रागद्वेषादिषघ्यः । क्षमी पेणापकरे करते तस्य प्रत्यपकारानाचरणं षमा
तद्वान् ॥ ५ |
एवं पड्ुदिव्ययोर्विवेयानि कर्म्माणि प्रदर््येदानीं सवेदा चश्चलचित्तनां
निद्रारस्यप्रसक्तानां नानाविधदुष्कृतज्ालिनां पडुदिव्यविषेयकम्मेसाधनायोग्यानां
कलिजन्मनां मनुप्याणां पङ्ुभावदिव्यमावो न सिध्यत इति प्रतिपाद यिदुमाह |
करत्यादि ॥ ५६ ॥
वीरेयादि । दहे शङ्कर लोककस्याणक्तंः पच्च मदयादीनि तत्वानि
उदितान्युक्तानि यषु। एवम्भूतानि वीरसाधनकर्म्माणि मयमांसादीनि पञश्चतत््वानि
च त्वया प्रक्तानीस्यन्ययः ! ५५७ |,
कञिजा इति । तत्र मयादिपञ्चतच्येषु | ५५८ ॥
दन्द्रियाणामिति । मधु मयम् ॥ ५९ ॥
१४ महा निर्वाणत्तमः
अतिपानादिदोषेण रोगिणो बहवः क्षितौ |
राच्िहीना बुद्धिहीना भृता च विकडेन्द्रियाः ॥ ६9 ॥
हदे गर्त प्रान्तरे च प्रासादात् पवंतादपि ।
पतिष्यन्ति मरिष्यन्ति मनुजा मदविहुटाः ॥ ६२ ॥
केचिद्धिवाद यिष्यन्ति ग॒रुमिः खजनेरपि ।
केचिन्मोना मृतप्राया अपे बहूजव्पकाः ॥ ६२ ॥
अकाय्येकारिणः कुरा धम्ममागेविलोपकाः ।
हिताय यानि ` कम्मांणि कथितानि त्या प्रभो ॥ ६४ ॥
मन्ये तानि सहादेव विपरीतानि मानवे ।
के वा योगं करिष्यन्ति न्यासजातानि केऽपि वा ॥ ६५ ॥
स्तो्पाटं यन्त्रछिपि पुर्य्यां जगलपते ।
युगधर्म्मप्रमावेण स्वमावेन कटौ नराः ।
मविष्यन्त्यतिदुवृत्ताः सवथा पापकारिणः ॥ ६६ ॥
परस्त्रीत्यादि । परस्त्रीधषकाः परस्व्यभिभवकर्तारः । दस्यवश्यौराः । हदे
अगाधजराधारे । प्रान्तरे गामस्य दरे व्क्षरुतादिरा्येऽध्वनि ॥ ६०--६२ ॥
केचिदिति । गुरुभिः पित्रादिभिः । मौनाः न किञ्चिदपि
व्याहरन्तः । योगं तन्तरादिपरयुक्ततत्ततपुण्यकर्मरूपसुद्धारोपायम् । पुर्चर्य्य
पुरश्चरणम् ॥ ६२३.-६६ ॥
प्रथमोह्छासः १९
तेषामुपायं दीने कुपया कथय प्रभो ।
आयुरारोग्यवचस्यं बरवीय्यैविबद्धेनम् ॥ ६७ ॥
विदाबुद्िम्रदं नृणामप्रयलडुभङ्करम् ।
येन रोका भविष्यन्ति महाबलपराक्रमाः ॥ ६८ ॥
रादचित्ताः परहिता मातापित्ोः प्रियङ्कराः ¦
सरदारनिष्ठाः पुरुषाः परस्रीषु पराड्सुखाः ॥ ६९ ॥
देवतागरूमक्ताश्च पुत्रखजनपोषकाः ॥ ७० ॥
ब्रह्मज्ञा बह्यविदयाश्च बह्मचिन्तनमानसाः ।
सिद्यर्थं खोकया्रायाः कथयस्य हिताय यत् ॥ ७१ ॥
कत्तव्य यदकन्तेव्यं वणाश्रमविभेदतः ।
विना लां सव॑लोकानां कस्राता भुवनत्रये ॥ ७२ ॥
इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे सवतन्वोत्तमोत्तमे सर्वधम्मनिणयसर श्रीमदायासदारिवसंबादे
जीवनिषस्तारोपायमश्चो नाम प्रथमोघ्सः ॥ १॥
तेषामित्यादि । वेषां नराणाम् । आयुरारोग्यवचेस्यम् आयुषे आरोभ्याय
वयसे तेजसे च हितम् ॥ ६५ ॥
वियेत्यादि । येन उपायेन ॥ ६८-७ ० |
ब्रह्ज्ञा उति । ब्रह्मवियाः स्वै ब्रह्मैवेति प्रज्ञावन्तः । लेकयाल्ायाः
लोकनिर्वादस्य ॥ ७१ ॥ ७२ ॥
इति श्रीमहानिर्व्वाणतन्त्रदीकायां प्रथमोह्ासः |
ति देव्या वचः शरा शङ्कर लेकदाङ्करः ।
कथयामास तेन महाकारुष्यवारिषिः ॥ १ ॥
भ्रीसदारिव उवाच ।
साघु पृष्ट महामाग जगतां हितकर्गिं
एतादृशः रुभः पश्वो न केनापि कृतः पुरा ॥ २ ॥
धन्यासि पुकृतज्ञाऽसि हिताऽसि कलिजन्मनाम् ।
यद्यदुर्तः लया भद्रे सयं सयं यथाथतः ॥ ३ ॥
स्वै्ञा वं विकाट्ञा धम्भज्ञ परमेश्वरि ।
भृतं भद्धवरिष्यञ्च धम्मेयुकतः चया प्रिये ॥ ४ ॥
आं नमो व्रह्मणे
राङ्क इदानीं दरतजीवनिम्तारोपायप्श्षं पावैती तद्श्षश् मत्तं
प्रयुतं दरतुसुपक्रमत । इतीदयादि । रोकशङ्करः जनानां कल्याणप्योयादकः ।
हाकारुप्यवारिषिः महा्यासमुद्रः | १ ॥
सवेशेत्यादि । भवत् वमानम् ॥ ४ ॥
द्वितीयोट्टासः १७
यथातच्ं यथान्यायं यथायोभ्यं न संदायः ।
कृलिकल्मषदीनानां हिजादीनां सुरेश्वरि ॥ ५ ॥
मेष्यामध्याविचाराणां न शुद्धिः श्रौतकम्मणा ।
न संहितायैः स्परतिभिरििसिदिनंणां भवेत् ॥ ६ ॥
सलं सयं पुनः सयं सदयं सत्यं मयोच्यते ।
विना द्यागममार्गेण कलो नास्ति गतिः पियं ॥ ७ ॥
श्रतिस्मरतिपुराणादौ मयेवोक्तः पुर! दिवे ।
आगमो क्तविधानेन कल देघ्रान् यजन् सुधीः ॥ < ॥
कटावागममुद्धडध्य योऽन्यमार्गे प्रवरत्तत ।
न तस्य गतिरस्तीति सयं सस्यं न सदयः ॥ ९ ॥
सपैव दैः पुराणेश्च स्म॒तिभिः संहितादिमिः ।
प्रतिपाद्योऽस्मि नान्योऽरित प्रभुजगति मां विना ॥ ५० ४
करीति | कलिकल्मपदीनानां कचियुगसम्बन्धिदुप्करृतदतुकदु गेतिलालिनां
प््यामेध्याविचाराणां पवित्रापवित्रविचारशत्यानाम् अतण्व द्विजादीरनां त्राह्मण-
प्रभृतीनां श्रौतकरम्मणा वेदोक्तेन कम्मणा जुद्धिने मवैत् ॥ "+--६& ॥
सत्यमिति ¦! रीव्यवधारण ॥ ° ॥
श्रतीत्यादि । हे दिवे ुधीरविचक्षणः आगमोक्तविघानेन देवान्. यजेत्
पूजयत् इति पुरा पूर्व श्रुतिस्खतिपुराणाद मयेवोक्तमित्यन्वयः ।॥ ८ ॥ ९, ॥
स्वमतप्रामाण्याय प्रथमत आत्मन ण्व सर्वोत्तमिलवं व्याहत्तेमाह सं
रिव्यादि । ग्रत दृत्यध्याहाय्यैम् । प्रतिपाद्यः वोधयितव्यः ॥ १० ॥
४
१८ महानिर्वाणतन्तरम्
प,
त
आमनि त्र मत्पदं ल्ोकपाद्रनस ।
सन्सागेटि कनः पापष्डा व्ह्मघ्ातिनः ॥ ५५ ॥
०. ट न पम् च त्
अतो मन्मतमुत्छभ्य या यते कस्म समाचरत
निष्फरं तस्वदेविं कत्ताऽपि नारक्छ मवत ॥ १२६}
मूढौ सन्मतमुत्सरभ्य ग्रीऽन्यन्सतमुपाश्रयत ।
ब्ह्यहा पिता स्री; स सव्या संदायः ॥ १३ ॥
१ इ, (ओ मिः त् ४ प
कलौ तन्तरादिता मन्त्राः सिद्ध.म्तृणकटपदाः ।
+ क + रय कि ^ ९
रास्ताः कम्म मर्वेपु जपयज्ञक्रियादिपुं ॥ 9१४ ॥
(^, निर्व ¢ शरो (क (~ (न „4५ = ~ न
वीर्याः श्रौतजातीया विपहीनारगा इव ।
सत्याद सफला आसन् कललात मृतकाद्भवे॥ 9५ ॥
आमनन्तीति । र्वे न चद्धाद्रया मत्पदं मदीयं स्थानं सोक्पावनं
लाक्रानां प्रतखजनकमामनन्ति वाधय्रनिति | व्ममातिना भवेश्रुरिति अपः ॥११॥
अत दृत्यादि । उत्सञ्य परिलभ्य । तत् करभ्म | १८. १३ ॥
अथं वेदोक्तानां मन्वाणां करौ निप्धनाक्वं तत्तत्फतोरनिप्पादकल्वश्च
प्रतिपाद्यम्तन्चादितानायव मन्वाणां मिद्ध्वात् भरिति तततफनप्रदनुव्वाज्राति-
प्रादरास्त्यमाह कलखाविव्याददिभिः ॥ २४ ॥
निर्वीर्या इव्यादि । ये श्रातजातीया वद्यादिता मन्ाः मध्या
गगे सफरास्तत्तत्फलो्यादका आसय, म र्वं मन्तवः कौ युगे चिप्दीना
उरगाः सपा दव र्व्या निप्यमा म्रतक्रा इव तत्तत्दसानिप्पादकाश्च
बोद्धव्या इसन्वयः ॥ १५ ॥
$ @
हितीयीद्धासः १९
पाञ्चालिका यथा भित्तौ सर्न्धियसमन्विताः ।
अआमूरशत्छाः करर्यपु तथान्ये सन्तराशयः । 9६ ॥
न्यमन्वेः कुतं कम्मे वन्ध्यास्रीसङ्कमो यथा ।
न त्र फदसिदधिः स्यात् श्रम एं हि कवम् # १७ ॥
कटावन्योदितेर्मारगिः सिद्धिमिच्छति यो नरः ¦
तृषितो जाह्ववीतीरे कूपं खनति दुमतिः ॥ १८ ॥
मद कच्रादुदितं धर्म्म हित्वा<न्यदम्ममीहतं ।
अग्रं स्रगरहे यक्ला क्षीरमाक स गज्छति ॥ १९ ॥
नान्यः पन्था मुक्तिहतुरिहिामुच्र सुखाप्तय |
यथा तन्तोदितो मागां मोक्षाय च सुखायच॥ २० ॥
तन्वाणि बहुघोचानि नानाख्यानान्वितानि च ।
सिद्धानां साधकानाञ्च विधानानि च म॒रिशः॥ २१॥
पाञ्चालिका इव्यादि । भित्तौ भ्थिताः सर्वैरिन्द्रियैः समन्विता युता
अम्: पाञ्चारिका वम्वदन्तादिभिर्मिभ्मिताः प्रविका यथा कर्चप्वश्चक्ता असमर्था
भवन्ति तथेवान्ये तन्वोक्तमिश्ना मन्वगाथयो मन््रसमूह्याः करौ तत्तत्कार्या-
निप्पादका ज्याः । पाञ्चाचिका पुचिका स्याद्रखदरन्तादिमिः छृतेव्यमरः ॥ १६ ॥
अन्येव्यादि । यथा वन्ध्याश्रीसङ्खमाऽपत्यसूपफल्साधको न भवति
एवमन्यमन्वैः क्रतं यत् कर्मं । तल तस्मिन् कम्मेणि करते सति फर्सिद्धिः
फ़रनिप्पत्तिनं स्यात् केवलं श्रम एव स्यान । हीति निश्चितमेतत् ॥ १७॥ १८ ॥
मद्रक्वादिति । मद्रक्लात् मम मुखात् उद्दितं कथितम् । ईहते
वाञ्छति । आकम् अकंवरक्षोद्धवम् ॥ १९. ॥
नान्य इति । अमुत्र प्रे खोके। २० ॥२१॥
९०
महानिर्वाणतन्वम्
अधिकारिविमेदेन पञ्चुबाहुव्यतः प्रिये
कुटाचारेदितं धम्मं गुप्त्यथ कथितं कचित् ॥ २२॥
जीवप्रव्र्तिकारीणि कानिचित् कथितान्यपि ।
देवा नानाविधाः मरो्छ देव्योऽपि हुधाः प्रिये ॥ २३ ॥
मेरवाश्चैव वेताला कटका नायिका गणाः |
रात्सः दौवा वैष्णवा सौरा गाणपताद्यः ॥ २४ ॥
नानामन्बाश्च यन्त्राणि सिद्धोपायान्यनकखः ।
भृरिप्रयाससाध्यानि यथोक्तफट्दानि च ॥ २५ ॥
यथा यथा कृताः प्रशा येन येन यदा यदा ।
तदा तस्थोपकाराय तथेवोक्तं मया परिये ॥ २६ ॥
सवैटोकोपकाराय स्वप्राणिहिताय च ।
युगधममानुसारेण याथातथ्येन पावेति ॥ २७ ॥
तया यादक्करताः प्रश्चा न केनापि पुरा कताः ।
तव केहैन वक्ष्यामि सारात्सारं परप्परं ॥ २८ ॥
अधिकारीत्यादि । दं परिये अधिकारिविभदेनाधिकारिणां विषेण पदर्ना
बाहुल्यतश्च देतो कचित् कुल्चारोदितं करुखाचारोक्तं धम्म गुघ्यथं कथितम्।।२२॥
जीवेत्यादि । अधिकारिविमदेनेव्यनुषञ्यते | कानिचित् तन्ाणि |
जपी्यस्य जीवप्रव्रत्तिकारीणीव्यत्रान्वयः कत्तेव्य- | २३ ॥ २४॥
नानेव्यादि । सिद्धोपायानि सिद्धाः सिद्धिमन्त उपाया येषु तानि ॥२५५॥
यथत्यादि | यथा यथा यादृशा यादाः प्रक्षाः तथैव तादश
मवोत्तरम् । सवेरोकोपकारायेव्यस्य खया यादकृकरतः प्रच इद्यनेनान्वयः
करणीयः ॥ २६-२८ ॥
दितीयोह्छसः
21
~~~
वेदानामागमानाञ् तन्ताणा्च विशेषतः ।
सारमुद्लय देवेशि तवाग्रे कथ्यते मया ॥ २९ ॥
यथा नरेषु तन्वज्ञाः सरितां जान्हवी यथा |
यथाऽहं त्रिदिवेदानामागमानामिदं तथा ॥ २०}
कि वेदेः कि पुराणेश्च कि राखेबहुभिः दिवे |
विज्ञातेऽस्मिन महातन्वे सवैसिद्धीश्चरे भ्वेत् ॥ २१ ॥
यतो जगन्मङ्गलसाय त्वयाऽहं विनियोजितः ।
अतस्ते कथयिष्यामि यदहिशहितक्रवेत् ॥ ३२ ॥
करते विश्वहिते देवि विश्वेशः परमेश्वरि |
प्रीतो भवति विश्ात्मा यतो विश्वं तदाध्ितम् ॥ ३२३ ॥
वेदानामिव्यादि } सारं स्थिराम् ।॥ २९ ॥
जथ सतन्तेभ्यो महानिर्वाणतन्लस्य सदृष्टान्तं प्रे्ठयमादह } यथेव्यादिना |
तन्वज्ञा उत्तमा इति रोषः । इदं महानिर्वाणतन्वम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥
क
यत इव्यादि । विनियोजितः प्रवत्तितिः ॥ ३२ ॥
ननु विश्वहितोखादकोपायकथनाद्धवतः को लसाभोऽत आद् छृतं
दस्यादि ¦ हे देवि विश्वदहिते कृते सति विश्ेश्ो विश्चेषामम्मदादीनां सर्वेषा
नियन्ता परमेश्वरः प्रीतो भवति | ननु विश्वहितोसादनात् परमेश्वरं कथं
प्रीतिरुखयते तत्राह विश्वात्मेति । यतः परमेश्वरो विश्वमात्मनि यस्य तथाभूतो
भवति अतो विश्वहितोखादनेन तत्र प्रीतिर्जायते इति भावः । ननु तस्य
विश्वालत्वमेव कथं स्यात्तत्राह यतौ विश्चमित्यादि । यतो विश्वं तदाश्रितं तं
परमेश्चरमाभ्रितं वच॑तेऽतो विश्वात्मा स मवति | ३३ ॥
२२ पहानिर्वाणतन्त्रम्
रए्कषव स दप सत्योऽदेत : प्रातर्: |
व्यपकाराः २ दपण : सचिदानन्दटक्षणः । ३४ ॥
निर्विकारो निराधारो निविरेषो निरुटः |
गुणातीतः सवैसाक्षी सर्वात्मा स्वेदजिथुः ॥ २५ ॥
गूढः स्वेषु भूतेषु सवेव्यापी सनातनः ।
|
स्वेन्दरियगुणाभासः स्वन्धियविवजितः ॥ २६ ॥
अथ स्यवात्तद्धयानदः सर्वेषां प्रीतिजनकरलाचनिर्वाणदेतुखाच परमास-
वैको ध्येयः पूज्यः सुखाराध्यश्चेयमिधातुं प्रथमतः परमात्मन ण्वेकस्य सस्यं
तदन्यम्याखिरपदाभैम्य मिथ्यालमम्तीति प्रतिपादयति स एक ण्वेव्याद्विभिः |
सद्रुपः सत्वमावः स परमेश्वर एवैकः सत्यः तदन्यमृतु सबेः पदर्थोऽसत्यौ
ज्ञेयः । तत्सत्ये टैत्न दर्यन्नाह अद्रैत दध्यादि । यतोद्धैतः सजातीयविजा-
तीयद्वितीयदाल्यः अतएव परात् ब्रह्मादेरपि परः श्रः । स्वेनैवात्मनेव
प्रकाराते उति म्वप्रका्ः चन्द्रसूर्य्यादिध्रकादानिरपेक्ष इयथः । सदापूणैः सवदा
अखण्डः । सचिदानन्दलक्षणः सन्तो सर्वदा म्थायिनौ यो चिदानन्दौ ज्ञानानन्द्ौ
तत्म्वरूपः । २४ ॥
निर्विकारः प्रक्रनरन्यथाभावो विकारः तद्रहितः । निराधारः
आश्रयदूल्यः । निर्विरोषरः स्वगतमभदरदितः । निराकुलः आकुलताराल्यः ।
गुणातीतः गुणाः शीतोष्णाः युखदु ःखादयः सत््वादयां वा तानतीतोऽतिक्रान्तः।
सर्वसाक्षी सर्वेषां उुमादुभकर्मणां साक्षात द्रष्य । सर्वात्मा सर्वस्वरूपः |
सरवहक् अखिम्य पदाधरस्यावलोकयिता । विभुः प्राप्तसमम्तेश्चय्यैः | ३५ ॥
सर्वेषु चराचरेषु भूतेषु मृढः संतरततः। सवैन्यापी सकरुपदार्थव्या-
पनर्ीटः । सनातनः आचन्तदुन्यः । सर्वैद्द्रिष्गुणामासः सर्वाणील्ियाणि
गुणांश्च तद्रि्यानाभासयति यः तथ्राभूतः | स्वेन्द्ियविवर्जितः चक्चुगादि-
सककलन्द्ियशूलयः ॥ ३६ ||
द्ितीयोट्ाखः २३
खोकातीतो खोकहतुरवाङ्मनसगोचरः ।
स वेत्ति विश्वं सवेजस्तं न जानति कथन ॥ ३७ ॥
तदधीनं जगत् सर्व त्रेखोक््यं स्वराचरम् |
तदारम्बनतस्तिषेदवितक्येमिदं जगत् \॥ ३८ ॥
तत्सयताप॒पाध्रिय सद दाति प्रथक् प्रथक् ¦
तेनैव हैतुभृतन वयं जाता महेश्वरि ॥ २३९ ॥
कारणं सर्वभूतानां स एकः परमेश्वरः ।
रकेषु सषटिकरणात खष्टा व्येति गीयत ॥ ६० ॥
विष्णः पालयिता देवि संहत्तौ ष्टं तदिच्छया ।
1
इन्द्रादयो लाकपालाः सवे तह.रवत्तिनिः ॥ ४१ ॥
स्वे स्वेऽधिकारं निरतास्त खासति ' तदाङ्घया ।
लं परा प्रकृतिस्तस्य पृज्याऽसि भुवनत्रये ॥ ४२ ॥
लोकातीतोऽतिक्रान्तलेकः । टकहतः मुवनवीजम् । अवाङ्मनस-
गोचरः वाचो मनसश्चाविष्यः | सर्वज्ञः स परमातमा विश्च सवं जग्द्रे्ति
जानाति तं परमात्मानन्त॒ कश्चन अपि न जानाति अतः परमास्मेवेकः सस्य:
तद्धिचस्खिटः पदार्थाोऽनेवम्भूतल्वादसव्य इत्यधेः | ३५ ॥
तदधीनमिव्यादि । यत इति अध्याहायेम् । यतः स्वं जगत्तदधीनं परमा-
सवदाविं । सचराचरं जङ्गमस्थावरसदहितं त्रेरोक्यं तदारम्बनतः परमासमावर-
म्बनतस्तष्ठेत् ! इदमवितक्य॑मनूहनीयं जगत् तत्स्यां परमातसस्यत्वमुपाभ्रिल्य
दयं प्रथ्वी इमा आपः अयं वायुरित्यादिरूपेण प्रथक् प्रथक् सद्रत् सद्यवद्भाति
प्रकाद्ते इत्यन्वयः ! वयं राङ्करादयः | ३८ ॥ ३९ ॥
करणमित्यादि ¦ एकः कृवरः । तदिच्छया परमेश्वरच्छया । सषि
करणाह्ोकेषु ब्रह्मा श्चेति गीयते श्यते ।! तदिच्छयेव सष्टजगसाटनात्
" व्रसन्तीति पाटः ।
२४ महानिर्वाणतन्तम्
तनान्तयामिरुमेण तत्तदिष्ययोजिताः ।
स्वस्वकम्मं प्रकुव्चैन्ति न खतन्ताः कदाचन ॥ ४२ ॥
यद्धयाहाति वातोऽपि सूयस्तपति यद्धयात् ।
वषन्ति तोयदाः काटे पुष्पन्ति तरयो वने ॥ ४४ ॥
कालं कालयते काटे सत्योमृत्युभियो भयम् ।
वेदान्तो भगान् यत्तच्छब्दोपटक्षितः ॥ ४५ ॥
स्वै देवाश्च देव्यश्च तन्मया: सुखन्दिते ।
आव्रह्मस्तम्बपयन्तं तन्मयं सकटं जगत् ॥ ४६ ॥
तस्मिसतष्टे जगत्तषटं प्रीणित प्रीणितं जगत् ।
तदाराधनतो देवि सर्वेषां प्रीणनं भवेत् ॥ ४७ ॥
विष्णुः पारुयितेति गीयं । तस्संहरणाच्ाऽ्दं संहर्तेति गीयत । इन्द्रादय
व्यादि । तद्रलवर्मिनः परमेश्वराधीना ये इन्द्रादयो छोकपारास्ते सर्वं स्ते
स्वेऽधिकाः निरताः सन्तस्तदाज्ञया लोकान् शासतीव्यन्वयः ॥ ‰ ०--४२ ॥
तनेलादि । तेन परमासना तत्तद्रिषयोजिताः तस्मिन् तस्मिन् विषये
प्रवत्तिताः । न स्वतन्त्राः न स्वाधीना: | ५२ ॥ ४४ ॥
कालमित्यादि । काल प्रख्यसमये कार्मपि काट्यते नाद्यं गमयति ।
भियो मयम्य । यत्तच्छब्डोपरक्षितः यत्तच्छब्दाभ्यां बोधितः ॥ ४५५ ॥
सर्वे इत्यादि । तन्मयाः परमात्मस्वरूपाः । आब्रह्मम्तस्बपर्न्तं
्ह्माणमारभ्य वृणादविगुच्छपयन्तं सकं सम्पूण जगत्तन्मयं परब्रह्मस्वरूपं
भवति ॥ ४६ ॥
तम्मिचिस्यादि । अत इति रषः | तस्मिन् परमात्मनि ॥ ४७ ॥
द्वितीयोघ्टासः २६
तरोमूखाभ्पिकेण यथा तद् भुजपटगः ।
तृप्यन्ति तदनुषछठनात् तथा सर्वरैऽमरष्दयः ॥ ६८ ॥
यथा तवाच्चेनाटव्यानात् पूजनाज्जपनात् परिये ।
भवन्ति तुषाः सुन्दयेस्तथा जानीहि सुत्तं ॥ ६९ ॥
यथा गच्छन्ति सरितो खरोनापि सश्छितिम्
तथाच्ादीनि कम्मांणि तदुदेश्यानि पवेति ॥ ५० ॥
यो यो यान यान यजदत्रान् श्रद्धया यद्यदाप्तये ।
तत्तददाति सोऽध्यक्ष्तेस्तेर्दैवगणेः दिष्वे ॥ ५
बहनां किसुन तवाऽग्रे कथ्यत भिय ।
ध्येयः पूज्यः सुखाराच्यस्तं विना नास्ति सुक्त्य ॥ ५२ ॥
नाऽऽयासो नोपवासश्च कायक्करो न विते |
नेवाऽऽचारादिनियमो नोपचारब्थ भूरिदः ॥ ५२ ॥
परब्रह्माराघनतः सवषां प्रीणने दष्ान्तमाह् तरित्यादि. । तेद्भुनपछ्वाः
तरोः राखाः करिसत्यानि च । तदनुष्ठानात् परमश्वराराधनात् ॥ ४८ ॥
यथव्याद्वि ! पूजनात् मानसाच्नात् ॥ ५०. ॥
यथेत्यादि । तददेद्यानि स परमात्मा उदेद्यो यपाम्ादिकमणां
तानि ।॥ ~° ॥
यो व्र दृव्यादि यद्यदाप्तय यस्य यस्य फलमस्य रामाच | जध्यन्नः
सर्वेषां प्राणिनां तत्तच्कियासु ्रवत्तेकः ॥ ५१ ॥
बहुनेव्यादि । सुखेनाराध्य उपास्यः पुखाराध्यः 1} ५२ ॥
सखाराध्यखमेव दर्ययन्राद । नैया इष्यादि । आयातः परि-
श्रमः ॥ ~ ॥
4
२३६ महानिर्वाणतस्त्म
न दिक्वारविचारोऽस्ति न मुद्रन्याससंहतिः । |
यतस कुलेशानि त चिना कज्न्यमाश्चयत् ॥ ५६ ॥
इति श्रीमहानिर्वाणतन्तरे सर्वतन्वोत्तमोत्तमे स्वेभरम्सनिणंयसरि श्रीमदादासदारिवसं याद्
जीवनिस्तारोपायप्रश्वा नाम द्वितीया्रसः ॥ २॥
तं परमासनम् ॥ ५४ ॥
इति श्रीमहानिर्बाणतच्रदीकायां द्वितीयोह्ासः
४
महादेव देवतानां गुरोगुरे ।
रका तं सेशाल्राणां मन्ाणां साधनस्य च | १ ॥
देवदेव
कथितं यत् एं वय परमरां परालरम् ।
यम्यापासनतो मत्या भुरि मुक्तिञ्च विन्दति ॥ २ ॥
कनोपायेन मगन् परमाप्या प्रसीदति ।
किः तस्य साधनं देव मन्ः क का प्रकीसितः ॥ २ ॥
कि ध्यानं कि विधानञ्च परास्य परात्मनः । '
तच्छेन श्रोत॒मिच्छामि द्रपया कथय प्रभो ॥ ४ ॥
भ्रीसखदारिव उवाच
अतिगुद्यं एं तचं श्रृणु मसाणव्टभ् |
आं नमां ब्रह्मे |
केवच्यार्थं प्रमालैव ध्येयः प्रज्यः सुखाराध्यश्चे्क्र्यं तद्धघानादिकं
जिज्ञासुः सदाशिवं परशमन्ती देव्युवाच । देवदेवेयादि । दैवतानां गुरोबहस्य-
तैरपि गुरो । विन्दति लमने | तस्य परमासन । तेन याथार्थ्येन ॥ १-४ ॥
" प्रेतस्य महात्मनः इति त्रा पटः
२८ महानिवौणतन्तम्
रहस्यमेतत् कल्याणि न कुचापि प्रकारितस् ¦
तव खेहेन वक्ष्यामि मम प्राणाधिकं परम् ॥ < +
जेयं भवति तद्नद्य सचिदहिश्रमयं परम् ।
तथा तचख्रूपेण लक्षणेवा महश्वरि ॥ ६ ॥
सत्तामाचं निविरोषमवाङ्मनसगोचरम् ।
असत्िलोकीसप्ानं स्वरूपं वह्यणः स्म्रतम् ॥ ७ ॥
समाधियोगेस्तदेदं सर्वत्र ससदृषिमिः |
दन्ड।तीतेनिविकन्पेर्देदातमाध्यास्यज्तैः ॥ < ॥
अथोत्तरयन् सदानिव उवाच । अतिगु्मित्याद्वि । अतिगुद्यमतिरहस्यं
परं तत्त्वं परं ब्रह्म । तत्वं ब्रह्मणि याथार्थ्ये इति कोरः रहस्यं गद्यम् ॥ "^ ॥
जयमिव्यादि । टे महेश्वरि सचिद्धिश्चमयं सत् सदा स्थायि चित्
चेतन्यं विश्वमरेषं जगत् णतत स्वशपं यदतिगुद्यं तत् परं रह्म । त्वस्वरूपेण
ब्रह्मणः स्वरूपेण रक्षणन तरम्थर्वा लक्षर्य्रावत् ज्ञेयं मवति । रक्ष्यते ज्ञायते
पदार्था यैः तानि लक्षणानि तैः । करणे व्यर् |} ६ ॥
ननु कि त्तत्त्वस्वरूपं यन परं व्रह्म ज्ञेयं भवेदिव्यपेक्चायां ब्रह्मणः स्वरूपं
निरूपयति सत्तामात्रमित्यादि । यत् सत्तामात्रं केवलपरमाथैसत््वस्वखूपं ।
निर्विशेषं स्वगतमदरदहितम् । अवाङ्मनसगोचरं वचो मनसश्चाग्राद्यम् ।
असत्रिखोकरीसद्धानम् अस्तस्य मिध्याभृतायाश्निलोक्याः सद्धानं सद्रदुज्ञानं
स्मात् तद्रह्यणः स्वरूपं स्म्रतम् ॥ ५७ ॥
तच्च ब्रह्मस्वरूपं परमदहंसैरेव वेदितव्यमित्याह समाधीत्यादिना । सर्वत्र
समदृष्टिमिः सवत्रारिभित्रादौ समा त॒ल्या ट्येषां तैः । दन्द्रातीतैः भति-
करान्तसुखदुःखश्ीतोप्णादिमिः । निर्विकस्पेरनानाविधकल्पनारूल्येः । देदाता-
भ्यासवर्जितैः शरीरनिष्ठासल्वुद्धिरदितेर्योगिमिः । समाधियोगैः समाधिध्धितत-
तृतीयोह्टासः २९,
यतो विश्वं समुद्धूतं येन जातच्च तिष्ठति ¦
यस्मिन् सर्वाणि लीयन्ते जञेयं तद्रद्य लक्षणः ॥ ९ ॥
स्वरूपबुद्धया यदेयं तदेव लक्षणैः शिवे
लक्षणेराप्तुमिच्छनां विहितं तत्र साधनम् ॥ १० ॥
तत्साधनं प्रवक्ष्यामि शणुष्वावहिता धिये
तत्रादौ कथयाम्याये मन्तोद्धारं महेरितः
1 दकः
। 9१9 ||
काम्यम् योगाः परमेश्वरेकपरतासम्यम्दखनादयः ते करणैः तद्भय वेद्यं भवतति
अथवा समाधीथते चित्तमस्मिलिति समाधिः परमेश्वरः उपसर्गे घोः किरिलययि
करण करिः | तत्र योगाः सम्यण्डरोनादयो येषां तैः समापियोगेजनेः } ८ ॥
तटस्थलक्षणानि दशेयन्नाह यतो विश्वमित्यादि । यतो हेतुभूतात्
विश्चमरोषं जगत् समुद्धूतं जातम् । जातञ्च सद्वि येनावलम्बनभूतेन तिष्ठति ।
प्रययक्राले सर्वाणि चराण्यचराणि च भूतानि वस्मिन् लीयन्ते कीनानि भवन्ति
तद्रह्म तरस्थैरेतेरक्षणे्ञेयं वेदितव्यम् | ९ ॥
स्वरूपरक्षणेन तटस्थलक्षणेन च वेदितव्यस्य ब्रह्मणो मदो नास्तीति
प्रतिपादयितुमाह स्वरूपनुद्धचेव्यादि । दे रिवे स्वूपबुद्धचा य द्भूहय वेद्य संवं
भवति तदेव ऋय ॒तरस्थेरपि लक्ष्णर्वेयं मवेत् । स्वरूपटक्षणेन ब्रह्मायिगन्त
मिच्छतां जनानां साधनानपेक्ष्वात्तटस्थरेव लक्षणेस्तद धिगन्तुमिच्छतां साधन
ममिधातुमाह रक्षणेरिव्यादि । तत्र स्वरूपलक्षणतरस्थलक्षणेषु मध्ये तरस्थै-
लक्षणेब्रह्याप्तुमधिगन्तुमिच्छरनां जनानां साधनं विदितम् ॥ १० ॥
तदित्यादि । हे परिये तत्साधनं तरस्थरक्ष्णरवेयस्य ब्रह्मणः साधनमहं
प्रवक्ष्यामि अवहिता सावधाना सती चं श्रृणुप्व | तत्र साधने वक्तव्ये आद
प्रथमतो महेरितुभदेश्वरस्य मन्त्रोद्धारं कथयामि ॥ ११ ॥
० महानिवौणतन्तम
प्रणवं परवेयुद्धूय सच्चिसदमुदादहरेत्
न्ते व्येति मन्वोद्धारः प्रकीत्तितः ॥ १२ ॥
मेण मिलितः सघ्ाणोऽयं मनुतः ।
तारहीनेन देवेदि षड्णाऽयं मनुभवेत् ॥ १३ ॥
सवेमन्वोत्तमः साक्षादम्माथकाममोक्षदः
नाच सिद्धा्यपेक्षाऽस्ति नारिमित्रादिदुषणम् ॥ १४ ॥
न तिथिनं च सक्षत्रं न राहिणणनं तथा ।
कुटाक्रटादिनियमो न संस्कारो विद्ते
मर्वथा सिद्धसन्त्रीऽयं नाच कायां विचारणा ॥ १५॥
बहुजन्माजितैः पुण्यैः सद्ररुयदि रम्यते |
तदा तदतो ज्ञाा जन्मसाफय्यमाप्नयात् ॥ १६ ॥
मन्तोद्धारमेव कथयति प्रणवमिसयादिना । परव प्रथमं प्रणवमोद्धारसुद्धय
ततोऽनन्तरं सच्ित्पदमुदाहरेत् वदेत । सचित्दान्ते च पकं ब्रद्मेलयुदाहरेत् ।
ततश्च ओ सच्धिदैकं ब्रह्मव्याकारको मन्तो निप्पचः | मन्त्रो द्धारोऽयमेव प्रकीरितः
कथितः ॥ १२ ॥
सन्धीति । हे देवेि सन्धिक्रमेण मिलित. सङ्गतोऽयं मनुर्मन्तः
सप्ताणेः सष्ठवणको मतः । तारदीनेन प्रणवघ्यागेनायं पूर्वाक्तं एव मनुः प्रवणो
भवेत् ॥ १२ ॥
अथेमं मन्तं स्तौति सर्वेयादिना । ययं मन्तः सर्वेषु मन्लेष्रत्तमः श्रेष्ठः ।
सवेमन्तोत्तमसमेवाह साक्षादित्यादिना ॥ १५ ॥
न तिथिरिति । तिथिनं गणनीयेति रेषः ॥ १५ ॥
अथैतस्य मन्त्रस्य ग्रहीः पुरुषम्य सर्वोत्तमं प्रतिपादयितुमाट
वहित्यादि । तद्वक्ततः सद्ुरुमुखात् मन्मिमं ज्ञाता ॥ १६ ॥
तृतीयोद्छासः २१
चतुवैग करे चत्वा परत्रेह च मोदत ॥ ५७ ॥
स घ्रन्यः स च्रतार्थश्च स कृती स च धाञ्मिकः ¦
स स्नातः सवतीर्थेषु सवेयक्ञेपु दीक्षितः ॥ ५८ ॥
सर्वराखेपु निष्णातः स्वेलकम्रतिषठितः ।
यस्य कणपथोपान्तपाप्तो सन्तव्रसहामणिः ॥ १९ ॥
घरन्या माता पिता तस्य पवित्रं तटं दिवं !
पितरस्तस्य सन्त॒ष्टा मोदन्त विदरः सह ।
गायन्ति मायनीं गाथां पुटकाञितविग्रहाः ॥ २० ॥
अस्मक््टे कुटश्रेषठो जातो जह्योपदेदिकः ।
किमस्माकं गयापिण्डिः कि तीर्थः श्रादतपैणेः ॥ २१५ ॥
(क ग ~ = हमे = € य
कि दानैः कि ज्पेहौमेः किमन्यवटुसाधनेः ।
वयमक्षयतप्ताः स्म सच्पुत्रस्यास्य साधनात् ।॥ <^ ॥
चतर्वरममिति । घर्माथकाममोक्चैरुपलक्षितो वभः समूषथ्धतुवेग॑स्तम् । त्रिवर्गो
धर्मकामर्भशतुरवगः समोक्षकैरिव्यमरः । परत्र परटोके ।१७॥ निप्णातो निपुणः |
कणपथस्योपान्तं प्राक्षः कणेपथोपान्तप्रा्ठः । मन्त्र एव महामणिः ॥ १८ ॥ १९. |
पितर इति 1 गीयते हति गायनी ताम् । स्थुद् वेति बाहुरुकात् कमणि ल्युट् |
पर्कैः रोमहर्षणेरच्िता अभिगता विग्रहा देहा येषां तथाभूताः सन्तः ।
[पुरुकाङ्कितवियरहा इति पाठेऽप्यङ्कितं चिदहितमिव्यथेः) ॥ २० ॥
तां गाथामेवाह् अस्मतूक्रुर हइत्यादिय्यां द्वाभ्याम् । ब्रह्मोपदेशिकः
्रह्मोपदेरावान् ¦ अक्षयतृप्ताः अविनश्वरतृिमन्तः ॥ २१॥ २२॥
६२ महानिर्वाणतन्त्रम्
५५ (५
शृणु देवि जग्न्ये सयं सलं मयोच्यते |
परवह्योपसकानां किमन्यैः साधनान्तरेः ॥ २२ ॥
मन्तरम्रहणभात्रेण देही ब्ह्यमयो भवेत् ।
बरह्मभूतस्य देवेशि किमवाप्यं जगत्त्रये ॥ २४ ॥
कि कुवन्ति ग्रहा शा वेतालाश्चेटकादयः ।
पिशाचा गु्यकरा भृता डाकिन्यो मातुकादयः ।
तस्य दरोनमात्रेण पलायन्ते पराड्मुखाः ॥ २५ ॥
रक्षितो बह्ममन्त्रेण परात्रतो वह्यतेजसा ।
कि विभेति ग्रहादिभ्यो मात्तेण्ड इव चापरः ॥ २६ ॥
तं दषा ते मयापन्नाः सिहं दृष्टा यथा गजाः ।
विद्रवन्ति च नदयन्त पतङ्खा इव पावके ॥ २७ ॥
न तस्य दुरितं किञिद्रह्यनिष्ठस्य देहिनः ।
सल्यपूतस्य शुद्धस्य स्वप्राणिहितस्य च ।
को वोपद्रवमन्विच्छेदात्मापघातकं विना ॥ २८ ॥
शृषविव्यादि । साधनान्तरैः साधनविरोषैः ॥ २३ ॥ मन्तेवयादरि ।
किमवाप्यं करि छञ्धव्यमस्ति जपि तु स्व वस्तु रन्धमेवास्तीव्यथंः ॥ २४ ॥
तस्य ब्रह्मभूतस्य दशेनमात्रेण पराडमुखाः सन्तो ग्रहादयः पलायन्ते ॥ २५ ॥
रक्षित इत्यादि । ब्रह्मभूतो जनो ग्रहादिभ्यो विमति भीतो भवति किम् ।
किन्तु न बिमतीदय्थः | मा्तण्ड इव सूयं इव ॥ २६ ॥ तमित्यादि } तं
परत्रहमोपासकम् । ते ग्रहादयः । विद्रवन्ति पखायन्ते । पतङ्गा इव शरभा
ट्व ॥ २७ ॥ शुद्धस्य निमैखान्तःकरणम्य ॥ २८ ॥
ततीयाह्छसः
१५१
६
ये दुह्यन्ति खलाः पापाः परब्रह्मोपदेरिने ।
स्वद्रोहं ते प्रकुवेन्ति नातिस््ि यतः सतः ॥ २९ ॥
स तु स्वेहितः स्वुः सर्वेषां प्रियकारक: ।
तस्यानिष्टे कते देवि को वा स्या्निरूपद्रवः ।॥ २० ॥
मन्वा मन्तचेतन्यं यो न जानाति साधकः |
रातटक्षप्रजक्तोऽपि तस्य मन्त्रौ न सिद्यति | ३५ ॥
अतोऽस्याथंच् चेतन्यं कथयामि श्रणु प्रिये ।
अकारेण जगसाता संहत्ता स्यादुकारतः ॥ ३२ ॥
मकारेण जगत्ख्ा प्रणवाथं उदाहतः ।
सच्छब्देन सदा स्थायि चिच्चेतन्यं प्रकीत्तितम् ॥ ३३ ॥
एकमदतमीशानि बृह्चाद्रह्य गीयते ।
मन््राथः कथितो देवि साधकामीष्टसिदिदः ॥ २४ ॥
य इत्यादि । ये पापाः पापश्चाछिनिः खल दुजेनाः परब्रह्मोपदेरिने जनाय
दरु्न्ति तस्यापकारं विदधति ते पापाः स्वद्रोदमेव ्रकवेन्ति । परव्रह्मोपदेचिने
इति क्रुधद्रुहेप्यासूयाथानां यं प्रति कोप इति सम्प्रदानत्वात् चलुरथी सम्प्रदाने इति
चतुर्थी । परब्रह्मोपदेलिजनद्रोहकरणात् स्वस्यैवापकारस्योत्पादने दतं दोयन्नाह्
नातिरिक्ता इत्यादि । यतो हेतोः सतः साधोत्र्यभूताद्त्रह्मोपदे दिनो जनात्
तेऽतिरिक्ता भिन्ना न मवन्ति अतः स्वद्रोदमेव प्रकुबैन्तीति मावः | २९ ॥
सतु ब्रह्मनिषटस्तु ॥३०॥
मन्ताभमिति । तस्य साधकस्य । यतो न सिद्धयति अतः प्रथमत,
प्रणवार्थं निरूपयति अकारेणव्यादिना ! ३१ }॥ ३२ ॥
अथ सचिदादिपदाथमाह् सच्छब्देनेव्यादिना ॥ ३३ ॥ ३४ ॥
२]
३४ महानिर्वाणतन्वम्
मन्त्रचेतन्यमेतत्त तद्धिष्ात्देवता ।
तञ्ज्ञानं परमेशानि भक्छानां सिदिदायकम् ।॥ ३५ ॥
अस्याधिष्ठात् देवेशि स्वैव्यापि सनातनम् ।
अवित निरतः वाचातीतं निरञ्जनम् ॥ ३६ ॥
वाङ्मायाकमलायेन तारहीनेन पावति ।
दीयते विविधा विया माया श्रीः स्वेतोमखी \ ३७ ॥
तरेण तारहीनेनं प्रत्येकं सकलं पदम् ।
युग्मयुग्मक्रमेणाऽपि मन्त्रोऽयं विविधो भ्वेत् ॥ ३८ ।
जथ मन्तचेतन्यमभिधत्ते मन्तेव्यादिना । हे परमेशानि या तस्य मन्त
स्याधिष्ठात्री देवता तस्या यत् ज्ञानयेतदैव मन्वचेतन्यं जानीदीत्यन्वयः |
तचचायिष्ठातृदैवतान्ञानं भक्तानां सिद्धिदायकं भवेत् | ३५ ॥
नन्वस्य मन्लस्य काऽयथिष्ठात्री दैवतेव्यपेक्षायामाह अस्येदयादि । दै देवेरि
सर्वव्यापि सकर्पदाथैव्यापनशीखम् । सनातनं प्रागमावध्वंसरदहितम् । अवि-
तक्यमनृहूनीयम् ! निराकारमाक्ृतिदत्यस् । वाचातीतमतिक्रान्तवाक् ! निरञ्चनम्
मनश्वश्चुरा्यविषयभूतम् । यद्रह्य तदस्य मन्वस्याधिष्ठातु भवेत् ॥ ३६ ॥
वागिदयादि । हे पावेति वाड्मायाकमलायेन पमिति हीमिति श्रीमिति
वीजमाद्यं यस्य तथाभूतेन । तारहीनेन प्रणवरदहितेन पूर्वोक्तेन मन्तरेण क्रमतो
विविधा अनेकप्रकारा विचा दीयते विविधा माया दीयते सवेतो मुखं यस्या
एवम्भूता श्रीरकषमर्दीयते । यथा ए सच्चिदेकं ब्रहम्यनेन मन्तरेण विद्या दीयते ।
ही सचिदेकं ब्रह्मेत्यनेन माया दीयते । श्री सचिदेकं ब्रह्मेव्यनेन तु
श्रीरिति ॥ ३७ ॥
अथैतस्यैव मन्लम्य॒ नानाविधत्वं सम्पादयति त्रेणेव्यादिना ।
पवोक्तमन्वस्य प्रसयेकं पदं सकं वा पदं तारेण प्रणवेन सहितं कर्तव्यं
ततीयाद्धासः २९
षिः सदादहिवो ह्यस्य छन्दा इनुषएवदाहतमः
देवता परमं चह्य स्वान्तयामि निगणम् ॥ ३९ ॥
चतु्यमफलघाप्टे विनियोगः प्रकीर्तितः ¦
अङ्न्यासकरन्यासौ कथयामि शृणु ध्रिये ॥ ४६० }
तारं सच्िदेकमिति वद्येति सकं ततः ।
अङ्गुषतजनीमव्यानासिकासु महेश्वरि | ४३ ॥
कृनिष्ठयोः क्रतल्प्रषठयोः सुरवन्दित ।
नमः साहा वषट्हू वषट् फडन्तेयेथाक्रमम् ॥ ४६२ ॥
तारहीनेन प्रणवव्यागेनोपलक्षितं वा विधेयम् । ततश्चायं मन्तो विविधो भवेत् |
युग्मयुग्मक्रमेणापि प्रणवसदहितस्तद्रहितो वायं पूर्वोक्तो मन्वो विविधोऽनेक-
पकारको मवेत् । तारसहितं तद्रहितं प्रव्थकं पदं यथा जं सत् । जो चित् । ओं
एकम् । ओं ब्रह्म । सत् । चित् । एकम् । व्रह्म इति ¦ प्रणवसम्बद्धं तदसम्बद्धं
समस्तं पदम् यथा ज सचिदैकं ब्रह्म | सचिदैकं ्रद्येति ! युम्मयुम्मक्रमतो यथा
ओं सद्र । ओं चिद्रद्य । ओं एकं ब्रह्म} ओं सच्चित् | आं विदेकस् ।
सद्द । चिद्रह्म । एकं ब्रह्म ! सित् । चिदैकमिति ॥ २८ ॥
अथास्य मन्तस्यं च्छप्याद्विकमाह् ऋषिरिवयादिना साद्धन | अस्य
मन्त्रस्य । सर्वान्तर्यामि सर्वान्तनियन्तृ ।। अस्य मन्वस्य सदाशिव ऋषिरनुष्टुप्छन्दः
सर्वान्तर्यामि निगणं परमं ब्रह्म देवता धर्म्माथेकाममोक्षावाक्षये विनियोगः |
रिरसि सदाहिवाय ऋषये नमः म॒खेऽनृष्टप्छन्दसे नम: हृदि सर्वान्त्यामि-
निगणपरमब्रह्मणे देवतायै नमः धम्माथेकाममोक्षावाप्तये विनियोगः ! इति
चषिन्यासं विधायाङ्गन्यासकरन्यासौ विधातव्यो अतस्तावमिधातुमाह अङ्ग-
न्यासेव्यादि ॥ ३९. ॥ ० ॥
तयोम्ष्ये प्रथमतः करन्यासमाह तारमिघयादिभ्यां साद्धाभ्यां द्वाभ्याम् ।
हे महेश्वरि हे युरवन्दिते नमःस्वाहावषटुहवोषरफडन्तेः अन्तभूतेनमःस्वाटावषय्
५
८)
महानिवांणतन्त्रम्
न्यसेन््यासोक्तविधिना साधकः सुसमाहितः ।
हदादिकरपयन्त
वमेव विधीयते ॥ ४३ ॥
प्राणायामं ततः कुयान् मूटेन प्रणवेन वा ।
मव्यमानामिकाभ्याञ्च दक्षटस्तस्य पवेति ॥ ८९ ॥
बामनासापुटं धा दक्षनासापुटेन च ।
पूरयेत् पवनं मन्त्री मूटमष्टमितं जपन् ॥ ४६५ ॥
अड्गुषेन दक्षनाप्तं धृदा कुम्भकयोगतः ।
जपेद्दात्रिराताऽशब्र्या ततो दक्षिणनासया ॥ ६६ ॥
दानेःदनैस्यजेदायुं जपन षोडराधा मनुम् ।
वामनासापुटे ऽप्येवं परकुम्मकरेचकम् ।॥ ४७ ॥
पुनदृक्षिणतः कुयात् पूववत् सुरपूजिते ।
प्राणायामविधिः प्रोक्तो बह्यमन्त्रसय साधने ॥ ६८ ॥
हंवोषर्फुर्ख्यैः पदैर्विरिष्टं तारं प्रणवं सद्विति चिदिति एकमिति ब्रहेति ।
ततोऽनन्तरम् । ओं सच्चिदेकं ब्रहेति सकच्च पदम् अङ्गुष्ठतज्नीमध्यानामिकासु
कनिष्ठयोः करतटण्रठयोश्च न्यासोक्तविधिना घुसमादितोऽतिसाचधानः सन् साधको
यथाक्रमं न्यसेत् । क्रमो यथा ओं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । सततज्जनी्यां स्वाहा ।
चिन्मध्यमाभ्यां वषर् | एकमनामिकाभ्यां हर । ब्रह्म कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ओं
सच्चिदेकं॒॑ब्रह्म करतटप्ष्ठा्यां फट् । इति करन्यासः \ जथाज्गन्यासमादारदधेन
हदित्यादि। हृदादिकरपय्यनतं परत्येवमेव न्यासो विधीयते । यथा ओं हृदयाय नमः।
सच्छिरसे स्वाहा । चिच्छिखाये वषट् । एकं कवचाय हँ । ब्रह्म नेत्रत्रयाय
बषट् । ओं सचिदेकं ब्रह्म करतलकरपरषठाम्यां फट् इति ॥ ४१४३ ॥
एवमङ्गन्यासकरन्यासौ विधाय प्राणायामो विवैय इत्याह प्राणायाम-
मिद्यादिना । ततोऽनन्तरम् ओं सचिदेकं ब्रह्मस्यादिमूलमन्त्रेण प्रणवेन ओं
ततीयाल्टासः
‰५।
@
ततो घ्यानं प्रकुर्वीत साधक्राभीटसाघनम्
हृदयकमलमध्ये निविरोषं निरीहम्
रिहिरविधिवेदयं योगिभिरव्यानगम्यम्
जननमरणमीतिभ्रसि सच्छिस्स्वरूपम्
सकटभुबनवीजं वह्य चेतन्यमीडे ॥ ५० ॥
1
[~ ~~
[ ऋ ।
6)
[1
~
करेण वा प्राणायामं कुर्य्यात् । ननु प्राणायामः कथं विधातव्य इद्यपेक्षायां
तद्विधानमाह मध्यमेव्यादिभिः सद्धैश्चतु्मिः । दे पाव्वेति दक्षिणहस्तस्य
मध्यमानामिकाभ्यासङ्गुखिभ्यां वामनासापुरं धृत्वा मन्वी साधकोऽष्टमितं
मूखमन्त्रं जपन् सन् दक्षिणनासापुदेन पवनं वायु पूरयेत् । ततो दश्षहम्तम्ये-
वाड्गुष्ठेन दक्षनासापुटं धृत्वा कुम्भकयोगतो द्वात्रिशता ब्रा मूलमन्त्र
जपेत् । ततः पोडदाधा मनुं मूलमन्त्रं जपन् सन् दश्षिणनासयैव शनैः छनेर्वायु
त्यजेत् । ततो वामनासापुरेऽप्येवमेव पूरकरकुम्भकरेचकं कुर्यात् क्रमेणेव र्ट
निश्चलं विसुक्तच्च श्वासं विदध्यादिव्यथेः । पवैवत् पुनदक्षिणताऽपि पूरककुम्भ-
करेचकं कुर्यात् । ब्रह्ममन्वस्य साधने एष प्राणायामविधिः मरोक्तः । पूरकादि-
स्वरूपमाह योगियाज्ञवल्क्यः
नासिकोक्छृष्ट उच्छासो ध्मातः पूरक उच्यते । |
कुम्भको निश्वरश्वासो मुच्यमानस्तु रेचकः ॥ इति । 9 ४-४< ॥
इत्थं प्राणायामं कृत्वा परब्रह्मध्यानं कत्तेव्यमिव्याह तत इ्यादिना ॥ ४९, ॥
जथ तद्धयानमाह दृदयेत्यादि । इदयकमलस्य मध्ये स्थितं चेतन्यं
चेतनं ब्रह्माहमीडे ध्यायामीत्यन्वयः ! धातुनामनेकाथंत्वादीडधातोध्यनिऽ्थऽपि
प्रवृत्तिः । निर्विरोषमित्यादीनि ब्रह्मणो विरोषणानि । निर्विशेषं नानाविधमद-
शूल्यम् । निरीहं निराकाङ्क्षम् प्राप्तसमम्तेश््यमिदिथैः । ध्यानगम्यम्
ध्यानेनावगन्तव्यम् । जननमरणमीतिभ्र॑सि जन्मग्धयुनिमित्तद मयः परहन्त्र ।
२८ महानिर्वाणतन्तम्
घ्या८ैवं परमं बह्म मानसेरप्चारकैः |
पूजयेत् परया भक्त्या व्रह्मसायुञ्यहेतवे ॥ ५9 ॥
गन्धं दयान्महीतखं पुष्पमाकाशमव च ।
धूपं दच्ादायुत्ं दीपं तेजः सम्पयेत् ।
नैवेयं तोयतच्चेन प्रद्यात् परमात्मने ॥ ५२ ॥
ततो जष्या महामन्तं मनसा साधकोत्तमः ।
समप्यं बह्यणे पश्चादहिःपूजां समारभेत ॥ ५३ ॥
उपस्थितानि द्रव्याणि गन्पपुष्पादिकानि च |
वस्राटटुरणादीनि भह्षयपेयानि यानि च ॥ ५४ ॥
मन्वेणानेन संरोध्य ष्याला बह्म सनातनम् ।
निमीय्य नेत्रे मतिमानपेयेत् परमात्मन ॥ ५१५ ॥
व्रह्मापिणं बह्यहविवह्याम्नो बह्मणा हृतम् ।
वरह्ैव तन गन्तव्यं बह्मकम्म॑समाधिना ॥ ५६ ॥
सचिरस्वशूपं सदास्थायिस्वरूपं ज्ञानस्वरूपश्चेदयथः । सकठभुवनवीजं समस्तस्य
भुवनस्य कारणम् ॥ ० ॥
एवे ब्रह्म ध्याखा तस्य पूजनं विवयमिस्याह ध्याघेत्यादिना । मान-
सेम्भनःसङ्कल्पितेः । ब्रह्मसायुज्यहेतवे ब्रह्मवनि मित्ताय । स्या ह्रद्यभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्म-
सायुज्यमित्यपीव्यमरः ॥ मानसानुपचारानेवाह गन्धमित्यादिना ॥ ~१ ॥ ५२ ॥
तत इति । महामन्त्रम् ओं सचिदैकं व्रद्येयाद्यात्मकम् । समप्य मह्ामन्त्र-
जपहतुकं फटं दत्वा ॥ वदहिःपरूजामवाह् उपम्थितानीदयादिना । उपस्थितानि
समीपे स्थितानि ॥ अनेन इतोऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणन मन्त्रेण ॥ २--५५५ ॥
अथ गन्धपुप्पा्यपेणमन्त्रमेवाह ब्रह्मापणमिति । अप्येते दीयतेऽनेनेव्यपेणं
स्वादि यज्ञपात्रम् तदपि ब्रहैव । दीयमानं हविर्भृतादिकमपि त्र्मैव |
ततो नेत्रे समुन्मीरः :
तञ्नपं ब्रह्मसात् छता स्तोत्र कवचं पठत् ॥ ५७ ॥
स्तोचं शणु महेरानि वह्मणः परमात्मनः ।
यत् श्रुला साधको देवि वह्यसायुञ्यमदनुते ॥ ५८ ॥
नमस्ते सते स्वेखोकाश्रयाय
नमस्ते चिते विश्वरूफत्मच्छय |
नमोष्टेततचाय सक्तिपदाय
नमो ब्रह्मणे व्यापिने निगणाय ॥ ५९ ॥
लमेकं रारण्यं मेकं वरेण्यं
तमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम् |
ब्रह्मैवाथिस्तस्मिन् । ब्रह्मणा कर्त्रा हुतं हवनमपि ब्रह्म । अिश्च कर्ता च
हवनक्रिया चापि ब्रह्मैवेदयथंः ¦ एवं ब्रह्मण्येव करम्मतमके समाधिध्ित्तैकाम्रयं
यस्य तेन पुंसा ब्रह्मैव गन्तव्यं प्राप्तव्यं न तु फ़खान्तरमित्यथः ॥ ५६ ॥
तत॒ इव्यादि । समुन्मील्य उद्धाख । मूं मूख्मन्त्रम् । सात्
ब्रह्याधीनम् ॥ + ॥
स्तोत्रमिति । ब्रह्मसायुज्यमधनुते ब्रह्मलं प्राप्रोति ॥ ५८ ॥
अथ तत्स्तोत्रमाह नमस्ते इव्यादि } सते सदा स्थायिने । सर्व.
रोकाश्रयाय सकर्खोकाधारभूताय । चिते चैतन्याय । विश्वरूपः आमा यस्य
तस्मे । अद्वैततत्वाय सजातीयविजातीयातमगतमेदरहिततच्वाय । ब्हयणे
अतिवरृहते अतएव व्यापिने सकख्वस्तुव्यापनन्चीखाय । निणाय सच्वादिगुण-
रदिताय ॥ ५९ ॥
४० महानिवाणतन्तम
लमेके जगत्कततुपातृप्रहन्तु
तमेक परं निश्चलं निविकस्पम् ॥ ६० ॥
भयानां भयं मीषणं मीषणानां
गतिः प्राणिनां पावनं पावनानाम् ।
महोचैःपदानां नियन्त्र॒ तमेक
परेषां पर रक्षकं रक्षकाणाम् ॥ ६१ ॥
परेद प्रमो सवेरूपाप्रकारिन
अनिर्द्र्य सर्वेन्ियागम्य सय ।
अचिन्त्याक्षर व्यापकाव्यक्त त्ख
जगद्धासकाघीडश पायादपायात् ॥ ६२ ॥
त्वमित्यादि । एकं मुख्यं केवलं वा । शरणे रक्षणे साघु इति शरण्यम् ।
तत्र साधुरिति यत् । कण्यं वरणीयम् । जन्ममल्युदु ःखादिमीरुभिरुपासनीय-
मित्यर्थः । परं श्रेष्ठम् । निर्विकल्पं नानाविधकल्पनाशल्यम् ।॥ ६० ||
भयानामिव्यादि । मीषणानां मयानकानामपि भीषणं भयानकम् ।
पावनानां पूतत्वजनकानामपि पावनम् पायिच्यजनकम् । पदानां स्थम्नानां
मध्य मोचैरल्युच्छितं पदम् अथवा महोचेरव्युच्छतं पदं येषां तेषां ब्रह्मादीनामपि
नियन्त नियामकम् । परपां श्रेष्ठानामपि ।॥ ६१ ॥
परेञत्यादि । परे परषां व््मादीनामप्यधिप । प्रमो नियन्तः ।
अनिर्दस्ययव्देन निर्दष्टमशक्य । सर्वन्दियागम्य सवरनेलादिभिरिन्दियेरपाप्य ।
सत्य॒परमार्थसव्यन्नाख्नि । अचिन्त्य मनसोऽप्यविषयम्त । न क्षरति
चरतीव्यक्षरम् तत्सम्बाधने अक्षर । अव्यक्त रूपादिरदहित । जगद्धासकानां
चन्ढमृयादीनामपीश्चर अथवा जगाद्सकेति अधीरोति च भिन्नमेव पदम् |
पाया गन्नत् । अपायात् भक्तिवुद्धयादिविश्ेषात् ॥ ६२ ॥
तृ तीयाह्टासः ६१
तदेकं स्मरामस्तदे कं जपासः
तदेकं जगत्साक्षिरूपं नमामः ।
सदेकं निधानं निराखम्बमीक्चं
मवाम्भोधिपोतं खरण्यं व्रजामः ॥ ६३ ॥
प्चरलसिदं स्तोत्रं कद्यणः परमात्मनः |
यः पठेत् प्रयती भृत्या चद्यसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ६४ ॥
प्रदोषऽ्दः पटेन्नित्यं सोमवारे विरोषतः |
श्रावयेद्ोधयेन् प्राज्ञो चह्यनिषएठान् स्वबान्यवान् ॥ ६५९ ॥
इति ते कथितं दवि पञ्चरलं महेरितः ।
कवचं श्चणु चविङ्कि जगन्मङ्खटनामकम् |
पठनाद्धारणाद् यस्य वह्यक्ञो जायते धुवम् ॥ ६६ ॥
परमात्मा हिरः पातु हृदयं परमेश्वरः |
कण्ठं पातु जगसाता वदनं सकटमिभः ॥ ६७ ॥
करौ मे पातु विश्वात्मा पादौ रक्षतु चिन्मयः ।
सर्वाङ्गं सवदा पातु परं बह्म सनातनम् ॥ €< ॥
तद्वि्यादि । तत् ब्रह्म । निधीयते जगद् यस्मिन् तज्निधानं जगदा-
श्रयभूतम् । निरारम्बम् आाश्रयज्लूल्यम् ॥ ६२ ॥
अथ पञरन्नाख्येतत्स्तोत्रपारदेतकं फठमाह प्चरल्ञमित्यादिना । प्रयतः
पवित्रः | अदः स्तोत्रम् ॥ ६४ ॥ ६५ ॥
स्तोत्रं परित्वा कवचं पठितव्यमतस्तदभिधातुसुपक्रमते इतीति ॥ ६६ ॥
तद् ब्रह्मकवचमेवाह परमामेद्यादि । चिन्मयः चेतन्यरूपः । ६९७६ ८॥!
(5
६२ पट एनिदाणतन्तम्
[स्पध 444 २: |
[8 छन्द अनुष् {त्त् रमहः ता ।
४4
८ €^ १९ (~ = प
चतुयेगफलादाप्त्ये विनियोगः अरकीत्तितिः ॥ ६९ ||
५
्
4
<0|
&,
ध
यः पठेद् बह्यक्क्चं चडपिन्यासपुरःसरम् |
स वह्यज्ञानमासा्य साक्षाहनद्धसंयौ मवत् ॥ ७० |
भृज्ज विङ्ल्य गुटिकां स्पेण्थं धारयेत् यदि |
दक्षिणे वाहय सर्वसिदीश्वयो भवेत ॥ ७५ ॥
इव्येतत् परमवह्यक्यनचं त प्रकारितम् ।
दयात् प्रियाय दिष्याय गुरूमन्छय् धीमते ॥ ७२ ॥
पटिता स्तोदक्वचं प्रणमन् साध्काम्रणीः ॥ ७२)
नमस्त परमं ह्य नमस्त परमात्मने !
निगुणाय नमस्तुभ्यं सद्रपाय नमो नमः ॥ ७४ ॥
अथास्य कवचस्य ऋप्यादिकमाह् श्रीजगदिः्याददिना ॥ अध ब्रह्मकवच-
पठनजन्यं फलमाह य इ्यादिना ¦ ऋपिन्यासः पुरःसरो यत्र तत् । ऋषिन्यासश्च
जस्य श्रीजगन्मङ्गर्नामकमस्य कवचस्य सदारिव ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः प्रमब्रह्म
देवता धर्म्माथकाममो्षावाघ्ये श्रीजगन्मङ्गखाख्यकवचपारे विनियोगः } सिरसि
सदारिवाय ऋषये नमः । सुखेऽनुष्टप्छन्दमे नमः । हृदय प्ररब्रह्मणे देवताये
नमः । धर्म्माधिकाममोक्चावा्ये श्रीजगन्मङ्गलाख्यकवचपये विनियोग इति ।
आसाद्य प्राप्य | ब्रह्ममयः ब्रह्मस्वरूप: ॥ ६९५--७१ |
इतीति । ते तुभ्यं तवाग्रे कवा ॥ प्रणमेत् परमासमानमिति रोषः ।
साधकाग्रणीः साधकोत्तमः ।} तसणमनमेवाह नम इव्यादिना ॥ ७२-७% ॥
~ *
1
५.६
॥ ६ ५4
वाचिक कायिक इाऽप्रि सनम का खणार्माति ¦
अशधने फशस्य म्द्युद्धिदिधीयत
एवं संपूज्य मतिमान् सखजनदान्धव्ः सहु )
सहापसादं स्वीकुयाद् चद्यणः परमात्मनः ।
पूजने परमास्य नावाहनविस्रज्जने ।
स्त्र स्वेकाटेपु साधयेद् वह्यसाधनम् । ७७ ॥
अखातो वा कृतस्नाना भुक्छ काऽपि बुभुक्षितः
पृजयेत् परमात्मानं सदा निमल्मानसः ।॥ ७८ ॥
सनन चह्यमन्त्रेण मह्ष्यपेयादिक्ञ्च यन् ।
दीयत परमाय तदेव पावनं महन्
गङ्तोये हिद्दौ च स्प्षटदोषोऽपि वततत |
परव्ह्मापितं द्रव्ये स्प्षटाश्पृष्ं न विद्यते |
9},
ननु परमात्मानं प्रति कायिकवाचिकमानसाख्योऽपि प्रणामा विधात-
व्यास्तेषां मध्ये एकतमो वा तत्राह वाचिकमिव्यादि ! यथामति परन्रह्मण कायिकं
वाचिकं मानसं वा प्रणमनं विदध्यात् | ननु परब्रह्मणे कायिकस्येव प्रणामस्यो-
चित्यं नतु वाचिकमानसयोरत आह आराधन इत्यादि । मावश्ुद्धिरन्तःकरण-
उृद्धस्वम् ॥ ७५ ॥
एवमित्यादि । संपूज्य परमात्मानमिति रोषः ॥ साधयेत् निप्पादयत्
|| ७ ६--*9८ |
अथ ब्रह्मणो महाग्रसादस्य मादारम्यं बणेयितुपमुपक्रमतवे अनेनेत्यादि ।
बरह्ममन्वेण ओं सचिदिव्याद्यात्मकेन व्रह्मापेणमिव्या्ात्मकेन वा ।॥ चिखादीं
दाटग्रामरिकादो ।॥ ७९ ॥ ८० ॥
६४ भटानि्वाणतन्तम्
पक्त वाऽपि न पच्छ तर सन्त्रेणानन मन्तितम् ।
साधको वह्यसात् कता भुञ्ञीयात् सजनः सह ।॥ ८५ ॥
नाध वणकिचारंऽस्ति नोच्छिष्टादिविवेच्नस् |
काटनियमो ऽप्यत्र सीरश्च तथं च । ८२ ॥
यथाकारं यथादेरो यथायोगेन रभ्य्तं |
वह्य्रात् कूतनेवयमश्चीयाद विचारयन् ॥ ८२ };
आनीतं श्वपचेनापि शमुखादपि निःसतम्
त्द्च्नं पावनं दैवि देवानामपि दमम् ॥ ८४ ।
कि पुनमनुजादीनां वक्तव्यं देद्वेन्दिति |
परमेशस्य नेवेययसेवनाद् यत् पटं भवेत् ॥ ८५ ॥
मटापातकयुत्तो वा युक्ती वाव्यन्यपातकेः ।
सक्रुत् प्रसादग्रहणात् म॒च्यते नात्र संरायः ॥ <£ ॥
सादत्रिकोरि तीर्थेषु सखानदानेन यत्फटम् |
तत् फट रमते म्या चह्यापितनिषेवणात् ॥ <७ ॥
अश्वमेधादिभि्ननैरिषटा यत् फटमद्त॒ते ।
क्षिते व्रह्म नेवेये तस्मात् कोटिगुणं ट्मेत् ॥ ८८ ॥
जिहाकोरिसदहखेस्त॒ वक्रकोरिरतेरपि ।
महाप्रसादमाहात्मयं वर्णितं नेव राक््यते ॥ ८९ ॥
पमिति । मन्तेण आं तत् सदिव्यायात्मकेन ॥ नात्रेति । अत्र ब्रह्मणो
महाप्रसाद ॥ आनीतमिति । श्चपचन चाण्डलेनाप्यानीतं यदच्रं तद्रह्यसाच्रतं
घत् पावनं भवेत् ॥ जदनुते कमते |¦ ८ १-८र ॥
तृ्तःयाल्दासः % २
यत्र कुत्र स्थिती कपि व्रप्य वह्णापिताश्रतम् !
गृहीता कीक ऽपि वह्यसायुञ्यमाप्नुयात् ॥ ९० ॥
यदि स्यान्नीचजांतीयमन्ं वह्यणि भावितम् ।
तदन्नं बाह्यणे््राह्यमपि वेदान्तपारभैः ¦ ९५ ॥
जातिथदौो न कन्तेव्यः प्रसादे परमात्मनः ¦
यो ऽङाटबुदधि. कृरूत स सहापातकी मवत् ॥ ९२ ॥
वरं पापदातं कुयाहरं विषवघ्ं परिये |
परव्रह्यापिते दयन्न न कु्यादवहटनम् ॥ ९२ ॥
ये तयजन्ति नरा मृदा महामन्तेण संस्कतम् ।
अन्नतोयादिकं भद्रे पितुस्त पातयन्यधः ॥ ९ ॥
स्वयमप्यन्धतामिसखे पतन्याहूतसंप्रम् ।
बह्मसात्छरतंनवेयदेषटणां नास्ति निष्कतिः ॥ ५ ॥
पुण्यायन्ते क्रियाः स्वाः सुपुष्षिः स॒दरतायते |
स्वेच्छाचायोऽत्र विहितो महामन्तस्य साधने ॥ ९६ ॥
यत्रेत्यादि । अम्रतम् शीधु । कीकशो वापि चाण्डालोऽपि | ९० |
यदीति । नीचजातीयं चाण्डाखादिसम्बस्ि ¦ ब्रह्मणि भावितं चिन्तितं
ब्रह्मणऽर्पितमिव्यथः ।॥ ९१ ॥ ९२ ॥
वरमित्यादि । वरमीपत् प्रियम् । देवाद्रूते वरः श्रेष्ठे त्रिषु छ्खीवं मनाक्
पिये इत्यमरः । अवदैलनम् तिरस्कारम् ॥ ९२ ॥ ९, ॥
स्वयमित्याद्ि । अन्धतामिच्े नरके । आहतस्य विश्वस्य संव सरिलि सम्यक्
पवनं यत्र ततकार्पग्यन्तम् प्रख्यकार्पम्यन्तमित्यथः ¦ निप्क्रतिर्निस्तारः ॥ ९५ ॥
पुण्येत्यादि । सर्वा अपुण्या अपि क्रियाः पृण्यायन्ते पुण्या इवा-
चरन्तीवयथं : ॥ ९६ ॥
४६ मटानिवाणतन्तम्
कि तस्य वेदिकाचारिस्तान्तिकेवोऽपि तस्य किम् ¦
बरह्यनिष्ठस्य विदषः स्वेच्छाचारो विधिः स्मृतः ॥ ९७ ॥
करुतेनास्य सरं नास्ति नाकरतेनापि किस्विषम्
न विद्वः प्रलयवायोऽस्य वह्यमन्वस्य साधनात् ॥ ९८ ॥
धर्म्मे महेरि स्यात् सलयवादी जितिन्ियः ।
परोपकारनिरतो निविकारः सदारायः ॥ ९९ ॥
मात्सयहीनोऽदम्भी च दयावान शुडमानसः |
मातापित्रोः प्रीतिकारी तयोः सेवनतस्परः ॥ ५०० ॥
वह्मश्रोता ब्ह्ममन्तां ब्ह्मान्वेषणमानसः ।
यतात्मा ददबदिः स्यात् साक्षादवह्येति माद्यन् । ५०५ ॥
न मिथ्यामाषणं कुयाच्च परानिष्टचिन्तनम् !
परस्रीगमनञ्ैव ब्ह्यमन्त्री विवज्जेयेत् ॥ १०२ ॥
तत्सदिति वंदेदेवि प्रारम्भ स्वेकम्मणाम् |
व्रह्मापणमस्तु वाक्यं पानमोजनकम्मणोः ॥ ५०२ ॥
येनोपायेन मस्यानां टोकया् प्रसिद्धःयति
तदेव कार्यं वरहयक्ञेरिदं धर्म्म सनातनम् ॥ ५०४ ॥
किमित्यादि । विदुषः सर्वं ब्रहैवेति जानतः । स्वेच्छाचारं एव विधिः |
अस्य ब्रह्मनिष्ठस्य ॥ ९.७ ॥ ९,८ ॥
अस्मिचित्याडि । सदाश्चयः साघ्वभिप्रायः ॥ मात्सर्मटीनः अन्य-
याभद्रेपरदहित : } अदम्भी कपरटताशू्यः। तयोः मातापित्रोः | ९९ ॥ १००॥
्रहयत्यादि । यतात्मा संयतचित्तः । व्रह्म साक्षादस्तीति भावयन् चिन्तयन् |}
ब्रह्मापणसर्सिति वाक्यम् | लोकयात्रा रोकनिर्वादः ॥ १०१--१०४।।
त्ता ५8 कः ल स् + ५,
तत शदधसः ‰ ॐ
पूववत् परमवह्य व्याला साधकसत्तमः | ३०६ !
अष्टोत्तररातं देवि गायत्रीजपमाचरत् |
जपं समप्यं विधिवत् पूववत् प्रणमेत् सुधीः | 5 ०७ ॥
एषा सन्ध्या मया ग्रोक्ता सवथा वद्यसाधने ।
यदनुष्नतौ मन्वी शुद्ान्तःकरणो भवेत् ॥ ३०८ ॥
गायत्रीं श्रृणु चवेङ्कि सवेपाप्प्रणादिनीम् |
परमेश्वरं ङऽन्तसुक्ला विद्यहे तदनन्तरम् ॥ 9०९ ॥
परतच्चाय पद्तो धीमहीति वदेत् प्रिये ।
अथेति यां सन्ध्याम् । ब्रह्मसम्पत्तिम् ब्रह्मरूपा सम्पदम् ।। तत्सन्ध्याविधि-
मेवाह् प्रातरिव्यादिना । यदनुष्टानतः यदाचरणतः | १०५ १०८ |
तां ब्रह्मगायत्रीमेवाह परमेश्वरमिव्यादिना सखर्दधेन । हे प्रिये इलानि
ङेऽन्तं डविभक्तयन्तं परमेश्वरं पदमुक्या विद्महे इति पदं वदेत् । तदनन्तरं
विद्महे इति पद्धानन्तरं परतत्वायेति पदं वदेत् । परतत््वायति पदतः परं
धीमहीति पदं वदेत् । तदनन्तरं धीमहीति पदानन्तरं तन्नो ब्रह्य प्रचोदयादिति
वदेत् । ततश्च परमेश्वराय विद्यहे परतत्त्वाय धीमहि तन्नो ब्रह्य प्रचोदयादित्या-
कारिका ब्रह्मगायच्री सम्पन्नासीत् | बऋह्मगायत्रयथेस्तु परतच्वाय परमेश्वराय
परतच््वं परमेश्वरमाप्तुं यहम वयं विद्जहे मन्यामहे धीमहि चिन्तयामश्च तद्भह्च
५८ महानिर्वाणतन्वम्
तद्नन्तरमीशानि तचो व्य प्रचोदयात् |
दयं श्रीवरह्मगायत्री चतुेगप्रदायिनी ॥ ११० ॥
पूजनं यजनच्ेव खानं पानञ्च भोजनम् |
यद्यत्कम्मे प्रकुर्वीत वह्यमन्तरेण साधयेत् ॥ १११ ॥
वाद्ये सहन्त चालाय प्रणम्य व्रह्यद् गुरुम् ।
व्याला च परमं व्रह्म यथाशक्ति मनुं स्मरेत् ।
पूवेवत् प्रणमेद् व्रह्म प्रातःकृलयमिदं स्मृतम् ॥ ११२ ॥
दात्रिशता सहसेण जपनास्य पुरस्छिया ।
तदरश्ारोन हनं तपणं तद्रसांदातः ॥ ११३ ॥
सेचनं तदशन तदशांोन सुन्दरि ।
ब्राह्मणान् मोजयेन्मन्त्री पुरश्चरणकम्मंणि ॥ ११४ ॥
मक्ष्यामक््यविचारोऽत्र याग्यं ग्राह्यं न विदयते ।
न काटुडिनियमो न वा स्थाननिरूपणम् ॥ ५१५ ॥
नोऽस्मान् प्रचोदयात् प्रेरयेत् धर्म्माथकाममोक्षषु विनियोजयदिव्यथ इति
॥ १०९ ॥ ११०॥
पूजनमिति । साधयेत् तत्तकवर्मेति रोषः । अथ प्रातःकरत्यमाह् ब्राहयं
इत्यादिना । मनुम् ओं सच्चिदेकं ब्हयेयादिमन्तम् ॥ १११ ॥ ११२ ॥
अथ ब्रह्ममन्वस्य पुरश्चरणविधिमाह द्रात्रितेव्यादिना । सस्य ब्रहम
न्वस्य पुरस्किया पुरश्चरणम् । तदृशांरन जपदशमांरेन हवनं होमः !
तदशादतः होमदश्ांशतः । तदशाङेन तपणदश्चांरोन सेचनं माजेनम् । तद्शांरोन
माजेनदयां रेन ॥ म्येव्यादि । सत्र ब्रहममन्तस्य पुरश्चरणकर्मणि ॥ ११२३-१ १५]
ततीया्धसः
भुक्तो काऽपि भुक्तो वा खातो पाऽस्ात ण्य वा
साधयेत् परमं मन्तं खेच्छान्छारण साधकः ॥ ३१६ |
विनाऽभ्यासं विना छदं स्तोत्र क्वच विना |
॥॥
विनां न्यासं विना मुदां विना सुं वरनने }॥ 99७ ॥
विना चोरगणद्यादिजप्ड्छ कुल््टुकं विना |
अकस्मात् परमच््यसाक्षाच्छरो भवेद् ध्रवम्
संक्व्यो ऽस्मिन् यहाहन्वे मानसः परिकीव्वतः `
साधने व्रह्ममन्तस्य भावङुद्िषिधीयतं } 5३१९ ॥
रवं व्यमयं देवि यावयेत् ट द्यसाधकः ।
न चाऽस्य प्रयवायो ऽस्ति नाङ्खवैगुष्यमेय च
($
५
महामनाः साधन ठु व्यङ्ख सह्यत धुवम् | १२० ॥
करौ पापयुगे घोरे तपोहीन ऽतिदुस्तरे ¦
निस्तारवीजमेतावत् बह्यमन्तस्य साधनस् ॥ १२१ ॥
साधनानि वह च्मनि नानातन्वागमादिष् |
कलौ दुर्वटजीवानामसाव्यानि महेश्वरि ॥ ५२२ ॥
{^
अभुक्त इत्यादि ! न ञुक्तमस्यास्तीति अभुक्तः ¦ अश्च
जिव्यच् । सतम् जपविदेषम् 1 कुस्छुकाऽपि जपविरोष एव् तां विना
चिन्तयत् ।॥ ११६- ११९ |
आदिभ्यो ऽ-
। मावयेत्
न चेव्यादि । अस्य मह्ामनोरङ्खवेगुप्यादितः प्रत्यवायो न मवेत् ।
व्यङ्गम् अङ्हीनमपि | १२० |} १२९१ ॥
नन्वनेकेषु तनादिषु निम्तारवीजानि वहनि साधनानि
तत् कथमुच्यते कटौ व्रह्ममन्लस्य साधनयवं निस्तारवीजमिस्यत
नीस्याद्धि | सत्र यद्यपि तथापीव्यध्याहायंम् ।॥ १२२ |
वृत्तानि
सचना.
क सहानिर्वाणतन्तम्
अव्पायुषः खल्पन्रत्ता अन्नाधीनासवः भिये ।
ट्व्धा घनाज्जेने व्यग्राः सदा चटमानसाः ॥ १२३ ॥
समाधादस्थिरधियो योगह्धिरासहिष्णवः
तषां हिताय मोक्षाय वद्यमा्गोऽयमीस्तिः ॥ १२४॥
कटा नाग््येव नास्त्येव सत्यं सत्यं मयोच्यते ।
व्रह्मदीक्षां विनां देवि कैवल्याय सुखाय च ॥ ५२९५॥
प्रातःक्रत्यं प्रातरेव सन्घ्यां कुयात् चिकाटतः ।
ध्याह्े पूजनं कुर्यात् सदेतन्त्ेष्वयं विधिः
परव्रह्मोपासने त॒ साधकच्छाविधिः रिषे ॥ १२६ ॥
विधयः क्रा यत्र निपेधाः प्रमवोऽपि न ।
स्वच्छचारेणेएटसिदिस्तदिना कोऽन्यमाश्रयेत् ॥ १२७ ॥
व्रह्॑ज्ञानिगर प्राप्य शान्तं निश्ट्मानसम् ।
धृता तच्रणाम्मोजं म्राथयेद् भक्तिमावतः ॥ १२८ ॥
असाध्यत्वे देतु ददयन्नाह अस्पायुष इस्यादि । यत इति शेषः ।
अन्नाधीनासवः अन्नवलीभूतप्राणाः ॥ १२३ ॥ समाधाविव्यादि । समाधि-
श्ित्तव्रसिनिरोधः तत्र | योगद्धेचासदिप्णवः निस्तारोपायभूततत्तत्कम॑साधनहेतुक-
केदासहनाशीखाः ॥ १२४ !| करौ युगे ब्रह्मदीक्षाया जन्या काचिदपि दीक्षा
मोक्षाय सुखाय च नेवाम्तीति प्रतिज्ञां कुव॑चाह कलाचित्यादि ॥ १२५ ॥
0
प्रातरिति । साघरकच्छेव विधिः} यत्र परब्रह्मोपासने ¦ १२६॥ १२७॥
अथ ब्रह्ममन्त्रोपदेश्चविधिमभिधातुमुपक्रमने ब्रह्मज्ञानीव्यादि | शान्तम्
रागद्रेपादिद््यम् । मक्तिमावतः भक्तियोगेन ॥ करि प्राथयेदिव्यपेक्षायामाह्
करुणामयेव्यादि ॥ १२८--१२० ॥
€ ४
दः {वरम ॥. 44 4
(2.01 1414 ~, ९
करूणामय दनि तवाऽहं दारणागतः |
त्त्पद्ाम्भोख्टच्छायां देहि मद्धि यदाधन ॥ १२९ 1
इति म्राथ्यं गुरं पश्चात् पूजयिता खदाक्तितः |
कृताञ्ल्पुरो सूस्भ तृष्णीं तिष्ठेत् गुरोः पुरः ॥ ५३० ॥
गुरुविचाये विधिवत् यथोक्तं रिष्यलश्षणम् ¦
आयं कूप्या दयात् सच्छिप्याय महामनुम् ॥ १३५ ॥
उपविदयाऽऽपने ज्ञानी आङ्मुखो व॑प्युद्ङ्सुखः ।
स्ववामे रिष्यमानीय कारण्येना ऽवलमेक्येत् ॥ १२२ ॥
तत्ः हिष्यस्य रसि ऋष्यासपुरःसरस्य् |
जवेदणएरातं सन्तं सथधकस्येटसिदये }। ५२२ ॥
दक्षकर्णे आद्यणानामितकच् कामतः ।
सप्तधा श्राघयेत् मन्तं सदृगुरूः कर्मनिधिः ॥ ५३४ ॥
टप्देराकिधिः श्रो वह्ममन्तस्यं कालिके |
नात्र पूजाययेक्षा ऽस्ति स॑कत्पं मानस्रत ॥ १२३५ ॥
क
गुरुस्त्यादि । यथोक्तं शिप्यरक्षणम्, चान्तो दन्तौ वेर्नीतश्चेत्या-
दिकम् ॥ १३१ ॥|
उपविद्येत्यादि । ज्ञानी ब्रह्मज्ञानवान् गुः ¦ कारूप्यन दपायुक्तय।
दृष्टया ।) १३२ |
तत इत्यादि । मन्त्रम् ओं सचिदैकं ब्रद्ेत्यादिकम् | दक्ष्यादि ।
वामतः वामे कर्वे ] मन्त्रम् पूर्वोक्तमेव ।॥ १३३ । १३४ ||
उपदरोति । अत्र ब्रह्ममन्त्रोपदेद्चविघोौ । चरेत् कुयात् ॥ १३५ ॥
५२ महानिर्वाणतन्त्रम्
\
तत्ः श्रीगुरफादान्जे दण्डयेत् पतितं रिम
91 =
उत्थापयेद् गुः रू
सरटा दिम मन्तमुदीरयन् ।। १३६ ॥
उत्ति चतस युक्तोऽसि व्ह्यज्ञानपरो भव
जितस्ियः सलयवादी वटारीम्यं सदाभ्सतते ॥ १२३७ ॥
तत् उन्फाय शुस्ं यथाशक््यनुसारतः
दक्षिमां ध्वं पट्टं काऽपि दद्यात् साधकसत्तमः |
गुगराञक्शीभृता विहरदेववद् भुवि ॥ १३८ ॥
मन्ग्रहणमात्रेण तदात्मा तन्मयो भवेत् ।
वह्मभृतस्य देवेदि किमन्येवेहुसाधनेः ॥ १२३९ ॥
इति संक्षेपतो वद्यदक्षा ते कथिता पिये ।
गुरूकारण्यमात्रेण वह्यदीक्षां समाश्रयेत् ॥ ५६० ॥
रा ताः रोवा वेष्णवाश्च सौरा गणपतास्तथा ।
विपरा पिपरेतराश्रैव सर्वेऽप्यत्राधिकारिणः ॥ १४६१ ॥
तत॒ इत्यादि| ततः मन्त्रश्रवणात् परतः । रिष्टम् चिप्यम् ॥ तं
मन्त्रमवाह् उचिष्ट वस्मत्यादि ॥ १३६ ॥ १३७ ॥
तत इति । स्वं घनम् जत्मनंवा। १३८ ॥
मन्त्रव्यादवि । तद्ास्मा व्रह्मनिष्ठान्तःकरणः | तन्मयः व्रह्मस्वस्पः || १३६९ ॥
त्रह्यमन्त्रयहय कालदिनिवमा नास्तीति प्रतिपादयचाद् गुर्वि
व्यादि | १४० |
उपदिषएनामनुपदिएठानाच्च ब्राह्मणादीनां सर्वेवामप्यभ्मिन् व्रह्ममन्त्रेऽधि-
कागऽम्तीत्याह चाक्ता इव्यादिना । अत्र ब्रह्ममन्त्रे | १४१ ॥
तर्तीयद्धसः ्।
अहं मत्युञ्चया देवि देददेयौ जगद्गरूः ¦
सयेच्छ्वारी निविकस्पो मन्तस्याऽस्य प्रसादतः ॥ ५४२ }!
अमुमेव ब्रह्ममन्त्रं मत्तः पूवैमुपासिताः ।
व्ह्या बेह्यषेयश्यापि देवा देदषयस्तथा ॥ 5 £
देवषिवकतान्ुनयस्तभ्यो राजषयः प्रिय |
उपासिता बह्यमृताः परमात्मप्रसादतः ॥ ३४४ |
९14
व्राह्ये मनौ महेशानि विचारे नाग्ति कुचचित् |
स्मीयमन्तं गुरुदे यात् शिष्येभ्यो ह्यविचारयन ।! 5४८ ॥
पिताऽपि दीक्षयेत् पुन् राता भ्रातृन् प्रतिः स्त्रियम् |
मातुलो भागिनेयाश्च न पतन् मातामहोऽपि च ॥ १४६ ॥
एतन्मन्त्रम्रसादादेव मयि मदयुद्चयत्वादिकमासीदित्याह अहमिव्यादिनां |
अह् सृत्युञ्योऽमवमिति रषः | १४२ |,
एतन्मन्तोपासनाद्व विरिच्यादिषु ब्रह्मभृतव्वं जातमित्याह जमु मित्य
दिना । मत्तो गृहीव्येति रोषः } उपासिताः श्रद्धया अनुष्ठितवन्तः । गस्यथा
कर्मकश्िपषरीडित्यादिना कत्तरि क्तः । ब्रह्मषेयो चग्बादयः । देवा इन्द्रादयः ।
दवषयो नारदादयः ॥ १४३ ॥
देवर्षीति । देवर्िवक्ात् नारदमुखात् । सुनयो व्यासादयः } राजपरया
जनकादयः |} १४९ |
आत्मना म्रहीतोऽप्ययं ब्रह्ममन्वो गुरुणा रिप्येभ्यो देयः पित्रादिभिरपि
पत्रादिभ्यो दैय इत्याह ब्राह्मे इत्यादिभ्यां द्वाभ्याम् । अविचारयन् स्वीय-
मन्तदाननिमित्तकं दोपष्रमगणयन् । १४५५ ॥ १४६ |
५.४ महानिर्वाणतन्त्रम्
स्वमन्वदाने यो दषस्तथा पित्रादिदीक्षया |
1 [र त श नेव वि व
सिद्धे व्रह्ममह्।मन्ते तद्दोषो नेव विद्यते ॥ १४६७ |
वह्यज्ञानियुखात् श्रुखा येन केन विधानतः ।
द [क्ष ६
व्रह्मभृतो नरः पूतः पुण्यपापेन छ्प्यत ॥ १४८ ॥ .
बह्ममन्वोपासिता ये गहस्था ब्राह्मणादयः ।
स्वसव्णत्तिनारत त॒ पृञ्या मान्या विरोषतः ॥ ५४९ ॥
ब्राह्मणा यवयः सीक्षादितरे बाह्मणः समाः ।
तश्नात् स्वै पज्येयु ब्ह्यज्ञान् वहयदीक्षितान ॥ १५० ॥
ये च तानवमन्यन्ते ते नरां कह्यघातिनः |
पतन्ति घोरनरके यावद्धास्करतारकम् ॥ १५१ ॥
यत् पापं सीधे पोक्तं यत्पापं श्रणघातने
तस्मात् कोटिगुणं पापं वह्योपासकनिन्दनात. ॥ १५२ ॥
ननु पितुमन्वे न गृहणीयात्तथा मातासहस्य चत्यादिनिपेधवाक्यस॒लद्वय
पित्रादिभ्यो ब्राह्मं मन्तं गृहतां पुत्रादीनामात्मीयमन्वदान तत्तयिपधवाक्य-
मनाद्सयय रिप्यभ्यः स्वीयं व्रहममन्लं ददतो युरोश्च प्रयवायभागिलवं स्यात्तलाह
स्वमन्त्रदाने इत्यादि ! यौ दोषः उक्त इति रोषः ॥ १४७ ॥ १५८ |
ब्रहममन्वेस्यादि । यत इति रोषः । ब्रह्ममन्त्रसुपासिताः व्रह्ममन््लोपासिताः |
गम्यादुनासुपसंख्यान मिति द्वितीयातसुरुषः ॥ १४९. ॥
ब्राह्मणा इति । ब्राह्मणाः साक्षात् यतयः परिाजका भवेयु; । इतर
क्षत्रियादयः ॥ १५० ॥
अथ त्रह्मोपासकान् जनाचिन्दतां जनानामखिटपातक्राश्रयत्वमिलयाह यं
च तानिव्यादिभ्यां द्वाभ्याम् । तान् ब्रह्मदीक्षितान् | अवमन्यन्त अनाद्वियन्ते ।
मास्कर तारकं यावचिष्त्तावत् । भ्रुणवातने गभेघातने ॥ १५१ ॥ १५२ ॥
यथा व्रह्मोपएठेशेन
(त
गच्छन्ति व्रहमतायुस्यं तथव तव साधनात् ॥ १५३ ॥
दति प्रीमदाि्राणतन्ते सव॑तन्वोतमो्तमे सर्वधर्मतिरगयसरे श्रीपदावरानदारि्
जीदनित्तारोपायप्रधे पद्योपददाकथनं नाम ततीयोषठासः ॥ > ॥
्रह्मप्ायुज्यम् त्रह्मवम् ॥ १५३ ॥
इति भ्रीमहानिर्गाणतन्त्रदीकायां तृतीयोह्यसः |
्रूवा सम्यक् परवह्योपसनं परमेश्वरी ।
परमानन्द्सम्पच्ा राट परिप्रच्छति ॥ १ ॥
श्रीदेव्युवाच |
कथितं य्य नाथ वह्योपासनघत्तमम् ।
स्वेलोकप्रियकरं साक्षाह्रह्यपदमदम् ॥ २॥
तेजोबुदधिवटश्वयेदायकैः सुखसाधनम् |
तृप्ताऽस्मि जगदीश्ान त्व वाक्यामतष्टुता ॥ ३॥
यदुक्तं करणासिन्धो यथा व्रह्मनिषवणात् |
गच्छन्ति ब्रह्मसायु्यं तथेव मम साघनात् | ४ ॥
आं नमो ब्रह्मणे ।
परमेश्वरी शङ्करं तरिं परच्छतीव्यपेक्षायामाह | कथितं यदि.
द्यादि।॥१।२॥
तेज दव्यादि । तृप्ताऽस्मि तदव्र्मेपासनं शरेति रोषः । तव वागमृत-
प्ट्ता ताव्कौनवाग्ह्पपीयूप निमा ॥ ३ |
यदुत्तमित्यादि । है करुणासिन्धो दरपासमुद्र व्रह्मनिपवणात् परतरहमण
उपासना्था जना ब्रह्मसायुज्यं तहमं गच्छन्ति प्राशचुवन्ति तथेव मम
चतु्था्ासः &.७
एतद्ेदितुमिच्छामि सदीयसाधनं परस् ।
वह्मसायुज्यजननं यत्या कथितं पमो ॥ ५};
विवानं कटरा तस्य साधनं कन् वत्पना |
मन्तः को वाऽत्र पिहितो व्यानपूजादिकञ्च किम् ॥ ६ ॥
सविशेषं सावदोषमामूत्द-्तुमरहति |
मम प्रीतिकरं देव खोक्यनां हितच्छरकम् ।
की हयन्यश्तवासरते शम्भो भदव्याधिमिषसगरः ।॥ ७ ॥
इति देव्या वचः श्रुखा देवदेवो महेश्वरः ।
उवाच परया मीया पठती पार्वतीपतिः ॥ < ॥
श्रीसदारिवि उवाच |
श्णुं देवि महाभागे तवाराधनकारणम् ।
तव साधनतो येन कहयसायुञ्यमरनते ॥ ९ ॥
साधनादपि ब्रह्षतवं प्राप्नुवन्तीति यच्वयोक्तं त्र किं कारणमस्तीव्येतदरेदितं
जञातुमह मिच्छामीति द्वितीयश्छोकगतैः पदेरन्वयः ॥ % ॥
एतदित्यादि । हे प्रभो ब्रह्मसायुज्यजननं ब्रहमत्वोत्पादकमतएव परं श्रेष्ठ
यन्मदीयं साधनं त्वया कथितं तच कीटदा वतेते एतदपि वेदितुमिच्छामि | ~ ।॥
तस्य मदीयसाधनस्य । अर मम साधने | ६ ॥
सविरोषमित्यादि । सावरोषम् अवरेषपर्यन्तम् । आमूलात् मूखमारभ्य |
ाग्ते त्वां विना । मवव्याधिभिषग्गुरुः जन्मरूपस्य व्याप्रेिकित्सकराजः ।७}।
इतीस्यादि । उवाच उत्तरमिति रोषः | ८ ॥
पावतीपतिः पावती किमुत्तरसुवाचेत्यपेश्षायामाह शुणु देवी्यादि । हे दैवि
महाभागे महाभाग्यक्ञाछिनि येन कारणेन तव साधनतो जनो ब्रह्मसायुज्यं
्रह्मत्वमदनुते लभते तन्मया कथ्यमानं तवाराधनक्रारणं लं श्रुण्विलयन्वयः | € ॥
५
ल
२
€»
(५.
महानिवाणतेन्त्रम्
सं परं द्रुतिः साक्षाद् वह्मणः पर्पलनः ।
तत्तो जातं जगत् सतर सं जगज्जननी दिवे ॥ १०}
महदायणुप्येन्तं यदेतत्. सप्चरपचरम् |
येभोलयादितं सदे त्वदधीन उद् ॥ 99 ॥
[~>
लमा सवेविदानीमस्माकमपि जन्यमूः ।
सं जानासि जणत् सं त् त्थ जानाति कथ्येन् ॥ १२ ॥
सं काटी तारिणी दभा पडी युत्रनेश्यरी |
यूमायती खं बगल भरी चिच्नमस्तक्छ | १२॥
ससन्पूणा बअ्दवी ठे दधी कमसखस्या ।
येद पस्धसरूपा त्वं सचदवमयी तनुः ॥ ५४ ॥
जथ परमेश्वरीसाधनस्य वब्रह्मसायञ्यजनकतये वदतं व्ह्मसारूप्यरेष
क्ारणमस्तीस्यभिधातुसुपक्रमते खं परा प्रक्ृतिरिप्यादि। यत॒ ईति रोषः |
परमा माया शक्तिर्वा यस्य स परमः अतति सवै व्याप्नोतीव्यासा परमश्चा-
सावास्मा चेति परमासा तस्य परमात्मनो ऋणो यतस्तं साक्षात् पराऽ्युक्ष्ट
परकृतिरसीलेवमन्वयः काय्यै: |} १०॥ महत्तच्वमादिगम्य तन्महदादि ॥ ११॥
किच त्वमायेस्यादि । जायया आदिभूता । नत्वन्येषामेव जगतां जननी
त्वमसि किन्लस्माक राङ्करादीनामपि जन्ममूषृवत्तिस्थानं सम् । जगज्जननी-
त्वात् सवं जगत् त्वं जानासि । वत्तौ जातत्वात् क्श्चन अपित्वांतुन
जानाति ॥ १२ ॥ किञ्च तं कारीव्यादि | १३ ॥ वा्धेवी सरस्वती
करमलाख्या रक्ष्मीः । तनु: तवेति रेपः |} १४,
चनुाट्टासः ५,
समव सुक्ष्म स्थृखा सं व्य कूघ्यकूस्वरूफिगी |
निर्कछार्ऽपि साच्छरा कर्कं वदितुमहति }॥ 5५ ॥
उपासकानां कायाथ श्रेयस जगतामपि |
दानवानां विनाद्य तस नानोविधास्दनूः ॥ १६ ॥
चतुभज सं हिमुजा षड्युजेऽएमुजा तथा ।
तमेवं विश्वरक्चाथं नानारास्रस्धारिणीं ॥ 9७ ॥
तत्त द्रपविभदेन मन््रयन्त्रादिसाश्नम् |
कथितं स्वतन्वेव सादाश्च कथितास््यः ॥ ५८ ॥
पडुभावः कलौ नास्ति दिव्यमादोऽपि दुेमः |
यीरसाघनक्माणि प्रत्यक्षाणि कलं युगे ॥ 9९ ॥
कुलाचारं विना देवि कलौ सिदिनं जायते ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साधयेत् कुटसाधनम् ॥ २० ॥
कुलखाचारेण देवेशि वबह्यक्ञानं प्रजायते ।
व्ह्यज्ञानय॒तो मस्या जीवन्मुक्तो न सहयः ॥ २३ ॥
त्वमित्यादि । सक्षमा परमाणुरूपा । स्थूलरूपव्वात् व्यक्तस् परमाण्युख्प-
ाचाव्यक्तं स्वं सूपं विद्यते यस्याः तथालम् । वस्तुतो निराकाराऽपि
^ (~
आङ्रतिशूल्याऽपि वं साकारा आकारविरिष्ठा मवि । अतः लां वदितुं
ज्ञतं कोऽहैति योग्यो भवति न कोऽपीस्यधः ।॥ १५ ॥
ननु वस्तुतो यदि निराकारेवाहं तर्हिं किमथे नानाविधमाकारं दधामि
ताह उपासकानामि्यादि ॥ १६ ॥ ता नानाविधास्तनुरेव दशेयननाहं
चतुखैजेव्यादि ॥ १७ ॥ १८ ॥
अथ प्ुभावादिप्रसङ्गात् कलो युगे वीरभावस्येव विद्यमानेन प्रस्यक्षफर-
दायकानि वीरसाधनकर्माप्येव साधनीयानीवयेवाह् पट्युमाव इत्यादिभिः ॥ १९-२१॥
&० महानिर्वाणतन्तरम्
ज्ञानेन मेव्यमखिलममेष्यं ज्ञानतो मवेत्
ब्रह्मज्ञाने ससपन्ने मेव्यामेध्यं न षिते ॥
म जानाति परं वह्यं सवैव्यापि सनातनम
किसस्यमेध्यं तस्याभरे सवं व्येति जानतः ॥ २३॥
तं सवैरूपिणी देवी स्वेषां जननी परा |
तुायां व्ययि देवेशि सैषां तोषणं भवेत् ॥ २९ ।
सेरादौ लमेकाऽऽसीत् तमोरूपमगीचरभ्
त्तौ जातं जगत् सवं परवह्यसिष्वक्षया ।॥ २१५ ॥
महत्त्सादि भृतन्तं सया खषटमिदं जगत् |
निमित्तमात्रं तद्बह्यं सवंकरणक्छरणम् ।} २६ ॥
सद्रपं सवेतोव्यापि स्वेमाश्चत्य तिषएठति
सदैकरूपं चिन्माच्रं निटिप्तं स्वेचस्तुपु ॥ २७ ])
न करोति न चाछ्राति न गच्छति न तिष्ठति ]
सत्यं ज्ञानमनायन्तमघाडमसनसगोचरम् ।॥ २८ ॥
मेध्यम् पविम् ॥ २२ ॥
य इति । सनातनम् सवेदेकरूपम् | २३ ॥ २४ । अगोचरम् जल्रति-
द्यस्वात् वाङ्मनसयोरप्यविष्रयभूतम् ॥ २५ ॥
मह् दित्यादि । भूतान्तं प्रथिवीपय्येन्तम् | सवेकारणकारणम् सर्वेषां
महद द्वीनां कारणानःमपि कारणं निमित्तभूतम् ॥ २६ ॥
सदरपमित्यादि । सद्रूपं सवदा स्थायिस्वरूपम् । सवेमावरत्य निदोषं
पदाथमविष्टय सवेवस्तुपु स्थितमपि निरदि्मसम्बद्धम् ।॥ २५७ ॥
नेव्यादि । न चाश्नाति न च भुङ्क्तं । सत्यम् यथा्स्वरूपम् । ज्ञानं
चतुथोट्टासः ६१
च्छामात्रमाटस्व्य तं महायोगिनी परा ।
करोषि पासि हंस्यन्ते जगदेतच्चराचरम् }} २९ ॥
तव रूपं महाकालो जगत्संहारकारछः ।
महासंह्।रसमये काटः स्वं ग्रसिष्यति |! ३० ||
कनात स्वेभृतानां महाकाटः प्रकीर्तितः ।
महाकारस्य कटनात् तमाया कालिक परा ¦} ३५ ॥
काटसप्रसनात् काली स्छषमादिरूपिणी |
काटलादादिमृतदादाया काटीति गीयतं ।! ३२
पुनः श्वरूपमासाय तमोरूपं निराक्रतिः
यआचातीतं मनोभस्यं तमेकेवाऽवरिष्यसे ।॥ ३३ ॥
साकाराऽपि निर॑कररा मायया बहुरूपिणी ¦
तं सवादिरनादिस्वं कर्त्री ही च पालिका ॥ २६ ॥
समस्तपदार्थावबोधः तत्स्वरूपम् । अनायन्तम् न विद्यते आदिः कारणम्
अन्तो नाशश्च यस्य तथाभूतम् | २८ ॥
तदित्यादि । तदिच्छामालम् परब्रह्मण इच्छाव । अन्त प्रख्य-
के | २९ ॥ ३० ॥
कृङ्नादिघ्यादि ¦ कर्नात् म्रसनात् ॥ ३१ ॥ आदिरूपिणी कारण-
स्वख्पा । २२ ॥ |
पुनरित्यादि । निराकृति आकारशूत्यम् । वाचातीतम् अतिक्रान्तवाक् |
मनोऽगम्यम् मनसोऽप्यम्राप्यम् ॥ ३३ ॥
साकारिव्यादि । सर्वादिः सर्वेषां कारणभूता सवकारणत्वादैव न विधते
आदिः कारणं यस्यास्तथाभूता त्वमसि ॥ ३४ ॥
महानि्वाणतन्तम्
४४)
[6
९1
अतरते कथितं मद्रे ब्रह्ममन्वेण दीक्षितः }
यत्फलं समाप्ति ततर तव साधनात् ॥ ३५ ॥
नानाऽजचरेण सवेन देशकालाधिक्छरिणाम् |
विभदात् कथितं देवि कुत्रचिदगुक्तसाधनम् ।॥ ३६ ॥
ये य्राधिकरता मच्यौस्ते ततर फटमागिनः ।
भविष्यन्ति तरिष्यन्ति मानुषा गतक्िच्विषाः ॥ ३७ ॥
वहृजन्माज्नितेः पुष्यः कुलखचरि मतिरभत् ।
कुलखचरेण पूतात्मा पाक्षाच्छिविमयो भवेत् ॥ ३८ ॥
यत्रास्ति मोगवाहुस्यं तत्र योगस्य का कथा |
योगेऽपि मोगविरहः कौटस्तूमयमदनुते ॥ ३९ ॥
तव साधनतो ब्रह्मसवकायं इदमेव कारणमस्तीव्याह् अत इव्यादिना ॥ ३१ }}
अथ साधनं केन वरमनेति मदीयं साधनं परं कीदशं वत्तेते इति च
यत् परमेश्वर्या प्रष्ठ तत्र मत्कथितेनैव मार्गेण सर्वै कमं साधनीयं मदुक्तवत्मेना
निव्यनैमित्तिककर्मणां यत् साधनं तदैव तावकीनं साधनमि्युत्तरं दातुमुपक्रमने
नानाचरेणेलयादधि । नानामवेन च । वि्॑द्रात् विशेषात् \ कुल्चित्
तन्तादिपु ॥ ३६ ॥
य॒ इति । यच गुक्ठसाघने व्यक्तसाधने वा ॥ ३७ ॥)
अथ प्रवरे कल युगे करुटमार्गेणेव सर्व कमे साधनीयमिति प्रतिपादनाय
तमेव मार्ग॑स्तोतुमना महादेवः पूर्व तन्मामेवर्सिनं जनं प्र्ंसति वहुजन्मेल्या-
दिमिः 1 साक्षाच्छिवमयः साक्षाच्छिवस्वूपः ।॥ २८ ॥
यत्रेति । यत्र साधने । मोगविरहः मोगाभावः । उभयमद्नुते योगं
भोगञ्च स्मते | ३९ ॥
चतुर्ोह्धसः
01
९ ५।
एकश्चेत् कुलतखक्ञः पूजितो येन सुत्त |
स्व देवार देव्यश्च पूजिता नात्र संशयः | ४० (
पृथिवीं हेमसम्पूणा दच्छा यत् फख्माम्नुयान्
तस्मात् कोटिगुणं पुष्यं टयतं कालिकष्चेनात् ॥ ६9५ ॥
प्पचोऽपि कुटक्लानीं बद्यमाद्{तश्च्यत |
कुरख्चारविहीनन्तं व्राद्यणः अ्यपचाधमः ॥ ४२ ॥
कोधस्मीत् परो धस्सा नास्ति ज्ञाने तु मास्क |
यस्यानुछठानमान्रेण चद्यक्ञानी नरो भ्वेत् ॥ ४३ ॥
सत्यं बीमि तं देवि हदि कूखा<्घारय |
स्वधर्म्मात्तमात् कालस् प घम्मा न विद्यत ॥ ४९ ॥,
अयन्तु परमो मागा गुप्तोऽस्ति पुट ।
य क्ीभविष्यत्यचिरात् संत्रत्ते व्रधडे कलो ॥ ४५ |,
कृलिकटे प्रबद्ध तु स्यं सत्यं सयाच्यत ।
न स्थास्यति विना कलान् पायौ मानवा सुवि ॥ ४६ ॥
यदा त॒ वैदिकी दीक्षा दीक्षा पंरणिकं तथा |
न स्थास्यति वरारोहे तदेवं प्रवलः कलिः ॥ ६७ ॥
एकृ इद्यादि । पूजिताः तेनति ऊषः ॥ ४० ॥ ४१||
श्वपच इत्यादि | अतिरिच्यते उत्तमतावन्वाद्विद्धिप्यत }} ४२ ॥
कूमीरुधर्मस्य सर्वधर्मोत्तमत्े दतुं दश्ैयव्राह यस्यानुष्ठानमात्रेण-
त्यादि {| ४३ ॥ ४४ |)
अयमिच्यादि । पञुसङ्गट पञ्समूट । सम्वरृत्ते सम्यक् परवृत्ते 11 ५५।।६॥
अथ तत्तयमविधय्ाचारप्रसङ्खन सक्चपतः क{र्द्ुगव्रवरख्ताख्घमाचं
कृथयति यदा चिव्यादिमिः । हे वरारोहे उत्तमे ॥ ४७ ॥
६ महानिर्वाणतन्त्रम्
यदा तु पुण्यपायानं परीक्षा केदसम्मवा |
न स्थास्यति दि शान्ते तदैव प्रवरः करि
चचिच्छिल्ला कचिद्धि्ा यद् सुरतरङ्किणी ।
भविष्यति कुटे्ानि तदैव प्रवरः कलिः ॥ ४९ ॥
यद् तु स्टेच्छजातीया राजानो धनलोद्धुपाः |
भविष्यन्ति महाप्राज्ञे तदैव प्रवरः कलिः ॥ ५० ॥
यदा खियोऽतिददान्ताः ककेडाः कर्टे रताः |
गहिष्यन्ति च मत्तौरं तदेवे प्रवलः कलिः ॥ ५१ ॥
यदा तु मानवा भूमौ खीजिताः कामक्िड्राः ।
दु्न्ति गुरुमितरादीन् तदैव प्रवलः किः ॥ ५२ ॥
यदुं क्षोणी सस्पफटा तोयदाः स्तोकव्षिणः ।
असम्यकूफखििनो व्क्षास्तदेव प्रवलः कलिः ॥ ५३ ॥
भ्रातरः खजनापात्या यदा धनकणेहया ।
मिथः सम्प्रहरिष्यन्ति तदेव प्रवलः कलिः ॥ ५४ ॥
प्रकटे मदयमांसादो निन्दादण्डविवज्जिते ¦
गूढपानं चरिष्यन्ति तदेव प्रवलः कटिः ॥ ५१५ ॥
शान्ते हे संयतचित्ते ॥ ४८ ॥ सुरतरङ्गिणी गङ्गा ।॥ ४९ ॥
यदा वि्यादि । अतिदुदान्ताः अतिदुःखेन दम्यन्ते याः तथाभूताः
अतिदुमखेन दमनीया इव्यथः । क्कंशाः कठोराः । गर्दिप्यन्ति
निच्दिप्यन्ति ॥ ५०--५२ ॥ स्तोकवर्धिणः स्वल्पव्षणरीखः ॥ ५३ ॥
धनकणेहया वित्तरेशाकाड्क्षया ॥ ५४ ॥
प्रकटे इत्यादि । प्रकटे प्रम्यक्ते मध्यमांसादो निन्दादण्डविवस्जितेऽपि
सति यद्रा गूढदपानं जनाश्चरिप्यन्ति तदैव प्रवरः ककिकज्ञातव्यः ॥ ५५ ॥ .
$ (| ४८ ॥
चतुधोद्धासः
ह ¢)
हि),
सत्यतेतादापरेषु यथा मथादिसेक्नम् |
कलावपि तथा कुयात् कुख्वत्म।नसारतः ।॥ ५६ ॥
ये कुवन्ति कुखचारं सत्यपूतां जितन्दियाः ।
व्यक्छचारा दयारीलख न हि तान् बाधते कलिः ॥ ५७ ॥
गुरुखुश्रूषणे यु मत्ता मात्रपदाम्बुज ।
अनुरक्ताः स्वद्रिषु न हि तान् बाधत कलिः ॥ ५८ ॥
सत्यचताः सत्यनिछाः सत्यघम्मपरायणाः ।
कुरुसाधनसत्या ये न हि तान बाधत कलिः । ५९ |
कुटखमार्गेण त्चानि रखोधितानि च योगिने
ये दद्युः सत्यवचसे न हि तान् बाघतं कलिः ॥ ६० ॥
हिसामात्सयेरहिता दम्भदेषविवज्जिताः ।
करधर्म्मषु निष्ठा ये न हि तान् बाघते कटिः | ६१9 ॥
कोलिकिः सह संसभ वसति कृरुसाघुषु ।
कुर्वन्ति कोरसेवां ये न हि तान् वाधते कलिः ॥ ६२ ॥
नानाषेराधराः कौलाः कुटखचरिषु निश्चलः |
सेवन्ते तां कुचेन हि तान बाधते कलिः ॥ ६३ ॥
सत्यत्रेतेद्यादि । यथा मयादिसेवनम् मकारतः कृतवानिति रोषः । ५६ ॥
नदि तान् वाधते तान्न पीडयति । "७ ॥ |
गुर्विसयादि । युक्ताः सङ्गताः । अनुरक्ताः अनुरागवन्तः | ५८ ॥ कुख-
साधनसत्याः कुरुसाधने यथार्थावधायिनः । "९, तत्वानि मदययमांसादीनि ६ =|]
दिसेति । हिसामात्स्यर दितं : प्राणवियोगानुकरूरुव्यापारो हिंसा अन्य- `
ङुभद्रेषो मात्सर्यम् ताभ्यां रहिताः ॥ वसतिं निवासम् | ६१६५ ॥
9
मेकादिसंस्काराः पितश्राद्यादिकाः क्रियाः
ये त कुलखचरेनं हि तान् बाधते करिः ॥ ६५ ॥
कुर्तं कुर्द्रव्यं कुख्योगिनमेव च ।
नमस्कुवैन्ति ये भक्त्या न हि तान् वाधते कलिः ॥ ६६ ॥
कौरिव्याच्रतहीनानां खच्छानां कुटमाभिणाम्
परोपकारवतिनां साधूनां किद्ुरः कलिः ॥ ६७ ॥
कलेदषसमूहस्य महानेको गुणः प्रिये ।
सत्यप्रतिक्ञकोलानां श्रेयः सटुल्पमात्ततः ॥ ६८ ॥
अपरे तु युगे देवि पुण्यं पापञ्च मनसम् । `
नृणामासीत् कटौ पुण्यं केवट न तु दृष्करतम् ॥ ६९ ।
कुलखाचारविहीना ये सततासत्यभाषिणः ।
परद्रोहपरा ये च ते नराः कङिकिङ्कुराः ॥ ७० ॥
कुट्वत्मस्वभक्ता ये परयोषलसु कामुकाः ।
देष्टारः कुखनिषएठानां ते ज्ञेयाः कलिकि्रुराः ॥ ७१ ॥
युगाचारप्रसङ्गन कटेः प्रावस्यलक्षणम् ।
संक्षेपात् कथितं भद्रे प्रीतये तं पवति ॥ ७२ ॥
कृटतच्यम् खीकुसुमादि । कुख्ट्रव्यम् मद्यमांसादि ॥ ६६ ॥
कोटिच्येव्यादि ।` परोपकारव्रतिनाप् परोपकारख्पं॒॑त्रतमस्त्येषामिति
परोपकारवरतिनः तेषाम् ।॥ ६५७ ॥
कलग्ति। दोपसमृहम्य दोपसमृहवतः 1! -अपर सस्यत्रेताढो ६ ८.-५२॥
कटौ देवि स्वे धर्म्मा दुर्बलाः ¦
स्थास्यत्येकं सत्यमाघरं तस्मात् सत्यमयो भवेत् }} ७३ |¦
धम्म समाश्रित्य यत् कम्मं कुरुते नरः ।
तदेव सफलं कम्मे सत्यं जानीहि दुत्त
हि सत्यात् परो धम्म न पापमनृतात् परः
तस्मात् सर्वात्मना मत्यः सत्यमेकं समाश्रयेत् ॥ ७५ ॥
सत्यहीना व्रथा पूजा सत्यहीनो वृथा जपः ।
सयद्हीनं तपो व्यथैमूषरे वपनं यथा ॥ ७६ ॥
सत्यरूपं परं ब्रह्य सत्यं हि परमं तपः ।
सत्यमूलखः क्रियाः सर्वाः सत्यात् परतसो न हि ॥ ७७ ॥
अतएव मया क्त दुष्टते प्रवरे कलौ ।
कुटाचारोऽपि सत्येन कन्तैव्यो व्यक्तमाबतः ॥ ७< ॥
गोपनाद्धीयते सत्यं न गुक्तिरनुतं विना ।
तस्मात् प्रकाशतः कुर्यात् कौलिकः कुटसाधनम् ।॥ ७९ ॥
कलेर्युगस्य प्रावल्ये सति सव्यनैव प्रव्यक्तः कुखाचारो विधातव्य
दव्यभिधातुकामो महादेवः सव्यं प्रशं सिप्यन्नाह प्रकटे ऽतरेव्यादि ॥\ ७३ ।॥ ७४ ॥
नहीत्यादि । अनृतात् अस्यात् । सर्वात्मना सवप्रयक्ञेन । आसना
यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वध्म चेत्यमरः । समाश्रयेत् सम्यक् सेवेत्त \। ७५ ।
ऊषरे क्षारखसतिकायुक्तदेशे ॥ अतएव सर्वेषां कर्म्मणां सस्यमूलत्वादिवेस्यथेः ।
द्ष्करुते पापिनि ॥ ७६-७८ ॥
हीयते हीनं भवति व्यक्तं भवतीत्यथेः ।} ७९ ॥
ट मह्ानि्वाणतन्त्रम्
कुटधम्भस्य गुष्त्यथं नानुतं स्थाज्जुगुप्सितम् ।
यदुक्त कुरुतन्वरेपु न शस्तं प्रवे कले ॥ <° ॥
कते धम्बेश्चतुष्वादः तरेतायां पदहीनकः ।
द्विपादो हाप देषि पादमात्रं कलौ युगे ॥ ८१ ॥
तत्रापि सघ्यं उल्वत् तपः खद्च दयाऽपि च |
स्यपादे करते स्धेपे घस्मलपः प्रजायते ।
तम्मात् सत्यं समाधय स्वेकस्माणि साधयेत् ॥ ८२ ॥
कुलाचारं विना यत्र नस्सुपायः कुटेश्वरि ।
तवरानुतप्रवेराश्रेत् कुतो निःश्रेयसं मवेत् ॥ ८२ ॥
सवेथा स्लयपूतासमा मन्मुखेरितवःमेना ।
स्वै कस्म नरः कुर्यात् स्स्ववर्णाश्रमोदितम् ॥ ८२ ॥
दीक्षां पूजां जपं होमं पुरश्चरणतपणम् ।
व्रतोहाहौ पुंसवनं सीमन्तोद्ययनन्तथा ॥ ८५ ॥
ननु कुलधम्मेस्य गुस्यधं नानृतं स्याज्जुगुप्सितमिति कुख्तन्तेषु
मवतवीक्तः तत्थमिदानीसुच्यते तस्मात् प्रकाशयतः कुर्यात् कोटिकः कुरसाधन्-
मित्यत आद् । कुर्धम्म्येव्यादि ॥ ८० ॥
छत इप्यादि । करते सघयुगे चतुप्पादो धम्मं आसीदिति रोषः |
समासान्तविवरनिदयतयात्न पादचव्छम्याल्तस्य रोपः | पादमात्रम् धम्मेस्याव-
सिप्यनं इति रपः ॥ ८१.॥
तत्रापीद्यादि । तत्रापि पादमत्रेऽपि। दयाऽपि च खज्ञा । ठप्यते
इति छोपः। तस्मिन् कम्मणि घल् ॥ ८२ ॥
{५ व
कुलाचारमिति | यत्र प्रवरे कलो । निःश्रेयसं मुक्तिः ॥ तच्च किं सवै
कम्म तत्राह दीक्षामिप्यादि । पुरश्चरणतपेणमिति समाहारहन्द्रः ॥ ८ ६-८५॥
चतुर्थाद्धासः
| तथा नामचूडाक्रणमेव च ।
ग्रतक्रियां पितृश्राद्धं कुयादागमसम्मतम् !! ८६ ॥
तीथेश्रादं इषोत्सग रारदोत्सवमव च |
यानां गृहप्वेराच्च नववस्रादिधारणम् ।॥ ८७ ॥!
वापीकूपतरागानां संस्कारं तिथिक्म्मं च ।
गृहारम्मम्रतिषएठाञ्च देवानां स्थापनन्तथा ॥ <८ ॥
दिवाकरं निराक्रयं प्वद्धुयं तथैवं च |
ऋतुमासवषेकरयं नियं नैमित्तिक यत् । ८९ |
कन्तेव्यं यद्कन्तव्यं द्याञ्यं ग्राह्यच्च यवेन ।
मयोक्तेन विधानेन तत् सवे साधयेन्नरः ॥ ९० ॥
न कुयाद् यदि मोदेन दु्मयाऽश्रदयाऽपि वा ।
विनष्टः स्वेकम्मभ्यो विष्ठायां स भवेत् करूमिः ॥ ९१ }
यदि मन्मतसुव्छभ्य महैदि प्रबले कल |
यदा यत् क्रियते कम्मं विपरीताय तदेत ॥ ९२ ॥
नामचू डाकरणमेव च नामकरणं चू डाकरणन्चेदयशैः । नववसरादीत्या-
दिना नवीनमभूवरणदिः संग्रहः । गृहारम्मपतिष्ठाच्च मृहारम्भं गृहभतिष्टाञ्चे-
चे
त्यथः ॥ <६-९० ॥
प्रवरे करो युगे सदारिवमतमुषङ्य कम्माणि कुवेतो जनस्य
महापातकत्वं क्रियमाणानां कम्मणाच्च नैप्पल्यमित्याह न कुर्यादिव्यादिमिः ¦
महेन अविवेकेन । अश्रद्धया विश्वासामाविन ॥ ९१ ॥ ९२ ॥
७० महानिर्वागतन्तरम्
म्मता दीक्षा साधकमराणघातिनी ¦
पि विफला देवि हुतं भस्मापणं यथा |
पिता तस्य विष्स्तस्य पदे पदे ॥ ९३॥
कलिकाले प्रवृद्धे तु ज्ञाला मच्छस्रमभ्बिके ।
योऽन्यमरगः भियां कुर्यात् स महापातकी भवेत् ॥ ९४६ ॥
रतोदारी परक्वाणो योजन्यमार्गेण मानवः
स याति नरक घोरं याचन दिवाकरौ ॥ ९५ ॥
व्रते ब्ह्मवधः प्रो छः व्रात्यो मानवको भवेत् ।
केवलं सूत्रवाहोऽसौ चण्डाटादधमोऽपि सः ॥ ९६ ॥
उदाहिताऽपि या नारी जानीयात् सा तु गहत |
उद्टोटाऽपि भवेत् पापी संसर्गात् कुटनायिक ।
वेद्यागमनजं पापं तस्य पसो दिने दिने ॥ ९७ ॥
तद्स्तादय्तोयादि नेव म॒ह्णम्ति देवताः |
पितरोऽपि न चाश्चन्ति यतस्तन्मल्पुयवत् ॥ ९८ ॥
तयोरपत्यं कानीनः सवधम्मवहिष्करतः |
देवे पेते कुलखचरि नाधिकायेऽस्य जायते ॥ ९९ ॥
मस्मापेणम् अप्य॑ते यत् तदपैणम् कम्मणि स्युर् भस्मन्यपणमिति
सप्तमीतदपुरुषः । भ्मार्पितमियथेः । भस्मार्षितमिवयेव वा पाठः | ९३-९५ |
व्रते इत्यादि । अन्यमार्गेण जातसंस्कारोऽपि मानवको व्रात्यो भवेत्
संस्कारहीनो भवेदित्यथः ॥ ९.६ ॥
उद्वादितैव्यादि । अन्यमार्गिणेद्रादिता या नारी सा तु गर्हिता
निन्दिता भवेदिति जानीयात् । तान्तु गर्हितामिति वा पाठः । संसर्गात
चतुधाह्धासः ७१
+
वेन मार्गेण देवतास्थापनञ्छरेत् ।
ननिध्यं भवेत्तत्र देवतायाः कथञ्चन
स्ति कायक्रुदौ धनक्षयः ॥ ३०० |
तविधि हिचा यः श्राद्धं कुरुते नरः :
सोऽपि पितरभिनेरकं जजेत् | 9०9}
तत्तोयं शोणितसमं पिण्डो मटमयो भ्वेत् ।
तस्मान्मत्येः प्रयजल्ेन रार मतमाश्रयेत् ॥ १०२ ॥
बहुनाऽत्र किसुक्तेन सदयं सयं मयोच्यते ।
अराम्भवं छतं कम्मे सवं देवि निरथकम्
अस्तु तावत् परो ध्मः पूर्वधरम्मोऽपि नश्यति |
राम्भवाचारहीनस्य नरकान्नैव निष्छरतिः ॥ ३०४ ॥
मदुदीरितमार्गेण नित्यनेमित्तकर्मणाम् ।
साधनं यन्महेशानि तदेव तव साधनम् ।॥ ३०५ ॥
1017२)
श्राद्ध तदिष्टं
अन्यमार्गेणोद्राहिताया नार्याः सङ्गमात् । तस्य छतान्यविष्युद्राहितनारी-
संसर्मस्य ।॥ तद्धस्तदत्तान्नतोयायग्रहणे कारणमाह यत इत्यादि । तत्
अन्नतोयादि ॥ तथोः अन्यमागोद्राहितनारीतदुद्ोदृपुरुषयोः । अस्य
कानीनस्य | ९७-९.९. ॥
तत्र अश्चाम्भवमार्मस्थापितदेवतापरतिमायाम् ॥ १००-१०३ ।
निप्करतिर्निस्तारः ॥ १०४ ॥ १०५॥
७२ पहानिरवाणतन्तम
विरोषराधनं तत्र मन्तयन्तादि्यतम्
भेषलं कटिरेगाणं श्रूयताङ्दतो मम ॥ १०६॥
इति श्रीपहानिर्भणतन्ते सवतन्ोततमोतमे एवमनिर्णयपरे प्रीमदायासदारिवसे
जीनिध्तायोपयप्श्चो परप्तिपाधनोपत्रमौ नाम चतुर्थोद्ररः ॥ २ ॥
भेषजम् ओषधम् । गदतो मम कथयतो म्तः । ममेयपादानस्य रेषयेन
विवक्षितात् रेपे षष्ठीति षी ॥ १०६ ॥
इति श्रीदहानि्बाणतत्ररीकायां चतुधोह्यासः |
0 ध ध
५ 9 । | ए 0 1 # ध
ध 1 1 ¢ 5 क "प
\ ५ 1
श्रीसदाषिप उदराच ।
माया परमा रातिः रवरक्तिखरूपिणी ।
तव शक्तया वयं शक्तः सृष्िश्थितिख्यादिपु ॥ 9 ॥
तवं रूपाण्यनन्तानि नानावणाकरतीनि च ।
नानाप्रयाससाध्यानि बणितुं केन शक्यते ॥ २ ॥
तव कारष्यटेरेन कुख्तन्त्रागमादिषु ।
तेषामचासाधनानि कथितानि यथामति ॥ ३ ॥
गुततसाधनमेतत्तु न कुत्रापि प्रकारितम् ।
अस्य प्रसादात् कल्याणि मयि ते करणेशी ॥ ४ ॥
ओं नरो ब्रह्मणे ।
मन्तयन्तादिसंयुक्तस्य विरोषाराधनस्येवामिधाने प्रवृत्तः श्रीसदाचिवं
उवाच खमाया परमेव्यादि ॥ १ ॥
तवेति } नानावर्णाङ्ितीनि नाना अनेके वणा आष्तय आकाराश्च येष
पाणां तानि ॥ २ ॥
कारण्यलेरोन दयाया छ्वेन । तेषां तव पाणम् ॥ ३ ॥
शि एतत्त अतःपरसुच्यमानन्तु | अस्य गुपएसाधनस्य | ¢ |
10
3४ महािर्वाणतन्तरम्
[=
मिदानीं तन्नाहं गोपयितुं क्षमः ।
कथयामि तव प्रीये सम प्राणाधिकं प्रिये ॥ ५॥
स्वेदुःखपरहमनं सदीपदि निवारकप् ।
तल्धाप्तिमुरुमयिर्तव सन्तोषकारणम् ॥ & ॥
कलिकदमषदीनानां नृणां खस्पायुषां परिये
बहुप्रयासासतानामेतदेवं परं धनम् ।॥ ७ ॥
न चात्र न्थासबरहुव्यं नोपवासादिसंयमः |
मुखसाध्यमवाहुस्यं भक्तानां फट्दं महत् ॥ ८ ॥
तत्राऽप्दौ श्रणु देवेदि मन्त्रीद्ारकमं रिते |
यस्य श्रवणमात्रेण जीिन्युरतोऽपि जायते ॥ ९ ॥
पराणेरास्तेजसारूदो भेषण्डाव्योमविन्दुमान् ।
बीजमेतत् ससुद्ूत्य दहितीयसु्रेत् प्रिये ॥ ५० ॥
सन्ध्या र्तसमारूढा वामनेतरेन्दुसंयुता ।
तृतीयं श्वणु कस्याणि दीीपसंस्थः प्रजापतिः ॥ 99 ॥
तत् गुप्साधनम् ॥ ~^ । & ॥
एतदेव अतःपरमुच्यमानं गुघ्ठसाधनमेव ॥ ७ ॥
अत्र अतःप्रमुच्यमाने साधने । अवाहुल्यं बवाहुस्यश्यूल्यम् ॥ ८ ॥
तत्र साधने ॥ २ ॥
तमेव मन्तोद्धारक्रममाह प्राणेश्च इत्यादिभिः । तैजसारूढः तैजसो
रेफस्तमारूढः । प्राणेशो हकारो । भेरुण्डाव्योमनिन्दुमान् भेरुण्डा हकारः
व्योमविन्दुरनुस्वारः ताभ्यां विशिष्टो विधातव्यः । एवं हीमित्येतद्रीजं
समुद्धत्य द्वितीयं बीजसुद्धरेत् ।॥ १० ॥
तच्च किं बीजमत आह सन्धयेत्यादि | रक्तसमारूढा रेफं समारूढा
सन्ध्या तारुव्यः शकारो वामनेत्रन्दुसंयुता वामनेत्रमीकारः इन्दुरनुस्वारः ताभ्यां
1. > श्व [ज = 1 [|
नु दबा ५७२
यान्ते परमेश्वरि सम्बोधनं पदम् ¦¦ १५२}
बह्विकान्तघधि भरोरो ददार्णोऽयं मनुः हिषे ।
सर्ववियामयी देवी वियेयं परमेश्वरी ॥ १३ ॥
आदयच्रयाणां बीजानां प्रव्येकं यमेव वा ।
परज्पेत् साधकाधीराः धम्मकामा्थसिदये ॥ ५४६ ॥
वीजमायच्रयं हिखा स्तार्णाऽपि द॑राक्षरी ।
कामवाग्भवताराया सप्ताणो श्छाक्षरी त्रिधा ।॥ ५५॥
संयुक्ता कव्या । एवं श्रीमिति द्वितीय बीजजुदधुतमासीत् । हे कस्याणि
तृतीयं बीजं श्रृणु । तच्च किं बीजमत आह दीपसंम्थ इखादि । दीपसंस्थः दीपो
रेफः तत्र स्थितः प्रजापतिः ककारो मोविन्दविन्दुसंयुक्तः गोविन्द इकारः
बिन्दुरनुस्वारः ताभ्यां संयुक्तः करणीयः । एतादृशश्च ककारः साधकानां
सुखावहः सुखप्रापको भवति । एवञ्च क्रीमिति तृतीय वीजमुद्धतमासीत् ।
बीजन्रयस्यान्ते वदहिकान्ता स्वाहा अवधिरन्तभूता यस्य एतादृशं परमेश्वरि इति
सम्बोधनं पदं वदेत् ! सकल्पदयोजनया ही श्री" करी परमेश्वरि स्वारैति
मन्वो जातः) हे रिवे अयं॑मनुर्मन््ो दशार्णो दज्शवणकः प्रोक्तः ¦
वदह्िकान्तावधिरिति पठे तु मन्तो विशेष्यः तस्येवेदं विकेषणमिति ज्ञातव्यम् ।
सर्व विच्यामयी सर्बविद्यास्वरूपेयं मन्बास्मिका देवी परमेश्वरी विद्यानाम \\ १ १-१६॥
आचयेत्यादि | आचत्रयाणामेतस्यैव मन्वस्यादिभूतानां दी प्रभृतीनां
तरयाणां वीजानां मध्ये प्रल्येकं हीमिति श्रीमिति क्रीमिति वा वीजं ही" श्री
कीमिति वौजन्रयमपि वा धरम्मकामा्थसिद्धये साधकाधीशः साधकोत्तमः
प्रजपेत् । एवन्तु पञ्चमन्तरा आसन. ॥ १४ ॥
बीजमित्यादि । दी)प्रभृव्यायवीजत्रयं दहित्वा व्यक्ता दज्ञाक्षरी
मन्तासिका परमेश्वरी विद्या सततार्णाऽपि परमेश्वरि स्वाहेव्याकारा सप्ताक्षयैपि
७६ महानिवाणतन्त्रम्
दशार्णामन्तणपदात् कालिके पदसुच्छरेत् |
पुनराचनत्रथं बीजं इहविजायां ततो उदेत् ॥ ३६ ॥
घोटदीयं समाख्याता स्वेतस्वेषु गोपित्ा |
कच्याया प्रणकाद्या चदेषा सप्रद॑द्ी हिधा ।॥ ०१७ ॥
तव मन्दा द्यसंस्याताः कोरिकोस्यवेदास्तथा ।
संक्षेयाद्र कथिता मन्त्राणं दादुद प्रिये ॥ १८ ॥
येपु यपु च तन्त्रेपु ये ये भन्तः प्रकीतिताः |
ते सव तप मन्वा: स्युस्तमाया प्रद्रतियंतः ॥ १९ ॥
मवेत् । सनेन सदिताः पड. मन्त्रा अभ्रवन् । कामवाग्भवतारा्ा द्धीमिति
पेमिति ओमिति वा वीजमायं यभ्यास्तथाभूता चेत् सप्ताणां मन्तरूपा
रमेश्वरी विद्या स्यात्तदा द्धी ˆ परमेश्वरि स्वादेव्याकारा चे ` परमेश्वरि स्वाहेव्याकार।
आओ प्रपेश्चरि स्वाहेव्यारारा चाष्ाक्षयपि मवति । एवञ्चंषराञछ्ाक्षरी त्रिधा
जाता । पतस्िमिः सहिता नव मन्ला वभूवुः | १५
दराणत्यादि । दसाणेस्य मनोरामन्वणपदात् परं कार्कि इति
पदमुचरेत् वदेत् । ततः परं दही ˆ प्रभृत्याचत्रयं वीजं पुनवेदेत् । ततोऽनन्तरं
वहिजायां स्वारैति पदं वदेत् } सकर्पदयोजनया ही ` श्री क्री परमेश्वरि
काच्कि ही" श्री" क्री" स्वाहेति मन्ो जातः | इयं पोडशी पोडडवर्णा
मन्तासिका परमेश्वरी विद्या सर्वतन्ेषु गोपितापि तव ग्रीव्ये मया समाख्याता
सम्यक् कथिता । एतेन सदिता दश मन्वा अभवन् । चयचेषा पोडशी वध्वा्या
सखीमिति-वीजाया प्रणवादयया ओङ्काराया वा स्यात् तदा खीं हदीश्रींकरी
परमेश्यरि काठ्कि दी श्रीं क्रीं स्वारेसयाकारा ओं हीं श्रीं क्रीं परमेश्वरि
कार्कि दीं शीं क्रीं स्वाहेयाकारा च सप्तदशी स्तदश्चाक्षर्यपि भवेत् । एवन्चैषा
सप्तदशी द्विधा जाता । एताभ्यां मिख्ति द्वादश मन्ता आसन् ।॥ १६--१८ ॥
सकरतन्त्ोक्तानां स्वेषां मन्वाणां पावेतीसम्बन्धित्ये हेतुमाह त्वमायया
भक्कुतियंत इति ॥ १९ ॥ २५॥
छ
पच्चसाद्सः ५०9
एतेषां सवेमन्त्राणां एकमेव हि साधनम्
कथयामि तव प्रीये तथा खोकदितय च | २० ॥
कुटखाचारं विना देवि राक्तिमन्तौ न सिदिद्ः |
मात् कुलटचाररतः साधयेच्छक्तिसाधनस् ॥ २३ ॥
मदं मांसं तथा स्ल्ध्यं सुद्धा मेधुनसेवं च ।
दात्तिपूजाविधावाये प्तं प्रकीत्तितस् ॥ २२ ॥
पचतं विना पूजा अभिचाश्वय कट्पते |
नेष्टसिदिभवेत्त्य विद्नस्तस्य पदे फें ॥ २३
शिलायां दास्यवापे च यथा नैवाङ्कुरो मवेत्
पच्चतचविहीनायां पूजायां न पएल्मेद्वः ॥ २
प्रातः विना देवि नाधिकारी तु कम्मं |
तस्मादादौ प्रवक्यामिः प्रातःकरलय॑ यथोचितम् ॥ २५ ॥
रजनीरोषयामस्य शेषां मद्णोदयः |
तदा साधकं उत्थाय सुत्तखापः दतासनः
व्यायेच्छिरसि शुद्कछाव्जे दिन्नं दियुजं गुस्म् 1
वववजस्यन्
॥
४ ॥
तदैव साधनमाह कुखाचारमि्यादिमिः ॥ २१॥
पञ्चतत््वं विना शक्तिपूनाया निप्फरुत्वादवदथमेव पञ्चतच्तवेन रात्तः पूजा
विधातव्येप्याह मयम्व्यादिमिः ॥ २२ ॥ अभिचाराथ दहिसाक्मणे |
दिसाकमामिचारः स्यादित्यमरः ॥ २३-२५ ॥
प्रातःकरत्यमाह् रजनीरोषयःमस्येल्यादिभिः । रजनीरोषयामस्य रात्रेरन्ति-
मस्य प्रहरस्य रोषार्धमन्तिमं दण्डचतुष्टवमस्णोदयः स्यात् । तद्रा तस्मिनने-
चासुणोदये कारे युक्तस्वापस्त्यक्तनिद्रः साधक उत्थाय छतमासनं येन तथाभूत
७८ मह्निर्वाणतन्तम्
शेताम्बरपरीघानं श्वेतमाद्यानुरेपनम् ।
वरामयकरं दान्तं ककूणामयविग्रहम् । |
एवं ध्याता कुरेदानि
पूजयिता जपेन्मन्तरी वाग्मवं बीजमुत्तमम् ॥ २९ ॥
यथाराक्ति जपं कृता समर्प्यं दक्षिणे करे ।
ततस्तु प्रणमेटीमान मन्त्ेणाऽनेन स्रम् ॥ ३० ॥
आसनोपविष्टश्च सन् रिरसि शद्छाञ्जे श्वेतपदरे स्थितं गुरुं ध्यायेदित्यन्वय; ¦
द्विनेत्रमित्यादीनि द्वितीयान्तानि गुरुविरेषणानि ॥ २६ ॥
शवेतेत्यादि । श्वेताम्बरपरीधानं परिधीयते यत्तत् परीधानम् । कर्मणि
स्युट् । परीत्यस्य दीषस्त्वाषेः । श्वेते अम्बरे वसे परीधाने यस्य तथाभूतम् ।
श्रेतमास्यानुखेपनम् अनुखिप्यते यत्तदनुखेपनं चन्दनादि । श्वेते मास्यानुरेपने
यस्य॒ तम् ॥ दरत्यादि | वराभयकरं वरोऽभयं च करयोयेस्य तम् । शान्तं
रागद्रेषादिदरा्यम् । करणामयविप्रहं करुणामय: कृपाप्राचुयेवान् विग्रहो देहो
यस्य॒ तत् । वायेनोतकधारिण्या शक्तया वामहस्तेन कमरे दधत्या खिया
जाङिङ्धितविग्रहमाश्चिषटशरीरम् ॥ २७ ॥ २८ ॥
एवमित्यादि । दै कुल्शानि मन्ती साधकः एवं गुरुं ध्याता
मानसेमेनःसंकच्पितेः पाार्ध्याचमनीयादिभिर्पचारकैः पूजयिता चोत्तमं शरेष्ठं
वाग्भवम् एमिति बीजं जपेत् ॥ २९ ॥ जपम् एेमिति बीजस्येकि
रोषः | ३० ॥
पञ्चमाह्टासः ७९
क
नराक्रतिपरबह्यरूपाया<ज्ञानहारिणि |
कुरख्धम्म॑ग्रकदाय तस्मे श्रीगुरवे नमः ॥ ३२ ॥
प्रणम्येवं गुर् तत्र चिन्तयेनिजदेवतामर ¦
पूवेवत् पूजयिला तां मूटखमन्तजप्चरेत् । ॥
यथाशक्ति जपिता तद् देवीवामकःरेऽपयेत्
मन्वेणानेन मतिमान् मरणमेदिष्टदेवताम् ॥ ३४ ॥
नमः सर्वसखरूपिण्ये जगद्धात्रे नमोनमः ।
आदाय कालिकायै ते कर्यै इत्यै नमोनमः ॥ ३५ ॥
नमस्करय बहिग॑च्छेदामपादपुरःसरम् ।
लयक्ा मूत्रपुरीष दन्तधावनमाचरेत् ॥ ३९ ॥
अनेन केन मन्वेणेत्यपेक्षायां तमेव मन्वमाह् भवपाद्विनाक्लायेति ।
मवपाराविनाल्ाय संसारणूपस्य पाशस्य विनादकाय । ज्ञानदृष्टिपरदरदिने
ज्ञानरूपां द प्रदर्शयितुं शीरं यस्य तस्मै | ३१ ॥ ३२ ॥
प्रणम्येलयादि । एवमुक्तममकारेण शुरं प्रणम्य प्रकर्षेण भक्तिश्वद्धातिरयेन
नत्वा तत्र शिरसि शुङ्काव्जे आसीनां निजदेवतां साधकश्िन्तयेद्धयायेत् ।
ततः पूर्ववत् गुरुवन्मानसैरुपचारकेस्तां निजदेवतां पूजयिला ही श्री
क्रीमित्यादिकस्य मूमन्स्य जपच्चरेत् कुयात् ॥ ३६ ॥ २४ ॥ तं मन्ल-
मेवाह् । नमः सर्वेति ॥ ३५ ॥ ३६ ॥
ध महानिर्वाणतन्तम्
ततो गला जटाभ्यासे सानं करा यथाविधि ।
दवष उपस्प्ररय प्रविशेत् सटिटे ततः ॥ २३७ ॥
नाभिमाच्रजले स्थिला मल्नामपनुत्तये ।
सरत् खास तथोन्मभ्य मान्तमाचमनच्रेत् ॥ ३८ ॥
आतमवियारिषेस्त्चैः स्शहन्तेः साधकाग्रणीः |
त्रिखार्याऽपो दि शन्फध्य साचमेत् कुटसाधकः ॥ ३९ ॥
कुलख्यन्ं मन्त्गम विलिख्य सलिले सुघीः |
मूलमन्तं हादशटधा तस्योपरि जपेत् पिये ॥ ४० ॥
तेजोरूपं जलं ध्याता सूथमुदिद्य देरिकः ।
तत्तोयेखयञ्धटीन दच्ा तेनेव पाथसा त्रिधा |
अभिषिच्य सखमृद्धानं सप्तच्छिद्राणि रोधयेत् ॥ ४१ ॥
तत॒टव्यादि । जलाभ्यासे वारिनिकटे । सानविधिमेवाह् आदावप
दत्यादिमिः । अपो जटानि। सल्लि जे ॥ ३७ ॥ मन्तैः कायै
मान्तम् ॥ ३८ ॥
आचमनमन्वानेव दरीयन्नराह् आसमेव्यादि । स्वाहा जन्तो येषां
तथानूतेः आसमवि्याशिवतच्वैः आत्मतत््वाय स्वाहा शिदयातत्वाय स्वाहा
रिवतत्वाय स्वाहेति मन्वैरिव्यथः । साधकाथणीः साधकश्रेष्ठः । कुरसाधकोऽपो
जलानि त्रिवारत्रयं प्रार्य प्रपीय द्विर्वारद्रयमुन्ष्रज्य इव्येवमाचम्य हीं “ प्रभृतीनां
मन्लाणां मध्ये कश्िदपि मन्तो गर्भे यस्येवम्भूतं त्रिकोणात्मकं कुख्यन्लं सरि
जके विख्ख्यि सुधीर्धीरः साधकस्तस्य कुरख्यन्तस्योपरि दी * श्री ˆ क्रीमिया-
यात्मकं मूलमन्त्रं द्वाद्चधा द्वाद्वारज्पेदिति द्वितीयेनान्वयः ॥ ३९ ॥ ०॥
तेजोरूपमिति । देचिकः साधकः कुर्यन्तसम्बन्धि जटं तेजोरूपं
ध्यात्वा तत्तोयैः कुख्यन्तसम्बन्िभिर्जरे्यज्ञलीन् सूर्यमुदिदय दत्वा तेनैव
पञच्चमाघ्ासः ८१
श
ततस्तु देवताप्रीत्ये धरिनिमज्य जलान्तरे ।
उत्याय गां सम्माञ्ये पिद्घ्याच्छुखवाससी ॥ ४२ ॥
त्या भस्मना वाऽपि त्रिपुण्ड बिन्दुसंयुतम्
ललखटे तिरक कयोद्वायत्र्या बडक्ुन्तरः ॥ ४६३ ॥
वेदिकीं तान्विकीच्चैवे यथानुकमयोगत्
सन्ध्यां समाच्रेन्मन्तरी तान्विर्की श्रृणु कथ्यते ॥ ६४८ ॥
आचम्य पूर्ववत्तोयेस्तीरथान्यावाहयेच्छवि ॥ ४५ ॥
गङ्के च यमुने चैव गोदावरि सरसखति ।
नदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सचिधि कुर ॥ ४६६ ॥
कलयन्वसम्बन्धितैव पाथसा जलेन स्वमूर्द्रानं त्रिधा त्रिवारमभिषिच्य
त्तच्छिद्रानि कर्णनत्रनासामुखविवराणि इस्तद्वयाङ्गुरिमी रोधयेत् ॥ ४१ ॥
ततस्त्िति । ततस्तु सप्तच्छिद्ररोधनादनन्तरं तु देवताप्रीयं सङ्कस्पय
जरन्ते चिर्वारत्रयं निमज्य तत उत्थाय गात्रं सम्माज्ञ्यं वखेण प्रोक्ष्य च
ाटवाससी घोतवस्ने पिदध्यात् आच्छादयत् परिदध्यादिल्यथेः ! ४२ ।
मत्स्रयेति | ततो गायच्या वद्धक्रुन्तखो निवद्धकदः सन्. खत्छयः
प्रचास्तया मसिकया तादरोनैव भस्मना वाऽपि विन्दुसंयुतं त्रिपुण्ड तिलकं रुकारं
कुर्यात् ।॥ ५३
बरेदिकीमिति । ततो मन्वी साधको यथानुक्रमयोगतोऽनुकरमेणेव वैदिकीं
तान्तिकी्च सन्ध्यां समाचरेत् कुर्यात् । तयोमंध्ये तान्विकों स्यां लव
श्रुणु मया कथ्यते ।॥ ५ ॥
तारकी सन्ध्यासेवाह ञाचम्येव्यादिभिः । दे दिवे पूवेवदाचम्य
तोये जरे ती्थान्यावाहयेत् ॥ ४५
ननु केन मन्तरेण कानि वा तीर्थान्याव वाहये दित्यपेक्षायामाह ग्धं
चेत्यादि । सन्निधिम् आसत्तिम् \ ६ ||
11
८२ महानिर्वाणतन्म्
वाद्य तीर्थं सलिले मूलं दादशाघा जपेत् ॥ ४७ ॥
ततस्तत्तोयतो विन्दुंखिधा भूमौ विनिक्षिपेत्
मध्यमानामिकायोगान्मूलोच्ारणपूवकम् !॥ ४८ ॥
स्तधारं खमूर्खानममिषिच्य ततो जलम् ¦
वामहस्ते समादाय छदयेदक्षपणिना ॥ ६९ ॥
दानवायुवरूणवह्रन्द्र बीजपच्चकम् |
प्रजप्य वेद्धा तोयं दक्षहस्ते समानयेत् ॥ ५० ॥
मन्त्रेणेति । मतिमान् साधकोऽनेन अनन्तरमेवोक्तेन मन्वेणाङ्कुश-
संज्ञया मुद्रया सख्ठि जले तीथमावाद्य मरं मन्तं सरिकि ण्व द्वादशधा
जपेत् । अङ्कुरास॒द्रा यथा ज्ञानाणेवे ।
दक्चमुष्टिं विघए्याथ तज्ैन्यङ्कुशषूपिणी ।
अङ्कुशाघ्या महामुद्रा त्रैरोक्याकर्षणक्षमेति ॥ ४५७ ॥
तत इत्यादि | ततः परं मूलमन्स्योचारणं पूवै यत्र कम्मेणि तत्
मूलोचारणपूर्वकं मध्यमानामिकायोगात्तत्तोयतो विन्दन् त्रिधा चतरिवारं भूमौ
विनिष्िपेत् ॥ ४८ ॥
सप्तवारमिति । मूलोचारणपूवेकं मध्यमानाभिकायोगात् तेनैव जलेन
सप्तवारं स्वमूदानमात्मीयं मस्तकमभिषच्यि ततः परं वामहस्ते जरं समादाय
ग्रहीत्वा दक्षपाणिनाऽञच्छादयेत् ।॥ ४९ ॥
इदानेवयादि } दक्षपाणिनाऽञ्च्छा्य च दंडानवायुवरुणवदीन्द्रस्वामिकं
हँ य वै ई रमियेतद्रीजयच्चकं वेदधा चतुर्वारं प्रजप्य तत्तोयं दक्षहस्ते
समानयेत् ॥ ५५० ॥
पखमोल्ासः ८३
वीक्ष्य तेजोमयं व्याला चेडया<ऽकरष्यं सश्धकः ¦
देहान्तःकषुषं तेन रचयेत् पिङड़लाख्यया } ५49 |,
त्रवारं ताडयन् मन्ती हस्तौ पक्षाटयेत्ततः ।
। ५२ ॥
८
द दुमभ्य तम्यमक्ला दयात् स्व त्यद्)रयन् । ५४ ॥,
तो व्यायेन्महदैवीं गायत्रीं परदेवताम् ।
प्रातमेष्याह्सायाह्व चिरूपां गणयेदतः !! ५९ ॥
व्रह्मीं रक्तवर्णा दहिमुजाञ्च कुमारिकाम्
कमण्डलुं तीथ॑पूणमच्छमारख् विभ्रतीम् ।
जिनाम्बरधरां हसारूटां शुचिस्मिताम् ॥ ५६
वीक्ष्येति । साधको जनो दक्षहस्ते समानीतं तज्जङं वीक्ष्य विरोक्य
तेजोमयं तेजोरूपं ध्यात्वा ईडया नाञ्या आप्य च पिङ्गलाख्या नाढ्या तेन
जलेन देहान्तःकटुषं दरीरान्तःपापं रेचयेचिष्कषयेत् ॥ ५१ ॥
निष्क्रष्येति । मन्ली साधक एवं देहान्तःकटषं निष्टप्य पुरतोऽगे
मनःकल्पितायां वञ्रिलायामसखं फडिति मन्वमुचरन् जपन् सन् त्रिवारं
ताडयेत् आहन्यात् । ततोऽनन्तरं हस्तौ प्क्षाख्येद्धावेत् ॥ ५५२
आचम्येति] तत उक्तेन मन्त्ेणाचम्य सूर्घायाध्यं निवेदयेदयात् ॥ "५३ ॥
ननु केन मन्त्रेण सूर्यायाध्यं निवेदनीयमत आह् तरेव्यादि । पूर
तारमायाहस इव्य॒क््वा ततःपरं च णिपूर्येयुक्तवा ततश्च परमिदमध्यं तुभ्यमि्युक्त्वा
ततोऽनन्तरं स्वाहेयुदीरयन् कीर्तयन् साधकः सूर्याया््यै दद्यात् } ओ दीः
हंस घुणिसू् इदमध्य तुभ्यं स्वाहेति मन्त्ेणाध्यं निवेदयदिव्यथः 1 ४ ॥ ~ |
रज आदिगुणमेदात् प्रातमंध्याहसायाहं लिषूपत्वं प्रददोयन् गायव्या
ध्यानमेवादह् प्रातर््राह्मीमित्यादिमिः । प्रातरिति । रक्तवर्णाम् रक्तो रोहितो
८४ महा निर्वाणतन्त्रम्
मव्याह्वे तां र्थामदर्णा वैष्णवीच् चतुभुजाम् ।
राहनव्छगदापद्यधरारि्णी गरुड्ासनाम् ॥ ५७ ॥
पीनोत्तङ्धकुःचद्टन्दा वनमालाविभृषिताम् ।
युधरतीं सततं व्यायेन्मध्ये मात्तैण्डमण्डले ॥ ५८ ॥
सायाह्ने वरदां देवीं गायत्रीं संस्मरेद् यतिः |
शु शक्काम्बरधरां वरषासनक्रताश्रयाम् ॥ ५९९ ॥
तरिनेचां वरदां पारं शुलच् नुकरोटिकाम् ¦
विभ्रतीं करपदयश्च वृद्धां गलितयोवनाम् ॥ ६० ॥
वर्णो यस्यास्ताम् ¦ द्विजां द्रौ भुजौ बाह यस्यास्तथाभूताम् । तीथपूर्ण
गङ्गादितीथेजङेः पूरितं कमण्डलुम् अच्छमाखां स्वच्छमाल्यच्च पाणिस्यां विभ्रतीं
दधतीम् ! कृप्णाजिनाम्बरधरां नीर्चमंख्पं वस्त्रं परिदधतीम् । दंसारूदां हंसः
पक्षिविरोषत्तमारूढाम् । शुचिस्मितं शचि पवित्रं शुभ्रं वा स्मितमीषद्धासो
यस्यास्ताम् । कुमारिकां कन्यकाम् । ब्राद्मीं बरह्मणः शक्तिम् । एवम्भूतं गायत्री
देवीं प्रातःकारे ध्यायेत् । अमरेऽप्येवमेवान्वयः क्तव्यः 1 ५६ ॥
मध्याहू इति । तां गायत्रीम् | ५५ ॥
पीनेति । पीनं वृहतुङ्गमुनतं कुचद्वन्द यस्याः तथाभूतम् ॥ ५८ ॥
सायाह इत्यादि । यतिः निर्जितेन्दियम्यूहः । “ये निर्जितेन्दियम्रामा
यतिनो यतयश्च ते" इत्यमरः | व्रृषासनक्रताश्रयाम् व्रृषरूपमासनं यस्य स
वरृषासनः दिवः स एव कृत आश्रयो निजाधारो यया तथाभूताम् । अथवा
वृषरूपं यदासनं तद्वासकः करत आश्रयो यया तथाभूताम् ॥ ५९ ॥
तरिनेत्रमिति । नृकरोरिकाम् नरकपालम् । गलितयौवनां ध्वस्तता-
रुप्याम् ॥ ६० |
पञ्चमोट्टासः १५
९/४
एवं ध्याता महदेव्ये जदलानामङ्धलिदयम् !
दता जपतत गायत्री दधा इतधाऽपि का ॥ ६१ |
गायत्रीं श्णु देवेदि वदामि तवे भावतः |
यये पदमुच्ाथं विढहे तदनन्तरम् ।॥ ६२ ॥
परमेश्वर्यै धीमहि तन्नः काटी प्रचोदयात् ।
एषा तु तव गायत्री महापापप्रणादिनी | ६३ ॥
विसन्ध्यमेतां प्रजपन् सन्ध्यायाः फटमाप्लयात् !
ततस्तु तपयेददे देवषिपित्देवताः ॥ ६४ ॥
ग्रणवं सदितीयाश्यां तपयामि नमः पदम् ।
शक्तौ तु प्रणवे मायां नमःस्थाने दिटं वदेत् ॥ ६५ ॥
एवमित्यादि । महादैव्ये गायव्यै दद्धधा रातधाऽपि वा दशवारं शतवाः
वेव्यथेः ॥ ६१ ॥
गायत्रीमित्यादिना गायत्री वक्तुमुपक्रमते । मावतः प्रीतितः ॥ ६२ ॥
तां गायत्रीमेवाह आचय द्व्यादिना । पूवमा इति पदसचायं तदनन्तरं
विद्महे इति पदमुचरेत् | तदनन्तरं परमेश्वर्यै घीमहि तन्नः कारी प्रचोदया दिद्युत्
योजनया आद्यायै विद्यहे परमेश्वर्यै धीमहि तन्नः काटी प्रचोदयादिप्याकारा
गायव्यासीत् । एतद्वायच्यथेम्तु आयाये परमेश्वर्यै आयां परमेश्वरीं प्राप्तुं यां वयं
विश्चहे मन्यामहे धीमहि चिन्तयामब्ध तत् जगत्कारणत्वेन अतिप्रसिद्धा काली
नोऽस्मान् प्रचोदयात् प्रेरयेत् धम्मोथेकाममोक्नघु विनियोजवदिव्यथे इति ॥ ६३ ॥
| त्रिसन्ध्यमिति । एताम् केवलां तव गायत्रीम् । ततस्तु गायत्रीजपादन-
न्तरं तु ॥ ६४॥
ननु केन केन मन्तरेण दैवर्भिपितुदेवतास्तपेयितव्या इत्याकाङ्क्षायां
तपणमन्त्माह प्रणचमित्यादिना । पूर्व प्रणवमोङ्कारं वदेत् ! ततः सद्वितीयाद्यां
८६ महानिर्वाणतन्तम्
खान्ते सवेभृतान्ते निवासिन्ये पदं वदेत् ।
य स्वरूपां डन्यु तां सायुधाऽपि तथा पठेत् ॥ ६६ ॥
सावरणां सचतुर्थी तददेव परात्पराम् ।
॥ स ५. 9 ५
जयाय काटिकोये त इदुमध्यं ततो हिठः ॥ &७ ॥
अनेनायं महादेव्ये दत मूलं जपेत् सुधीः ।
यथाशि जपं करता देव्या वामकरे (पयेत् ॥ ६८ ॥
द्वितीयया विभक्तया सहितामाख्यां नामधेयं वदेत् } ततश्च परं तपेयामीति
नम शति च पदं वदत् । शक्तौ तु राक्तिविषये तु प्रणवे प्रणवस्थाने
मायां दहीमिति बीजं वदेत् । नमःस्थाने द्विटं स्वाहेति पदं वदेत् | एतेन
ओ देवम्तपेयामि नम इति मन्वेण देवान् ओमर्षीस्तपेयामि नम इत्यनेन
त्रस्पीन् ओ पितुस्तपयामि नम इति मन्ेण पितृन् दी आयां कारी
तर्पयामि स्वाहेव्यनेनायां कारी तपेदिति ज्ञापितम् ॥ ६५ ॥
मूखान्त इत्यादि । मूख्स्य ही श्री क्री परमेश्वरि स्वाहेति
मन्तस्पान्ते यत् सर्वभूतेति पदं तस्यान्ते निवासिन्ये इति पदं वदेत् |
ततो डयुक्तां स्वम्वरूपां वदेत् । ततः तथा ङ्युक्ता सायुप्ेस्यपि पदं वदेत् ।
ततः तद्रदैव सचतुर्थीमिव परापरं वदेत् । ततः आचाय कारिकिये तै
इदमध्यमिति वदेत् । ततो द्विठः स्वाहेति पदं वदेत् । सकट्पदयोजनया
ही श्री क्री परमेश्वरि स्वाहा सर्वभूतनिवासिन्ये सरवस्वरूपाये सायुधाये
सावरणाये परात्पराय आचये कालिकाये ते इदम्यै स्वादेति मन्व
आसीत् 1} ६६ ॥ ६७ ॥
अनेनेति । अनेनानन्तरमेवोक्तेन मन्तेण महादेव्ये अर््य॑दक््वा
युधीर्धीरः साधका मलं मन्त्रं जपेत् | यथाशक्ति जपं छरत्वा च जपजन्यं
फर देव्या वामकरडपंयन् दद्यात् ॥ ६८ ॥|
पञ्चमो्धास्ः ८७
प्रणम्य देवीं पूजां जख्माद्ाय साधकः !
नता तीथं पठन् स्तो देवताध्यानतत्परः ॥ ६९ ॥
यागमण्डपमानलय पाणिपादौ विरोधयेत् |
ततो दारस्य पुरतः सामान्यार्घ्यं अकस्पयेत् ॥ ७० ॥
त्रिकोणव्रत्तभृषिम्बं मण्डलं रचयेत् सुधीः ।
आधारराक्ति संपू्य तत्रा ऽऽधारं नियोजयेत् ॥ ७१ ॥
मस््रेण पात्रं प्रक्षाद्य हृन्मन्तेण प्रपूये च |
निक्षिप्य गन्धं पुष्पञ्च तीथान्यावाहयेत्ततः ! ७२ ॥
आजधारपाचतोयषु बह्यकेदारिमण्डटम
पूजयित्वा तदशधा मायावीजेन मन्वयेत् ॥ ७३ ॥
प्रणम्येति ! ततः साधको दैवीं प्रणम्य पूजां जलमादाय गृहीत्वा
तीच नत्वा च स्तोत्रं पठन् देवताध्यानतत्परः सन् यागमण्डपं यजनगरहमागत्य
पाणिपादौ विशोधयेत् धवेत् । ततो द्वारस्य पुरतोऽमरे सामान्याघ्यै प्रक्पयेत्
रचयेत् ।॥ ६९. ॥ ७० ॥।
ननु सामान्याघ्यै किं नामेवयत आह् त्रिकोणेव्यादि । सुधीर्विचक्चषणः
त्रिकोणञ्च वृत्तच्च भूनिम्बं चैतेषां समाहारः त्रिकोणवृृत्तमूविम्बं मण्डं रचयत्
पू्वै॑त्रिकोणे ततस्तद्रदहिरभितो वृत्तं वत्तुखं ततस्तद्रदिभूविम्बं चतुप्कोणच्च मण्डलं
कुर्यादिव्यथः । तत्र रचिते मण्डर ओ आधारशक्तये नम इति मन्तेण
गन्धपुप्पादिभिराधारशक्ति संपूज्य सामान्याध्यै पात्रस्थापनाय तस्मिन्नेव रचिते
मण्डर कृमप्याधारं नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ ७१ |
ञस्तेणेति । अस्वेण फडिति मन्वेण पाठं प्रक्षाल्याऽऽधारे संस्थाप्य च
हन्मन्वेण नमोमन््ेण जलेः प्रपूययं च तत्र गन्धं चन्दनादिकं पुप्पञ्च निक्षिप्य
ततःपरं तत्र तीर्थान्यावाहयेत् ॥ ७२ ॥
आधरेति । ततः आधारश्च पात्र तोयञ्च तान्याधारपात्रतोयानि
तेषु वहयर्कशरिमण्डरं पूजयिला आधारे वहिमण्डकं पालेऽकंमण्डलं तोये च
८ महानिर्वाणतन्चम्
| | ष्रतस् |
ततस्तज्जलपुष्पेश्च पूजयेद् दरदेवताः ॥ ७४ ॥
गणं क्षेत्रपटञ् वटुकं योगिनीं तथा ।
गङ्ख यमुनाञ्ैव लक्ष्मीं दाणीं ततौ यजेत् ॥ ७५ ॥
&,
"अ त णि
प्रदृशेयेदनुयोनि
किञ्चित् स्प्ररान वामदाखां वामपादपुरःसरम् ।
स्मरन देव्याः पदाम्भोजं मण्डपं प्रविरोत् सुधीः ॥ ७६ ॥
दारिमण्डटं वक्ष्यमाणमन्व्ेण गन्धपुप्पादिमिरचयिवेवयथः । दशधा दरवार
मायावीजेन हीमितिवीजेन तज्जरं मन्लयत् | ७३ ॥
प्रद्ौयदिति । ततः तस्थोपरि भेनुयोनी मुद्रे प्रदशयत् | इदमेव
सामान्यार््य स्म्रतम् । ततःपरं तज्नल्पुप्पैः सामान्या्यसम्बन्धितोयकुसमेद्रार-
दैवताः पूजयेत् । धेनुयुद्रा यथा |
अन्योन्याभिमुखाद्िष्ट कजिष्ठानामिका पनः |
तथा च तजेनीमध्या घनुमुद्राऽगतप्रदैति ॥ ७४ ॥
या द्रारदेवताः प्ूजयेत्ता एव द््च॑यन्नाद गणेदामित्यादि । गां गणेक्चाय
नम दति मन्तेण गणेश्लम् क्षां क्षत्रपासय नम इति मन्त्रेण ्चत्रपालम्
वां वद्ुकताय नम हृव्यनेन बदुकम् यां योगिन्यै नम इत्यनेन योगिनीम् गां
= गङ्गाप्रे नम इत्यनेन गङ्गाम् यां यमुन नम इति मन्तरेण यमुनाम् श्री
रमेय न॑म दरव्यनेन लक्ष्मीम् 9 सरस्वच्ये नम दति मन्त्रेण वाणीं गन्ध-
पुप्पादिमियंजत् पूजयेत् । ७५ ॥
| किञ्चिदिति । तता वामल्ाखां द्वारभ्थितवतुप्काछठानां मध्ये बामं
काष्ठं किद्ित् रयन् दम्या: पदाम्मोजच्च स्मयन् युध्ीः साधको वामपादपुरःसरं
यथा स्यात् तथा मण्डपं दुबीयजनमण्डपं देर्बयजनमन्दररं प्रवित् | ७> |)
{|
प
५
१,
मान्या्यस्य तोयेन प्रोक्षयेचाणमन्वि्च }। ७७ ॥!
अनन्तरं साथकन्द्रौ दिव्यदृयद्वटोकनः ¦ |
दिव्यानुसारयेटि्नर्दा्िश्रह्तरीक्षमान् ॥ ७८ ॥
पार्णिवातनिभिर्भामानिति दिज्जचिदार्येत्
चन्दनागुरकस्त्री कपू रेर्यागमण्डपस् ॥ ७९ ॥
धूपयेत् स्वोपेखाथ चतुरं त्रिकोणकम् ।
विलिख्य पूजयेत्तत्र क्रमरूपाय हन्मनुः ॥ <° ॥
तव्राऽप्यनं समास्तीय्ं क्रममाधारदात्ति
कपर।सनय नमो मन्वेणवासनं यजेत् ॥ ८9 ॥
9 त
नैकव्यामिध्यादि । मण्डपं प्रविरेय च तवैव नैर्र्यां दिचि प्रणवादि
नमोऽन्तेन मन्त्रेण गन्धपुप्पादिभिर्वास््वीच्ं ब्रह्माणं च समचेयन् पूजयन् सन्
सामान्याघ्येष्य तोधेन यागमन्दिरं प्रोक्षयेत् प्रसिश्चेत् ।॥ ७७ ॥
अनन्तरमिति । अनन्तरं ततःपरमेव साधकेन्द्रो दिव्यद्टयवलेकनैः
निमेषशुलया दषिर्दिव्यदष्टिस्तयाऽवलोकनेर्निरीक्षणेः । दिवि भवा दिव्यास्तान् विघ्ना-
नुत्सारयेचिवारयेत् । अन्तरिक्षगान् गगनगतान. वि्घास्त॒ अख्राद्धिः फडिति
मन्तेण जरेश्योत्सारयेत् । मोमान् भमिमवान् विवासत पाण्णिधातत्रिभिः
त्रिभिः पादतलाधातेर्निवारयेत् । ततो यागमण्डपं चन्दनागुरुकस्तूरीकप् रेधेपयेत्
वासयेत् । ततः स्वोपवेश्चाधं त्रिकोणकं तद्रहिश्तुरखं चतुप्कोणच्च मण्डं
विकिट्ि तत्र छिखिते मण्ड तदयिष्ठानदैवतं कामरूपं कामरूपाय हत्
कामखूपाय नम इति यो मनु॑न्त्रस्तेन गन्धपुप्पादिमिः पूजयत् ॥ ७८-८ ° ॥
तत्रेति । ततस्तत्र मण्डले आसनमाम्तीर्याच्छाय पूवे कामं छ्ीमिति
बी जमुचार्य॑ततः आधारदाक्तीति वदेत् । जाध्रारशक्तितश्च परं कमलासनाय
1
मह् चिच् ४ {एतन्ञ =
<, (गवन
सने विहन प्राड्स्गो धप्युदुङ्डछखः ।
न्ती विजयां परिशोधयेत् \ ८२ ॥
मायां सम॑चच्चये असते अग्रतोद्वे
अभ्रतवषिणि ततोऽम्रतमाकष्य दिन | ८२ ॥
सिदिः देहि तती वयात् कालिकं मे ठतः परस् ।
बृदामानय ठन संविदादोधने मनुः ॥ <४ |}
मूरमन्तं सप्तवारं प्रजप्य विज्धयोपरि ।
मावाहन्यादिमुद्राच्च घेचुयोनी प्रददयेद् !॥ <५ ॥
नमं इति वदत् । योजनया इ्धीमाधारशक्तिकसखासनाय नम इत्ति मन्तो जातः
उनेनेव मन्त्रेणासनं तदयिष्ठाुदैवतं यजेत् |॥ ८१ ॥
विजयां मङ्गाम् ॥ ८२ ॥
ननु केन मन््ेण विजयां परिशेषयदिवयपेक्षायां तच्छोधनमन्मेवाह्
तारमिव्याद्द्राभ्याम् । पवै तारं प्रणवं मायां ह्ीमिति बीजश्च समुचा्थ
ततःपरम् अगते अखतोद्धवे जखतवर्षिणि इति ब्रूयात् । ततोऽष्टतमिति ब्रूयात् ।
ततो द्विधा ह्विवारमाकषेमेति ब्रूयात् । ततश्च सिद्धि देहीति ब्रूयात् । ततःपरं
कालिकां मे इति व्रूयात् । तत्तश्च वमानयेति उदनं स्वाहेति त्रूयात् ¦
सकरुपदयोजनया ओ“ ही ˆ अमृते असृतोद्धवे अस्रतवर्धिणि अमृतमाकषैयाकर्षय
सिद्धि देहि कारिकां मे वशमानय स्वाहेति मन्त्रो जातः | संविदासोधने
भङ्गायाः शोधनेऽयमेव मनुः प्रोक्तः ॥ ८३ ॥ ८४ ॥
मूरुमन्त्रमिति । विजनयोपरि मूलमन्त्रं सप्तवारं प्रजप्य आवाद्यते यय!
सा आवाहनी सुद्धा सा स॒द्रा जादियंस्याः सा आवाहन्यादिः सा चासौ मुद्रा
चेत्यावाहन्यादिमुद्रा ताम् । षेनुयोनी च मुद्रे विजयोपरि प्रदशेयेत् । आवा-
हन्यादिमुद्रा यथा दक्षिणामूतिंसंहितायाम् ।
ह
प न्त त्स 2 ¢
नाहः ९९,१
1
गुरं पद्ये सहसे यथा सद्कुत्सुदयः ¦
त्रिधैव तपेयेदरेवीं हदि मूलं सदशन ४ ८६ ¦
वाग्भवं वदयुम्मच् वाग्वादिनि पदं ततः ¦
जिह्मे स्थिरीभव सवेस्च्वशङ्करि ।
स्वाहान्तेनैव मनुना हयात कण्डलीसुखे
स्वीक्रय सविदा वामकणद्ध श्रीगर् नमत्
दक्षिणे च गणेरानमायां मध्ये सनातनीम् ।
करताञ्चखिपुरो भृता देवीध्यानपरायणः ॥ ८८ ॥
पुटाञ्चलिमधः कुयादियमावाहनी भवेत् ।
ट्यन्तु विपरीतेन वदा वे स्थापनी भवेत् \
उद्धूङ्गुष्ठकयुष्टिभ्यां तदेयं सननिधापनी ।
अन्ताङ्गृष्ठकमुष्टिभ्यां तदेयं सच्निरोधिनीति । ८५ ॥
गुरुमिति । रे” अमुकानन्दनाथं श्रीगुरं तपयामि नमः इति मन्त्रेण
सङ्केतसमुद्रया गुरूपदिष्टया त्वम॒द्या सहस्रे स्ृस्दले पञ गुरं यथावत्रिधा
विजयया तपेयेत् । मकं मन्त्रं समुच्रन सन् ही जायां काटी तपयामि स्वाहेति `
मन्त्रेण तच्वमुद्रयेव हृदये दैवीं विजयया त्रिधैव तप॑यत् | ॥
वाग्भवमिति । पूर्वं वाग्भवम् एेमिति वीजं वदेत् । ततो वदयुभ्मं वदेत् ।
ततो वाग्वादिनि इति पदं वदेत् । ततो मम जिहूम्रे स्थिरीमव सवेसत्त्ववञङ्करि
हति वदेत् । योजनया रे वद वद वण्वादिनि मम जिद्वाभ्रे स्थिरीभव
सवेसत्ववशङ्करि मन्त्रो जातः । स्वाहान्तेनैवामुना मनुना कुण्डलीसुखे विजयां
जुह्यात् दयात् ॥ < ॥
स्वीक्रस्येति । एवं संविदां भङ्गं श्वीक्रत्य गृहीता वामकणेस्योद्धदेशे
ओ श्रीगुरुभ्यो नम इति मन्त्रेण श्रीगुरं नमेत् । दक्षिणे दक्षिणकणेस्योदधुदेरो
९२ पहानिर्वाणतन्तरम्
~.
पजाद्रव्याणि समि दश्चिणं स्थापयेत् सुधीः |
मे सुशसितं तयं कुटद्रव्छणि यानिच॥ ८९ ॥
अरवान्तमूटमन्तेण समान्यध्यादकेन च |
संप्रोक्ष्य सवेवस्तूनि वेशटयेज्नलास्या ।
वहिवीजन दवेदि शदेः प्रक्रमात् ।॥ ९० ॥
पुष्पं चन्दुनसयुकूसा र्यौर्खीः |
अस्वेण घषयिता तत् प्रक्षिपल् करङद्धये ॥ ९१ ॥
तजनीमष्यमाभ्याञख वीमपागतटे दिषवै |
उ डताटत्रितयं दसा दिग्बन्धनं ततः |
अस्रेण छोरिकाभिश्च भृतशुदिमथाऽभ्चरेत् ॥ ९२ ॥
५९
ओ गणेशाय नम इति मन्त्रेण गणेश्चानं नमेत् । ओ सनातन्ये जादयायें
काल्ये नम इत्यनेन मध्य क्खर्दरो सनातनीमा्ां कालिकां नमेत् ॥ ८८ ॥
पूजेति । पूजाद्रव्याणि पृप्पादीनि । कुरद्रव्याणि मद्यादीनि ॥ ८९, ॥
अखरान्तेति । ततः अखान्तमूखमन्त्रेण फडन्तेन मूलमन्त्रेण सामान्यार्ध्या-
दकेन च सवेवस्तूनि संप्रोक्ष्याभिषिच्चय जटधारया वेष्टयत् । हे देवेशि ततो
वहिवीजेन रमिति-वीजेन वहेः प्राकारमावरणमाचरेत् कुर्यात् ॥ ९.० ॥
पुष्पभिति । ततः करड्द्धय चन्दनसंयुक्तं पुष्पं हयोः करयोरादाय
गृहीत्वा अस्त्रेण फडिति मन्त्रेण तत् पुष्पं घषेयित्वा प्रक्षिपेत् ॥ ९१ ॥
तजनीति । हे रिवे ततः तजनीमध्यमाभ्यामङगुखिभ्यां वामपाणितले
उद्धुद् तालत्रितयं दत्वा ततोऽखेण फडिति मन्त्रेण छोटिकाभिरङ्गुखिध्व-
निभिश्च दिग्बन्धनमाचरेत् । अथ दिग्बन्धनाद्नन्तरं भूतश्युद्धिमाचरेत् ॥ ९२ ॥
पञ्च पाद्सः 6,
स्ाङकुं निधाय च करवुत्तानां साधकोत्तमः ।
मनी निविद्य मुले च दुद्रणेव कुण्डलीम् ॥ ९२ ॥
उ्थाप्यं हंसमन्वेण परथिव्या सहितां त॒ ताम ।
स्वाधिष्ठानं समानीय तलं तः जयेन् । |
रसादिजिहयः सार्र् जलसंघ विलापयेत् | ९५ ॥
दिचश्ुषा सादम्ि काय प्यं |
रादित्ग्युतं वायुमाकाशे प्रविलापयेत् ॥ ९६ ॥
ङ्ारे हरेद् व्योम सराब्दं तन्महयपि |
महट्त्तलच् प्रक्रत तां च्यणि विखापयेत् ॥ ९७ ॥
स नियं
गन्धादेत्राणस्तयु क्तं प्रथिवीमष्सु संहर
विला
भूतश्ुद्धयाचरणप्रकारमेवाह् स्वाङ्के इत्यादिभिः ] साधकोत्तमः स्वाङ्ग
स्क्रोडे उत्तानौ करौ निधाय संस्थाप्य मूले मूलाधारचक्रे च मनो निवेदय
हङ़िणेव कुण्डरीमुत्थाप्य दहंसमन्त्रेण हंसः इ्यात्केनैव मन्त्रेण प्रथिव्य
स्दितां तां कुण्डी दक्ति स्वाधिष्ठानं स्वाधिष्ठानचक्र समानीय तव्वं
प्रथिव्यादिकं तसे जकादो नियोजयेत् विरापयत् | ९३ | ९४ |
प्रथिन्यादैस्तव्वस्य जलादितव्वे विलापनप्रकारमेव ददौयन्राहु गन्धा-
दीव्यादि | गन्ध जादियस्य तदवन्धादि एवम्भूतच्च तदुत्राणं नासा चत्ति
गन्धादिघ्राण तेन संयुक्तां प्रथिवीम् अप्सु जलेषु संहरेत् विलपन् |
प्राणादीति प्रे तु घ्रायते नासिकया गद्यते यः सं घ्राणो गन्ध एव् |
जलादिकमप्यगन्यादावेवमेव विरापयेत् ॥ ९.५ ॥ ९.६ |
अहङ्कार इति | अहङ्कर सशब्दं शब्दसदहितं व्योम मकाल हरेत्
| विरुपयेत् । तत् अहङ्कारतच्वं महति महत्त्वे हरेत् । महत्तत्वश्च प्रक्रत
विलापयत् । तां प्रकृति ब्रह्मणि विरापरयेत् | <७ ।} `
<. धह [निर्वाणतन्त्रम्
दरत्थं विटाप्य मतिमान् व्रासकुक्षौ विचिन्तयेत् !
पुरषं कष्णवर्णञ्च र सदमश्रुविलोचनम् ॥ ९८ ॥
र चन्वमयरं क्रडमड्नगुष्ठपरिमाणकम् ।
सवैपापखू्यञ् स्वेदाऽधोमुखस्थितम् ॥ ९९ ॥
ततस्तु वामनासायां यं बीजं धूम्रवणकम् ।
सङ्धिन्य पूरयेत्तन वायुं षोडरामात्रया ।
तेन पापात्मकं देहं रोषयेत् साघकाप्रणीः ॥ १०० ॥
नाभौ र र््वणच्च ध्याता तञ्नातवहिना ।
चतुःष्टया कुस्मकेन द॑हैत् पापरतान्तनूम् ॥ १०१ ॥
इत्थमिति । मतिमान् साधक इत्थमप्रुना प्रकरेण परथिव्यादितच्ं
विलाप्य यौमक्रुक्षो वामे उदरे करप्णव्णं सवंपापस्वरूपं पुरुषं विचिन्तयेत् ।
रक्तरमश्रुविलोचनमिव्यादीनि द्वितीयान्तपदानि सवपापस्वरूपस्य पुरुपस्येव
विरेषणानि । रक्तरमश्रुविखेचनम् रक्ते रौहितवर्णे इमश्रुविखोचने यस्य
तथाभूतस् ॥ ९. ॥ ९.९. ॥
ततस्त्िति । ततोऽनन्तरन्तु वामनासायां धूम्रवणेकं यं बीजं सच्िन्सय
तदेव बीजं जपन् साधकस्तेन वामनासारन््ेण प्ोडरामात्रया वायुं पूरयेदाकर्षै् ।
साधकाथणीः साधकोत्तमस्तेन पूरितेन वायुना पापात्मकं पापमात्मनि स्वस्मिन्
यस्य एवम्भूतदेहं शोप्रपेत् ॥ १०० ॥
नाभाविति । ततो नाभौ रक्तवणै रमिति वीजं ध्याता तदैव ब्रीजं
जपन्नपि तञ्नातवहिना ततो रमिति बीजादुत्पन्रेनािना चतुःषष्टया कुम्भकेन
पापरतां निजां तनूँ ददेत् ॥ १०१ ॥
पञ्चमोह्टासः म
रखलटेः वारूणं वीजं शुद्धवण विचिन्तय च
न उवयेदमताम्मस् |} १०२)
आपादरीष्ययेन्तमाछ्व्य तदनन्तरम् ।
उत्पन्नं भ्येदेहं नवीनं देवतासयम् ॥ १०३ }
पृथ्वीवीजं पीतवणं मूटाच्ारे विचिन्तयन् ।
तेन दिव्यावरोकेन दटीकुयान्निजां तनूम् ॥ १०४ |
हदये हस्तमादाय ओं ही को" हंस उरन् ।
सो ऽह-मन्तरेण तदहे देव्याः प्राणान् निधापयेत् ।॥ ५०५ ॥
भूतसुद्धि. विधायेत्थं देवीमावपरायणः ।
समाहितमनाः कुयीत् मातकान्यासमम्विके ॥ १ ०६ |;
व
हात्रिशता रेके
<
र्खे इति } ततो ल्छखटे शुह्कवणे वारुणं वमिति वीजं सच्िन्तय
तदैवं बीजं जपन्नपि द्वार्चिशता रेचकेनाताम्भसा वारुणवीजच्युतेनातरूपेण
जेन दुर्धां तनूं प्रवय्रत् ॥ १०२ ॥
अपादेति । णएवमापादशीषेपयेन्तं देहमाष्काव्य तदनन्तरं देवतामयं
देवतादैदस्वरूपं नवीनमुखननं देहं मावयेत् चिन्तयत् ॥ १०३ ॥
पृश्वीति । ठतो मृखाधरे पीतवणै र्मिव्याकारकं प्रथ्वीवीजं विचिन्तयन्
सन् तेन रमिति-बीजेन दिव्यावलोकेन च निजां तनू ददीकुयात् ॥ १०४ ॥
हदये इति । ततो हृदये हस्तमादाय निधाय जादी क्रो हंस
इत्युचरन साधकः सोऽद् मन्त्रेण तद्दे तस्मिचवीने देहे देव्याः प्राणान्
प्रतिषठयत् ~ दी" क्रो दंसः सोऽहमिति मन्त्रेण तत्र देहे देव्याः प्राणानां
प्रतिष्ठां कर्यादिव्यथः ॥ १०५ |
देवीमावपरायणः देवीस्वरूपोऽटमिति चिन्तनतसरः ॥ १०६ ॥
९.६ सहानिर्वाणतन्तम्
मालुकाया उषिवद्या गायन्रीखन्द् ईरितम्
देवता माका देव्य बीजं व्यञ्चनसङकम् | १०७ ॥
स्यराश्च शाचछ्यः समैः कीरं परिकीर्तितम् ।
लिपिन्यास महदेव विनियोगप्रयोगिता ।
ऋषिन्य।सं विधायैवं कराङ्कन्यासमाचरेत् ।॥ १०८ ॥
अं आं-मध्ये कवगेच् इं ई-मघ्ये चधगेकम् ।
उं उं-मन्ये रवभेन्तु पं ए-मव्ये त्रमकम् ॥ ५०९ ॥
अ आंँ-मध्ये पवर्गन्तु यादिक्षान्तं वरानने ।
बिन्दु-सगान्तराटे च षडङ्खे मन्त टैरितः ॥ ११० ॥
विन्यस्य न्यासविधिना ध्यायेन्मात्रसरख्रतीम् ॥ ११५ ॥
अथ मातृकान्यासक्रममेव दिदरयिप्यन् मातृकाया ऋष्यादिकमाह्
मातृकाया इत्यादिना । सगः विसर्मः। विनियोगप्रयोगिता विनियोगस्य
प्रयोगित्वम् विनियोगः प्रयोक्तव्य इत्यथः । अस्या मातृकाया ब्रह्मा चपि्गयतरी
छन्दः । मातरुका सरस्वती दैवी देवता | हरो बीजम् | स्वराः शक्तयः ।
विसमे: कीठकम् । धर्म्माथकाममोक्षावाप्तये रिपिन्यासे विनियोगः | सिरसि
बरह्मणे षय नमः । सुखे गायच्ये छन्दमे नमः । हृदये मातृकायै सरस्वये
द्ये देवतायै नमः । युद्ये व्यज्गनाय बीजाय नमः पादयोः स्वरेभ्यः
राक्तिभ्यो नमः । सव्गेषु विसर्गाय कौटकाय नमः । धर्म्मार्धकाममोक्षावाक्तये
स्िपिन्यासे विनियोगः | एवम् ऋषिन्थासं विधाय कृत्वा कराङ्गन्यासमाचरेत्
कुयात् ॥ १०७ ॥ १०८ ॥
कराङ्गन्यासक्रममेवाह अं आं-मच्ये दृव्यादिना । अं आं-मध्ये
स्थितं कवगेम् इं ई-मध्ये स्थितं चर्मम् उं ऊं-मध्ये स्थितं रवर्गष् एं रै-मध्य
स्थितं तवभेम् आँ ओं-मध्ये स्थितं पवभेम् चिन्दुसर्गान्तरारे अनुस्वारविसर्ममध्यर
प्चमोत्छासः ९२७
दिपिभिविभत्त्मुखदोःपन्मव्यवक्षःस्यलं
भाखन्मोखिनिवद्धचन्द्र राकटामापीनतुङ्कस्तन
म॒द्रामक्षगुणं सुधाच्यकर्रं विया. दृस्ताः
बिभ्राणां विषदम्रभां निनयनां वाग्देवतामाश्रये ॥ ११२ ॥
स्थितं यादिक्षान्त्च वर्णमड्गुष्ठादिषु इदयादिषु च षटू षटसु अङ्गेषु
न्यासविधिना यथाक्रमं विन्यस्य मातृसरस्वतीं ध्यायदित्यन्वयः । यथा अं
कंखंगंघंङं आं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः| इवच॑ंछंजं द्धं जं ई तजनीभ्यां
स्वाहा | उ टं टंडंदंणं ऊं मध्यमाभ्यां वषट् । एंतंथंदंघंनंर
अनामिकाभ्यां हुम् ¦ ओंपंषफंवंमंमं ओं कनिष्ठाभ्यां वोषर् । अंयंरं ठं
वंरांषंसंदहंठंक्षं अः करतरुकरण्रष्ठाभ्यां फर् । इति करन्यासः । हृदया-
दिव्यासो यथा अंकंखंगंषंङंआं हृदयाय नमः । इंचंषंजंद्घ
कवचाय हुम् । ञंपंफवंभंमं ओं नेत्रत्रयाय वौषट् । अयं रंव शं
पसं दहंलठं क्षं अः अखाय फट् | इति षडङ्के न्यासेऽयमेव मन्त ईरितः
कथितः ॥ १०९१११९ ॥
मातृसरस्वतीध्यानमेवाह पञ्चाङद्धिपिभिरिति । वाग्दैवतां सरस्वतीमाश्रये
भजे इत्यन्वयः । कथम्भूतां वाग्देवताम् पञ्ाशद्धिपिभिर्चिभक्तमुखदोःपन्मध्य-
वक्षःस्थकाम् पञ्चाशता वणर्विमक्तानि प्रथक् श्रथक् भूतानि सुखदोःपन्मध्यवक्षः-
स्थलानि यस्यास्तथाभूताम् । तत्र दोर्वाहुः पद् फादः । पनः कथम्भूताम्
मास्वन्मौकिनिवद्धचन्द्रंशकसाम् भास्वन्मौकौ दीप्यमाने किरीटे निवद्धं चन्दर-
रखकर चन्दरखण्डं यया ताम् । “८ चूडा किरीरं केशाश्च संयता मोख्यखय "†
इत्यमरः । पुनः कथम्भूताम् आपीनतुङ्गस्तनीम् आपीन अतिमहान्तौ
तुङ्गावुन्रतौ स्तनौ यस्यास्तथाभूताम् । पुनः कथम्भूताम् हस्ताम्बुजैः पाणि- .
कमसैन्ञानमुद्राम् अक्षगुणमक्षमास्यम् सुधाव्यकरुरामग्डतयुक्ते घटं विद्याच्च `
13 |
९.८ महानिर्वाणतन्तेम
व्यातवेवं मातृकां देवीं षटसु चक्रेषु विन्यसे
हक्षो भ्रूमध्यगे पदयो कण्टे च षोडशा स्वरान्,
ह्दम्बुजे कादिटान्तान् विन्यस्य कुटसाधकः ।
डादिफान्तान् नाभिदेरो बादिखान्तांश्च लिङ्गके ॥ ५१४ ॥
मूलाधारे चतुष्पत्रे वादिसान्तान् प्रविन्यसेत् ।
इत्यन्तमनसा न्यस्य मातृकार्णान् वहिन्य॑सेत् ॥ ११५ ॥
विभ्राणां दधतीम् । पुनः कीरखीम् विशदपभाम् विक्चदा शुभ्रा प्रभा यस्यास्ताम् |
पुनः कीटसीम् त्रीणि नयनानि नेत्राणि यस्यास्तथाभूताम् ।॥ ११२ ॥
ध्यात्वेति । एवं मातृकां देवीं ध्यात्वा षटसु चक्रेषु विन्यसेत् ।
षट्सु चक्रेषु मातृकाया न्यासस्य क्रममेवाह दक्षावित्यादिना । भ्रूमघ्यगे
वियुद्धाख्ये द्विदरे पदे दक्षौ वर्णौ विन्यसेत् । कण्ठे कण्ठस्थिते आज्ञास्ये
पोडशपत्रे पद्मे " षोडरा स्वरान् न्यसेत् । हृदम्बुने अनाहताख्ये द्वादरादरे
हृदयपद्रे कादिठान्तान् द्वादशवर्णान् विन्यस्य कुरुसाधको नामिदेरस्थिते
मणिपूरकाख्ये दादे प्रे डादिफान्तान् दशचवर्णान् विन्यसेत् । लिङ्गके
सिङ्गदेश्स्थे स्वाधिष्ठानाख्ये षड दके पञमे वादिखान्तान् षड वर्णान् विन्यसेत् ।
चतुप्यत्रे मूलाधारे वादिसान्तांश्चतुरो वर्णान् प्रविन्यसेत् । यथा भ्रुमध्यगे पव
हं नमः क्षं नमः | कण्टे पद्मे अनमः आं नमः इं नमः ह नमः उंनमः ऊं
नमः त नमः कटु नमः ख नमः ट नमः एंनमः रे नमः ओं नमः यौ
नमः अं नमः अः नमः | हृते पश्ये कं नमः खं नमः गं नमः घं नमः इं
नमः चं नमः छं नमः जं नमः न्धं नमः जं नमः टं नमः टं नमः | नाभिगते
पद्ये डं नमः दं नमःणंनमःतं नमः थं नमः दं नमः धं नमः नं नमः पं
नमः फं नमः । लिङ्गगते पदे वं नमः भं नमः मं नमः यं नमः रं नमः छं
नमः । मूराधरे वं नमः शं नमः षं नमः सं नमः| इति षट्चकरेषु मातृका-
* मतान्तरे तु भ्रूमध्यगे आज्ञाख्य द्विदले पचे कण्टे षोडरादटे विडद्वाख्ये पञ्चे ।
पञ्चमोह्धासः ५.8
खुखारमुखवृत्ताक्षिशरुतिघ्राणेषु गण्डयोः ।
आष्ठदन्तोत्तमाङ्गध्य दोःपत् सन्ध्यग्रगेषु च ॥ ५१६ ॥
पाश्चयोः प्रतो नामो जटरे हदयांसयोः ।
न्कुयंरो च ह्व पफणिपादयुगे ततः ॥ 9१७ ॥
जटराननयोन्यस्येन्मातकार्णान् यथाक्रमम् ।
इत्थं च्िपि प्रविन्यस्य प्राणायामं समाचरेत् ॥ 9१८ ॥
मायाबीजं षोडराधा जप्ा वामेन वायुना
पूरयेदात्मनो देहं चतुःषष्टया तु कुम्भयेत् ॥ ५५९ ॥
न्यासक्रमः | इत्यनेन प्रकारेण मनसा मात्रका्णान् मातुकावणानन्तरभ्यन्तरे
न्यस्य वहिरपि न्यसेत् ॥ ११२-११५ |
मातकावणनां वहिरन्यासस्य क्रममाह रुकरेत्यादिना । रुलारमुख-
वरत्तादिषु मातृकार्णान् यथाक्रमं न्यस्येदिति तृतीयेनान्वयः । यथा र्खे अं नमः
मुखवृत्ते आं नमः दक्चेऽ्षिणि ईं नमः वामेऽ्षिणि द नमः दक्षश्रुतौ उं नम
वामकर्णे ऊँ नमः दक्षघ्राणे चंड नमः वामनासायाम् व नमः दक्षगण्डे द नम
वामकषोले ट नमः ओष्ठे एं नमः अधरे ठै नमः उन्धूदन्तपङ्क्तौ ओं नम
अधोदन्तपंक्तौ ओं नमः उत्तमाङ्गे अं नमः आस्यविव्रे अः नमः वाहः दश्लानां
सन्धीनाममेषु क्रमतः कं नमः खं नमः गं नमः धं नमः ड नमः च नमः छ
ननः जं नमः शधं नमः जं नमः । पादयोः दशानां सन्धीनामम्रेषु कमतः टं
नमः ठं नमः इंनमः दं नमः णं नमः तं नमः्थे नमः दं नमः धं नमः नं
नमः । दक्षपार्भे पंनमः वामपार््े पर नमः पठे वं नमः नामो भं नमः जट.
मं नमः हृदये यं नमः दक्षस्कन्धे रं नमः वामस्कन्धे ठं नमः ककुद्रूपञ्यो वं नम
हृदयपूर्वे पाणियुगे दं नमः षं नमः हृपूर्वे पादयुगे सं नमः हं नमः जटठराननयो
ठं नमः क्षं नमः इति मातृकार्णानां वहिर्न्यासस्य क्रमः ॥ ११६१९१८ ॥
ननु देवीमन्बस्य साधने कथं प्राणायप्मं विदध्यात् तत्राह माया-
वीजमित्यादि । सुधीर्धीरो मायाबीजं ही ˆ-बीजं षोडशधा षोड्वारं जप्वा
दात्रिदाता जपन् बीजं वायुं दक्षेण रेचयेत् ॥ १२० ॥
पुनः पुनखिराबुत्या प्राणायाम इति स्मतः
प्राणायामं विधायेल्थस्रषिन्यासं समाचरेत् ॥ १२१ ॥
अस्य मन्तस्य ऋष्यो बह्या जह्यषेयस्तथा ।
गायत्यादीनि छन्दांसि आया काटी तु देवता ॥ १२२ ॥
आदयाबीजं बीजमिति राक्तिमीया प्रकीतिता ।
कृमखा कीटक प्रोक्त स्थानेष्वेतेषु विन्यसेत् ।
शिरो षदनहट्भद्यपादसवांङ्गकेषु च ॥ १२३ ॥
वामेन नासापुटेन वायुनाऽऽत्मनो दे पूरयेत् । ततः कनिष्ठानामिकाङ्गुषठनासाद्धयं
धृत्वा चतुःषष्टया आवृ्या ही बीजं जपन् सन् वायं कुम्भयेत् स्थिरं कुर्यात् ।
ततो द्वारत्रिदताऽञ्वत्या दी बीजं जपन् तेनैव दक्चनासापुटेनेव वायुं रेचयेत्
त्यजेत् । पुनः पुनरवरत्या त्रिर्वारत्रयमेवं कुर्यात् । देवीमन्वस्य साधने इति एष
प्राणायामः स्परतः प्राणायामविधिः प्रोक्त इत्यथैः ॥ १ १९- १२१ ॥
ऋषिन्यासक्रमं दशे्यंस्तस्य मन्वस्य ऋष्यादिकमाह अस्य मन्तस्ये-
त्यादिना । अस्य मन्वस्य द्यी श्री क्री परमेश्वरि स्वाहेत्यस्य जद्याबीजं
क्री -बीजम् । माया दी बीजम् । कमला श्री “-बीजम् । एतेषु स्थानेषु
च्छ्ष्यादिकं विन्यसेत् । एतेषु केषु स्थानेषु विन्यसेत् तत्राह रिर इत्यादिना ।
यथा अस्य मन्तस्य ब्रह्मा ब्रह्मषेयश्च ऋषयो गायत्र्यादीनि छन्दांसि दयया
काटी देवता की बीजं ही शक्तिः श्री कीलकं धरम्माथेकाममोक्षावाक्तये
तरषिन्यासे विनियोगः । चरसि ब्रह्मणे ब्रहमर्षिभ्यश्चर्षिभ्यो नमः । सुखे
गायव्यादिभ्यर्छन्दोभ्यो नमः । इदये आद्यायै काल्ये देवतायै नमः ।
गृह्ये क्री बीजाय नमः । पादयोः हो "-शक्तये नमः 1 स्वाङ्गेषु श्री ˆ-कीरलकाय
पञमोह्धासः १०५१
मूखमन्वेण हस्ताभ्यामापादमस्तकावधि !
मस्तकात् पाद्पयन्तं सप्तधा वा त्रिधा न्यसेन् |
अयन्तु व्यापकन्यासो यथोक्तफटसिदिदः }॥ १२४ ॥
यहोजाद्या भवेद्या तद्वीजेनाऽङ्गकस्पना ।
भथवा मूलमन्तेण षड्दीर्घेण विना ध्रिये ॥ १२१५ ॥
अङ्गुष्ठाभ्यां तजनीभ्यां मध्यमाभ्यां तथेव च ।
अनामामभ्यां कनिष्ठाम्यां करयोस्तखपृष्ठयोः ।
नमःसखाहावषटहूज्च वोषट् फट् कमः सुधीः ॥ १२६ ॥
नमः । धम्माथकाममोक्षावाप्तये कऋडषिन्यासे विनियोगः । इति ऋषिन्यास-
क्रमः ॥ १२२ ॥ १२३ ॥
अथ ग्यापकन्यासं वरते मृङ्त्यादिना । जादमस्तकावधि पादमारभ्य
मस्तकपयेन्तं मस्तकमारभ्य पादपयेन्तं च प्रतिहस्ताभ्यां मूखमन्त्रेण सप्तधा
सक्षवारं त्रिधा का न्यसेन्न्यासं कुयात् । मस्तकादिति स्यब्छोपे कम्मेण्यधिकरणे
चेति कम्मेणि पच्चमी ॥ १२५ ॥
अथ कराङ्गन्यासविधि निरूपयति यद्वीजायेव्यादिना । यद्धीजमाचयं
यस्याः सा यद्वीजाया मन्तासिका विदा भवेत् । परार्द्धे षड्दीर्घेण विनेति
निषेधात् आकारादि-षड्दीधेस्वरभाजा तेन बीजेनाऽङ्गकल्पना अङ्गुष्ठादि-
हदयादि-षडङ्गन्यासकल्पना कतेव्येत्यथेः । अथवा हे भिये षड्दीर्घेण विना जध्या-
हियमाणाकारादिषडदीरथस्वरशल्येन मूरमन्त्ेणेवाऽङ्गकस्यना कर्च॑व्या | १२५1
पूवमङ्गुष्ठादि-षडङ्गन्यासक्रममाह अङ्गुष्ठाभ्यामित्यादिना सर्द्धेन ।
अङ्गुष्ठाभ्यां नमः अङ्गुष्ठावुदिदय नम इद्युक्तमित्यथैः । एवमेऽप्यन्वयो विषेयः |
खधीः साधकः क्रमशः क्रमेण हा ˆ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ही ˆ तजनीभ्यां स्वाहा
दू मध्यमाभ्यां वषर् है” अनामिकाभ्यां नमः हो” कलिष्ठाभ्यां बषट् हः
१०२ महानिर्वाणतन्वम्
हृदयाय नमः पूर दिरसे वहविवछ्मा ।
दिख वषडिल्युक्तं कवचाय हुमीरितम् ॥ १२७ ॥
नेत्रच्रयाय वौषट् च अस्राय फडिति कमात् ।
षटङ्खानि विधायेत्थं पीटन्यासं समाचरेत् ॥ १२८ ॥
आधारशक्ति कूर्म रोषं प्रथ्वीं तथेव च ।
सुधाम्बुधि मणिद्धीपं पारिजाततरं ततः ॥ १२९ ॥
चिन्तामणिगृहख्चेव मणिमाणिक्यवेदिकाम् ।
तत्र पद्मासनं वीरो विन्यसेत् हृदयाम्बुजे ॥ १२३० ॥
करतरुकरप्ष्ठाभ्यां फट् । ही श्रीः क्री परमेश्वरि स्वाहा अङ्गुष्ठाभ्यां नमः
एवं वा अडङ्गुष्ठादिषडङ्गेषु न्यासं बिदध्यादिति रोषः ॥ १२६ ॥
अथ हृदयादिष्रडङ्गन्यासमाह हृदयाय नम इत्यादिना । पूर्वे हृदयाय
नमः हृदयमुदिद्य नम इल्युक्तमिस्यथेः । एवमम्ेऽप्यन्वयः । वहिवहमा
स्वादा । दौ हृदयाय नमः । दही” शिरसे स्वाहया । दू रिखाये वषट् ।
है” कवचाय हुम् । हौ नेवत्याय वौषट् । दैः अस्राय फट् इति । दी"
श्री" क्री परमेश्वरि स्वाहा हृदयाय नमः एवं वा क्रमात् सुधीदहदयादिषडङ्कषु
न्यासं कुर्यात् । दइत्थमेवं विधानेन षडङ्गानि प्रति न्यासं विधाय पीटन्यासं
समाचरेत् ॥ १२५७ ॥ १२८ ॥
पीटन्यासाचरणक्रममेव दशेयननाह . आधारशक्तिमिस्यादि । वीरो
हृदयाम्बुजे ह्ये आधारशक्ति न्यसेत् । तत्रैव करर्मादिकमपि न्यसेत् ।
तत्र मणिमाणिक्यवेदिकायाम् । यथा हृदयाम्बुजे आधारशक्तये नमः कूर्माय
नमः रोषाय नमः प्रथ्वये नमः सुधाम्बुधये नमः मणिद्रीपाय नमः पारिजाततरवे `
नमः चिन्तामणिगृहाय नमः मणिमाणिक्यवेदिकायां पद्मासनाय नमः
इति ॥ १२९. ॥ १२० ॥ |
पञ्चमोह्टासः १०३
दक्षवामांसयोर्वामकरो दक्षकरो तथा ।
घम्म ज्ञानं तथेश्र्यं वैराग्यं कमतो न्यसेत् ॥ ५२३१ ॥
मुखयपार्श्ै नाभिदक्षपार््वे साधकसत्तमः ।
नङ्पूव्राणि च तान्येव धम्मादीनि यथाक्रमम् ॥ १२३२ ॥
आनन्दकन्द हदये सूर्य सोमं हुतारानम् ।
स्वं रजस्तमश्चैव विन्दुयुच्छादिमाक्षरेः ।
केडारान कणिकाञ्चेव पत्रेषु पीटनायिक्ाः ॥ ३३३ ॥
मङ्गला विजया भद्रा जयन्ती चाऽपराजिता ।
नन्दिनी नारसिंही च वैष्णवीलयष्टनायिकाः ॥ ५२४६ ॥
दक्षेत्यादि । दश्षिणांसादिषु कमतो धर्म्मादिकं न्यसेत् । यथा दक्षस्कन्धे
धर्म्माय नमः वामस्कन्धे ज्ञानाय नमः वामकटो रेश्वर्ाय नमः दक्षकटौ
वैराग्याय नमः इति ॥ १३१ ॥
मुखेव्यादि । साधकसत्तमो सुखादिषु नञ् पूर्वाणि तान्येव धर्मादीनि
यथाक्रमं क्रमेणेव न्यसेत् । यथा सुखे जघम्माय नमः वामपा अज्ञानाय नमः
नामो अनैश्वर्याय नमः दक्षपार््े अवैराग्याय नमः इति | १३२ ॥
आनन्देत्यादि । आनन्दकन्द्यदीन् हृदय न्यसेत् । विन्दुयुक्तादिमाक्षरे
सानुस्वरिरादिभेरक्षरेः सद॒ सत्वं रजस्तमश्च तत्रैव न्यसेत् । यथा हृदये
आनन्दकन्दाय नमः सूर्याय नमः सोमाय नमः अभ्मये नमः सं सत्वाय नमः
र रजसे नमः तं तमसे नमः केसरेभ्यो नमः कर्णिकाय नमः इति ।
हृदयाम्बुजस्य पत्रेषु पीटनायिका न्यसेत् ॥ १३३ ॥
पत्रेषु याः पीटनायिका न्यसेत्त आह एकेन मङ्गरेत्यादि । यथा
हृत्यद्यपत्रेषु क्रमतः मङ्गले नमः विजयाय नमः भद्रायै नमः जयन्त्यै नम
अपराजिताय नमः नर्दिन्ये नमः नारसिंह्यै नमः वेप्णव्ये नमः ईति | १३०५ ॥
१०४ महानिर्वाणतन्तम्
असिताङ्खो श्र्शण्डः कोधोन्मत्तो मयद्कुरः ।
कपाली भीषणश्ैव संहारीयष्ट भैरवाः ।
द्त्ाम्रेषु न्यसेदेतान् प्राणायामं ततश्वरेत् ॥ १३५ ॥
गन्धपुष्पे समादाय करकच्छपमुद्रया ।
हदि हस्तौ समाधाय व्यायेदेवीं सनातनीम् ॥ १३६ ॥
व्यानं तु दहिविधं परोक्तं सरूपारूपभेदतः
अरूपं तव यद्ध्यानमवाङ्मनसगोचरम् ॥ १२७ ॥
अव्यक्त सवैतो व्याप्तमिदमित्थंविवज्ितम् ।
अगम्यं योगिभिगम्यं कच्छरषेटुडामादिमिः ॥ १३८ ॥
असिताङ्ग इति । असिताङ्गादीनेतानष्ट भैरवान् दठकागेषु न्यसेत् ।
यथा हृत्पद्पत्राग्रेषु क्रमतः असिताङ्गाय भैरवाय नमः श्वे भैरवाय नमः
चण्डाय भेरवाय. नमः क्रोधोन्मच्ाय भैरवाय नमः भयङ्कराय भेरवाय नमः
कपालिनि भैरवाय नमः भीषणाय मेरवाय नमः संहारिणे भैरवाय नमः इति |
एवं पीठन्यासं विधाय ततः प्राणायामञ्चरेत् ।॥ १३५ ॥
गन्धेति । ततो गुरूपदिषटटया करकच्छपमुद्रया गन्धपुष्पे समादाय
गृहीता हृदि हस्तौ समाधाय संस्थाप्य सनातनीमा्न्तद्यां देवीं
ध्यायेत् ।॥ १३६ ॥
ध्यानमिति } हे दैवि सरूपारूपमेदतः तव ध्यानन्तु द्विविधं प्रोक्तम् |
तयोमेध्ये अरूपं रूपरहितं तव यद्धयानं ध्येयं,. तत्त॒ अवाङ्मनसगोचरम् वाचो
मनसश्चाविषयभूतम् । ध्यायते यत्तत् ध्यानम् । वाहुखुकात् कम्मैणि
स्युट् ॥ १३५७ ॥
अव्यक्तमित्यादि । इदमिव्थंविवर्जितम् इदमिर्थमेवेति सिद्धान्तरदितम् ।
अगम्यम् अज्ञेयम् । कृच्छैः प्राजापदयादिभितरैतैः । रमोऽन्तःकरणसंयमः स
आदिर्येषां ते शमादयः ) बहवश्य ते रामादयः तैः ॥ १३८ ॥
पञ्चमोह्छासः १०५
मनसो धारणाथाय रीघर स्वाभीषटसिद्धये ।
सुक्ष्मघ्यानपरबोधाय स्थूटध्यानं वदामि ते ॥ १३९ ॥
अरूपायाः कालिकायाः कारमातुमहादयुतेः ।
गुणक्रियानुसारेण क्रियते रूपकव्पना ॥ १४० |
मेघाद्ीं दारिरोखरां चरिनयनां र्छाम्बरां विभ्रतीं
पाणिभ्याममयं वर्च विटसद्र्तारविन्दस्थिताम् ।
नुखन्तं पुरतो निपीय मधुरं माध्वीकम्ं महा-
कालं वीक्ष्य विकासिताननवरामादां भजे कालिकाम् ॥
एवं व्याला सखरिरसि पुष्पं द्या तु साधकः ।
पूजयेत् परया भक्तया मानसैरुपचारंकैः ॥ १४२ ॥
मनस इति । सीघ्रमिति पूर्वान्वयि ॥ १३९ ॥
ननु रूपवत एव पदार्थस्य स्थूरुध्यानं सम्भवति मम ल्वायन्तशल्याया
रूपरदितत्वात् कथं स्थूरुध्यानं ब्रवीषी्यत आह् अरूपाया इत्यादि ॥ १५० ॥
स्थूरध्यानमेवाह मेघाङ्गीमिति । आयां कारिकाम् मजे इत्यन्वयः ।
कथम्भूतां कारिकाम् मेघाद्धीम् मेघ ॒ इवाङ्ग यस्यास्तथाभूतास् । पुनः
कथम्भूताम् शरिदोखराम् रखी रेखरे शिरसि यस्याः ताम् । पुनः कीटसीम्
त्रिनयनाम् त्रीणि नयनानि नेत्राणि यस्याः ताम् । पुनः कथम्भूताम् पाणिभ्यां
हस्ताभ्यामभयं वरच्च विभ्रतीं दधतीम् । पुनः कौटृशीम् विकृसद्रक्तार विन्दस्थितां
विकसत् स्फु्द्रक्तारविन्दं खोहितं पमं तत्र स्थितास॒पविष्टाम् । पुनः कथम्भूताम्
मधुरं माध्वीकमं मधुकपुष्पोद्धवं मं निपीय पुरतोऽग्रे नृत्यन्तं महाकारं वीक्ष्य
दषा विकासितमाननवरं सुखश्रे्टं यस्याः तथाभूताम् ॥ १४१ ॥
एवमिति । एवममना प्रकरेणाऽऽयां कालीं ध्याता करकच्छपमुद्रया
गृहीतं पुष्पं स्वशिरसि दच्वा साधकः परया भक्तया मानयैरुपचारकर्देवी
पूजयेत् ॥ १४२ ॥
14
१०६ महानिर्वाणतन्त्रम्
ह॒सद्ममासनं दद्यात् सह्ायच्य॒तास्रतेः ।
पायं चरणयोदेदययात् मनस्तष्यं निवेदयेत् ॥ १४३ ॥
तनाऽम्रतेनाऽभ्चमनं खानीयमपि कस्पयेत् |
ञजकारातचं वसनं गन्धन्तु गन्त्खकम् ॥ १४४ ॥
चित्तं प्रक्पयेत् पुष्पं धूपं प्राणान् प्रकस्पयेत् |
र 9 लवे
तेजस्तचखन्तु दीपार्थे नेवेयञख स॒धाम्बुधिम् ॥ १४५ ॥
अनाहतव्वनि षण्टां वायुत्वञ्च चामरम् ।
नूदयमिन्द्रियकस्माणि चास्यं मनसस्तथा ॥ १४६ ॥
पुष्पं नानाविधं ददयादात्मनो भावसिदयें ।
अमायमनहङ्धरमरागममदं तथा ॥ ५४७ ॥
अमोहकमदम्भञ् अदे षाक्षोभके तथा । .
अमात्सयमलोमञ् ददा पुष्पं पकीतितम् ॥ १४८ ॥
मानसैरुपचारकेर्देव्याः पूजनमेव दर्ययति हसदममिव्यादिभिः । देव्यै
हतपममासनं दयात् । सदहस्तारच्युताम्तेः सदस्लदरपश्चाद्ररितेरमतेरदेव्याश्चरणयो;
पाचं दद्यात् । एवमम्रेऽप्यन्वयः |} १४२ ॥
तेनेति । तेनाखतेन सदखारच्युतेन ॥ १४४ ॥
खधाम्बुधिमख्रतसस॒द्रम् ॥ १४५ ।॥ १४६ ॥
ुप्पमिति । जास्मनो मायसिद्धये स्वामिप्रेतपदार्थनिप्यत्तये । काल्यै
देयानि नानाविधानि पुष्पाण्यभिधत्ते अमायमिलादिना सार्डूटयेन । मायाया
अभावोऽमायं प्रथमं ष्पम् । अनहङ्कारम् अहङ्कार आतत्मन्यतिपूज्यत्वाभिमान
तदभावोऽनहङ्कारं द्वितीयं पुष्पम् । रागः क्रोधः तदभावोऽरागं तृतीयं पुष्पम् ।
मदो घनविय्ादिनिमित्तकं चिन्तस्यौ्सुकल्वं तदमाप्रोऽमदं चतुथ पुष्पम् | १४७ |}
मोदोऽविवेकः तदमावोऽमोहकं पञ्चमं पुष्पम् । दम्भः कप्ररः तदभा-
बोऽदम्भं षष्ठं॑पुष्पम्.। द्वेषोऽग्रीतिः तदभावोऽदधेषं सप्तमं पुष्पम्"! क्षोभो
पञ्चमोट्टासः १०७
अहिसा परमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रह्ः ।
द्या क्षमा ज्ञानपुष्पं पञ्च पुष्पं ततः परम् ।
इति पञ्चद्रौः पुष्येभावरूपेः प्रपूजयेत ।॥ १४९ ॥
नुधाम्बधि मांसरोरं मलितं मीनपवेतम् ।
मुद्रारारि सुभक्तञ्च घृताक्तं पायसं तथा ॥ ५० ॥
कुटखासख्रतच् तदपुष्यं पीटक्षाट्नवारि च ।
कामकोधौ विचरतो वलि दा जपं चरेत् ॥ १५१ ॥
माटा व्णमयी प्रोक्छ कुण्डलीपूदेयन्विता ॥ १५२ ॥
व्यभमितस्ततः सञ्चलनम् तद्रमावोऽ्लोमकमष्टमं पृप्पम् } मात्सयैमन्यद्ुभदरेष
तदभावो ऽमात्सर्य नवमं पुप्पं | खोभो धनाागमे वहुधा जायमानेऽपि
पुनवदंमानोऽभिखपषः तदभावो अरो्म॑ददामं पुष्पम् । णवं दश पुष्पं
प्रकीसितम् ।॥ १४८ ॥
अहिंसा परपीडानिवृत्तिः । इन्द्रियनिग्रहः विषयेषु चक्चुरादिसंयमनम् ।
दया निष्कारणपरदुःखविनादोच्छा । क्षमा परेणापकारे कृते तस्य प्रत्यपकाराना-
चरणम् ¦ ज्ञानं सारासारविवेकनेपुण्यम् । भाव्यैः भाव्यन्ते चिन्त्यन्ते इति
मावाः कर््मण्यच् । तद्रषैः माव्यमनेरि्यथेः ॥ १४९. ॥
सुधाम्बुधिमिति । खधगम्बुर्धिं सद्यससुद्रम् । घताक्तं घृतमिधि-
तम् ॥ ९१५५० ॥
कुरासतमिति ! कुलामतं यक्तिथरितमख्तविशेषम् । तपप्पम् कुरुपुप्पं
खीपुप्पमित्यथः । पीरक्षालनवारि स्व्यज्चविशेषघावनाम्भः ॥ १५१ ॥
नन्वाभ्यन्तरजपाचरणे कीदृशी माला जपविधानच्च कीदृशं वत्तेते
इत्यपेक्षायामाह मल्व्यादि । कुण्डरीरूपेण सूत्रेण यन्तिता अरथिता वषमयी
वृणैरूपा माकाऽभ्यन्तरजपे प्रोक्ता ॥ १५२ ॥
१०८ महानिर्वाणतन्तम्
सचिन्दुं मन्तमुचा्यं मूरमन्तं समुच्रेत ।
अकारादिनककारान्तमनुलोम इति स्प्रतः ॥ १५३ ॥
पुनर्ककारमारभ्य श्रीकण्ठान्तं मनुं जपेत् ।
विलोम इति विख्यातः क्षकाये मेरुखूच्यते ॥ १५४ ॥
अष्टवर्गान्तिमेवर्णैः सहमूरमथाष्टकम् ।
एवमटोत्तररातं जप्ता ऽनेन सम्पेयेत् ॥ १५१५ ॥
सर्वान्तरात्मनिलख्ये खान्त्योतिःसखरूपिणि ।
गहाणान्त्जपं मातराये कालि नमोस्तु ते ॥ ३५६ ॥
समप्यं जपमेतन साष्टाङ्गं प्रणमेदिया ।
इतयन्त्येजनं कला बहिःपूजां समारभेत् ॥ १५७ ॥
सनिन्दुमिति । सविन्दुं सानुस्वारमकारादिरुकारान्तं वणेमुच्ायं मूलमन्तं
समुचरेत् जपेत् । यथा अं दही श्री क्री परमेश्वरि स्वाहेति एवमेव
जपेत् । जपेऽयमनुरोम इति स्तः ॥ १५३ ॥
पुनरि्यादि । पुनहेकारस्यान्ते स्थितं ठककारमारभ्यश्चीकण्ठान्तमकारान्तं
सबिन्दं वणैमुचायं मनुं जपेत् | यथा ठंही श्री" क्री” परमेश्वरि स्वाहा |
टं दही श्री" क्री“ परमेश्वरि स्वाहेति एवम् । अयच्च विखोम इति विख्यातः ।
क्षकारो माखाया मेरुरूच्यते ॥ १५४ ॥
अष्ेत्यादि । अथानन्तरमष्टानाम् अकुचुदतुपुयश्चानां वर्गाणामन्तिमेः
सबिन्दुभिः -अःउजणनमवटख्येवे्ैः सदाष्टकमष्टपरिमाणकं मूर मन्तं जपेत् ।
अनेन इतोऽनन्तरमेव वक्ष्यमःणेन मन्तरेण. ॥ १५५ ॥
जपसमपणमन्तमेवाह सर्वान्तरात्मेति । सर्वान्तरात्मनिख्ये सर्वेषामन्तरासमा
हृदयं निख्यो गृहं यस्याः तथाभूते ॥ १५६ ॥ १८७ ॥
पञमोह्छासः १०९.
विरोषा्यस्य संस्कारस्तत्रादौ कथ्यते श्णु ।
यस्य स्थापनमात्रेण देवता सुप्रसीदति ॥ १५८ ॥
टष्टाऽ्येपाच्र योगिन्यो बह्याया देवतागणाः ।
भैरवा अपि नखन्ति प्रीया सिद्धि ददल्यपि ।॥ १५९ ॥
खवामे पुरतो भूमौ सामान्याघ्यैस्य वारिणा ।
मायागरम त्रिकोणञ्च वृत्तञ्च चतरसखकम् ॥ १६० ॥
विलिख्य पूजयेत्तत्र मायाबीजपुरःसरम् ।
डन्तामाधारदाक्तिञ्च नमःङशब्दावसानिकाम् ॥ १६१ ॥
ततः प्रक्षाछ्िताधारं विन्यस्य मण्डटोपरि 1
मं वहधिमण्डटं डन्तं ददाकटात्मने ततः ॥ १६२ ॥
नमोऽन्तेन च सम्पूम्य क्षाख्येद्ष्येपाचकम् ।
अस्रेण स्थापयेत्तच आधारोपरि साधकः ॥ १६२ ॥
विशेषार्यस्येति । तत्र वदहिःपूनासमारम्मे ॥ १५८ ॥ १५९ ॥
विरोषार््यस्य संस्कारमेवाह् स्वाम इत्यादिभिः । स्ववामे आत्मनो
वामदेरो । पुरतो भूमौ अग्रतः परथ्व्यां सामान्याघ्यैस्य वारिणा करणेन माया
हयो * बीजं गभे यस्येदं त्रिकोणं मण्डर पूर्वं विङ्ख्य तद्वहिरभितो दृत्तं वत्तं
तद्रहिःचतरसं चतुष्कोणं मण्डं विरिख्य तत्र मण्डले मायावीजं द्यी बीजं
पुरःसरं यस्या एवम्भूतां डेविभक्तयन्तां नमःशब्दोऽवसानेऽन्ते यस्यास्तथाभूता-
भाधारशक्छि पूजयेत् । दी ˆ आधारशक्तये नम इति मन्तेणाधारशक्तिमचेये-
दित्यथेः ॥ १६० ॥ १६१ ॥
तत इति । ततः आधारदचक्तिपूजनादनन्तरं तन्मण्डखोपरि प्रक्षास्ता-
धारं विन्यस्य संस्थाप्य पूर्वै ममिदयुवस्वा ततः ङेन्तं वहविमण्डरघुक्तवा ततो
११० मटानिर्वाणतन्त्रम्
अमकेमण्डखायोकला दहादशान्तकटात्मने |
नमोजन्तेन यजेत् पात्रं मूटेनेव प्रपूरयेत् ॥ ५६४ ॥
त्रिभागमल्िना पय रोषं तोयेन साधकः ।
गन्धपुष्पे तत्र दा पूजयेदमुनाऽभ्बिके ॥ १६५ ॥
ष्स्वरं बिन्दुयुक्तं डन्तं वे चन्द्रमण्डलम् ।
षोडरान्ते कटाराब्दादात्मने नम इत्यपि ॥ १६६ ॥
दशकरात्मने इति वदेत् । योजनया मं वदहिमण्डकाय दरकलारमने इति मन्तो
जातः । नमोऽन्तेनानेन मन्वेण आधारे वदहिमण्डलं सम्पूज्य अल्चेण
फडिति मन्वेणाऽ्प्यपात्रं क्षाययेत् । साधकस्तस्मि्नाधारोपरि क्षाटितमष्यैपात्र
स्थापयेत् ॥ १६२ ॥ १६३ ॥
अभमित्यादि । पूर्व॑म् अम् अकंमण्डखागयुक्छा ततो द्वादशान्ते करातमने
इति वदेत् । योजनया अम् अकमण्डलाय द्वादश्कलासमने इति मन्तो जातः
अनेनैव नमोऽन्तेन मन्तरेण पात्रमध्य॑पात्राधिष्ठातृदेवतमकंमण्डरं यजेत् पूजयेत् ।
मूलेनैव मन्तेणाऽव्यपात्रं प्रपूरयेत् ॥ १६४ |
ननु केन वस्तुना पात्रं प्रपूरयेत् तत्राह त्रिमागमिति । अङ्ना
मद्येन पात्रस्य त्रिभागमापूये रेषं तोयेन साधकः पूरयेत् ¦ तत्र तोये
गन्धपुष्पे दत्वाऽमुना इतोऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण तत्रैव सशिमण्डलं
पूजयेत् ॥ १६५ ॥
शरिमण्डलपूजनस्य मन्तमाह पष्टयादिना । पूर्य चिन्दुयुक्तमनुस्वार-
सहितं षष्ठस्वरम् कथयित्वा कखाशब्दात् परम् आत्मने नम इत्यपि कथयेत् ।
योजनया ऊ चन्द्रमण्डलाय षोडशकलात्मने नम इति मन्लः शरिमण्डलार्ने
जातः ॥ १६६ ॥
पञ्चमोःटासः १११
ततस्तु श्रेषटे पत्रे रक्तचन्दनचचितम्
दूर्वापुष्पं साक्षतञ्च करत्वा तच्र निधापयेत् ॥ ५६७
मूलेन तीथेमावाद्य तत्र देवीं विमाव्य च
पूजयेत् गन्धपुष्पाभ्यां मूटं डादङधा जपेत् ॥ १६८ ॥
धेनुयोनी दर्शयिला धृपदीपा प्रदद्ैयेन् !
तदम्बु प्रोक्षणीपात्रे किञ्चिनिक्षिप्य साधकः ॥ १६९
जात्मानं देयवस्तूनि प्रोक्षयेत्तेन मन्त्रवित् ।
पूजासमाप्तिपयैन्तमघ्यैपात्रं न चालयेत् ॥ ५७० ॥
विरोषार््यसय संस्कारः कथितोऽयं शुचिस्मिते ।
यन्राजं प्रवक्ष्यामि समस्तपुरूषाथेद्म् ॥ १७१ ॥
मायागभ त्रिकोण तद्धाद्ये वृत्तयुग्मकम् ।
तयोर्मध्ये य॒म्मयुग्मक्रमात् षोडदा केसरान ॥ ५७२ ॥
ततस्त्विति । ततस्तु परं श्रेफे. विल्वसम्बन्धिनि पत्रे रक्तचन्दनचचितं
रक्तचन्दनेन खितं साक्षतमक्षतैर्विरिष्ं च दुर्वासदितं पुष्पं कृत्वा तत्र विरोषान्ये-
स्याग्रमागे निधापयत् स्थापयेत् } १६५७ ॥
मूकेनेति । तत्र विेषाध्यैतोये । विमाव्य विचिन्त्य ॥ १६८ ॥
घेम्विति । चिरेषाष्यतोये घेनुयोनी सुद्र दशैयित्वा तत्रैव धूयदीपावपि
पदरयेत् । तदम्बु विरोषाघ्यैजलम् ।॥ १६९. ॥
आत्मानमिति । प्रोक्षयेत् सिद्धेत्। वेन प्रोक्षणीपात्रनि; ्षिप्तजलेन 1 १७०॥
विरोषेति । समस्तपुरुषाथंदम् घर्माथकाममोक्षदायकमिस्यथेः । १७१ ॥
यन्राजस्ेखनस्य विधानमाह मायागभमित्यादिभिः । माया दी
बीजं गर्भे यस्थैवम्भूतं त्रिकोणं मण्डलं पूर्वं॑ख्खित् । ततस्तद्राद्ये तदमितौ
वृत्तयुग्मकं॒वर्तुरुमण्डलद्वयं किखित् । तयोचृत्तमण्डर्योमेध्ये युम्मयुग्मक्रमात्
७६९ महानिर्वाणतन्म्
तहाच्येऽ्टदलं पद्यं तद्बहिभृपुरं छिखित् ।
चतुदरसमायुक्तं सुरेखं सुमनोहरम् ॥ १७३ ॥
खार्णे वा राजते ताम्रे कुण्डगोखविरपिते ।
स्वयम्भुकुसुरय्ते चन्दनागुस्कुङ्कुमेः ॥ ७४ ॥
कुरदिनाथवा लिप्ते खणेमय्या रालकया ।
माटूरकण्टकेनापि मूटखमन्तं समुच्चरन् ।
विलिखेत् यन्तराजन्तु देघतामावसिद्धये ॥ १७५ ॥
अथवोत्कीटरेखाभिः स्फारिके विद्रमेऽपि वा ।
बैदुर्य कास्येत् यन्त॑ कारकेण सुशिच्िना ॥ १७६ ॥
षोड केसरान्. र्खित् । तद्वाह्ये वृत्तमण्डख्योबेदिरष्टद रं पद्मं ख्ित् । तद्र हिः
पथयाद्रदिस्तदमितश्चतुद्भारसमायुक्तं सुरेखं शोभनरेखायुतं सुमनोहरमतिमनोरमं
भू पुरं ङ्खित् ।॥ १७२ । १७३ ॥
ननु यन्लमिदढं कस्मिनाधारे केन वा करणेन रेखितव्यं तत्राह स्वर्णे
इत्यादि । कुण्डगोरखविरेपिते कुण्डेगोेर्वा राक्तिविरेषधरितपुप्पविदेषैर्धिरेपिते
स्वयम्भुकुसुमेः शक्तिघरितैरेव पुष्पविरेषै्ुक्ते चन्दनागुरुकुङ्कुमैर्वा किते केवरेन
कुशीदेन रक्तचन्दनेन वा र्पति स्वार्णे सुचणैनिर्मिते राजते रजतनिर्भिते
ताभ्रनिर्मिते वा पात्रे स्वणैमय्या सुवणैविकारभूतया चराकया माद्र्कण्टकेन
विल्वकण्टकेन वा मूलमन्त्रं समुचरन् सन् देवताभावसिद्धये देवतापीतिनिष्पत्तय
यन्तराजं विख्खित् ॥ १७४ ॥ १७५ |
अथवेति । अथवा सुशिखिना स्वकर्मेविषयकातिनैपुण्य्ारिना
कारकेण रिर्पिना उत्वीरुरेखाभिरुतखानितामी रेखाभिः स्फारिके विद्रुमे वैदूर्य
वा यन्तं कारयेत् ॥ १७६ ॥
पञमोल्टासः ११३
नुभप्रतिष्ठितं करता स्थापयेद् भ्वनान्तरे ।
नरेयन्ति दुटभूतानि म्रहरोगमयानि च ॥! १७७ |
पुत्रपोत्रसुखेश्वयैमोदते तस्य मन्दिरम् 1
दाता भता यासी च भवेत् यन्रपसादतः ॥ १७८ ॥
एवं यन्तं समालिख्य रलसिहासने पुरः ।
संस्थाप्य पीटन्यासो क्तविधिना पीटदेवताः ।
सम्पूज्य कणिकामच्ये पूजयेन्मूख्देवताम् ॥ ५७९ ॥
करृदास्थापनं वषये च््ानुष्ानमव च |
येनानुष्ठानमात्रेण देवता सुप्रसीदति ।
मन्तसिदिमवेन्नूनमिच्छासिद्िः प्रजायते ॥ १८० ॥
कटां कलं गृहीता तु देवानां विश्वकम्मणा ।
निर्मितोभयं स वे यस्मात् कटशस्तेन कथ्यते ॥ ५८३ ॥
डामेत्यादि । श्युभपरतिष्ठितम् श्युभा प्रतिष्ठा सज्ञाताऽस्येवम्भूतं यन्वराजं छत्वा
यो भवनान्तरे स्थापयेत् तस्य दुष्टभूतानि नदयन्तीत्येवमन्वयः ॥ १७७।।१७८॥
एवमित्यादि । एवं विधानेन यन्त्रं समाङिख्य पुरोऽगे रत्नसिंहासने
संस्थाप्य च पीरन्यासोक्तविधिना पीर्देवताः सम्पूज्य कर्णिकामध्ये पद्मवीज-
कोरामध्ये मूख्देवतां पूजयेत् ।! १७९ ॥
अथ मदयादिभिः पच्चतच्र्महादेव्याः पूजाया विधानं वक्तुमुपक्रमते
कर्रोत्यादि ॥ १८० ॥
कदां निवेक्ति करामित्यादिना | १८१ ॥
. 15
११४ महानिर्वाणतन्तरम्
चतुरङ्गुखेवं कण्ठं मुख त्स्य ><) कक 9 |
पञ्ाडगुटिमितं मूलं विधानं घटनिमितो ।॥ ०८२ ॥
दोर्ण राजतं ताम्रं कंस्यजं खत्तिकोद्वम् \
पाघाणं काचजं वाऽपि वटमक्षतमन्रणम् ।
कारयेदरवतामीये वित्तशाठ्यं विबजयेत् ॥ १८३ ॥
सोवणी योगदं प्रोक्तं राजतं सोक्षदायकम् ।
तासं प्रीतिकरं ज्ञेयं कौस्यजं पुष्टिवदेनम् ॥ १८६ ॥
काचं वदयकरं प्रोक्तं पाषाणं स्तम्भकम्मणि ।
सरण्मयं सर्वकारयैषु सुदश्यं सुपणष्टितम् ॥ १८५ ॥
सवाममागे षट्कोणं तन्मव्ये बह्मरन्धकेम् ।
तद्बहि तमाट्ख्य चतुरस ततो वहिः ॥ १८६ ॥
अथ धटनिर्माणविधानमाह षरत्रिशदिव्यादिना । षटुत्रिशदङ्गुखायामं
षटूत्रिशदङ्गुख्यः परिमाणं यस्य स षटात्रिशदड्गुखः एवम्भूतः आयामो विस्तारो
यस्य तथाभूतम् । पोडदाङ्गुख्सुचकैः पोडराङ्गुरु्यः परिमाणं यस्थेवम्भूतमुच
घटं कारयेदिति रोषः । तस्य धटस्य कण्ठं चतुरङ्गुरके चतुरङ्गुख्पिरिमितं
सुखं षडङ्गुलं षडड्गुकिपरिमितं मूरमधोदेलं तु पञ्चाद्गुरिमितं कारयेत् ।
घ्टनिर्भितो विधानमेतदेव प्रोक्तम् ॥ १८२ ॥
ननु कस्य कस्य वस्तुनः कर्शः कारयितम्य इत्यपेक्षायामाह सोवण-
मित्यादि । अक्षतम् अमद्मम् । अव्रणम् छिद्रश्ूल्यम् ॥ १८२ ॥
सौवर्णी सुवणेजातं कटमिति रोषः ॥ १८४ ।॥ १८५ ॥
्ववमित्यादि । स्ववामभागे षरकोणं मण्डलमाङ्ख्य तन्मध्ये षट्कोण-
मण्डलमध्ये ब्रहमन्धक शुत्यमेकमारिख्य तदहिः षटूकोणमण्डरस्य वदित
मण्डलमारिख्य ततोऽपि बहिः चतुष्कोणं मण्डक्मारिखित् ॥ १८६ ॥
पञसोह्धासः ११९
सिन्दृररजसां वाऽपि रक्तचन्दनकेन बा ।
निमाय मण्डटं तत्र यजेदाधारदवताम् |
मायामाधारषशक्तिञ्च डनमोजन्तां समुरत् ! ३८७ }
नमसा क्षालिताधारं स्थापयेन्मण्डलोपरि ।
सख्रेण क्षालितं कुम्भं तत्राऽभ्धरे निवेदयेत् ॥ १८८ ॥
क्षकाराैरकारान्तेवर्णेषिन्दुसमायुतेः ।
मूलं समुचरन. मन्वी कारणेन प्रपूरयेत् ॥ १८९ ॥
जाधारकुम्मतीर्थेषु बह्व्यकदारिमण्डलम् ।
पूववत् पूजयेत् विदान देवीमावपरायणः ॥ १९० ॥
रक्तचन्दनसिन्दूररक्तमाल्यानुरेपनेः ।
भूषयिता त॒ करर पञ्चीकरणमाचरेत् ॥ १९५ ॥
नन्विदं मण्डकं केन द्रव्येण लेखनीयं तत्राह सिन्दुरेव्यादि ! ततर
मण्डठे ॥ ननु केन मन्त्ेणाऽऽधारदेवतां यजेत्तत्राह मायामितिं । पूव मायां ही
बीजमुद्धरेत् ततो ङ-नमोऽन्तामाधारशक्तिसद्धरेत् । योजनया ही ` आधारदाक्तय
नमः इति मन्त आधारदेवतायजने जातः ॥ १८७ ॥
नमसेति । नमसा नम इति मनुना । अस्त्रेण फडिति मन्तरेण ॥ १८८ ॥
क्षकरित्यादि । श्चकार आयो येषाम् अकारथधान्त्यो येषान्तेर्विन्दु-
समायुतैरनुस्वारसदितैवर्णैः सह मूढं समुचरन् क्षं ठं हं सं षंयंवंलरंरंयं
ञःअंजौजंदेषणंलंलंऋकऋङऊंउंदैदंञांअंही श्री क्री परमेश्वरि
स्वाहेति मन्तं घजपन्मन्त्री साधकः कारणेन मयेन कठं प्रपूरयत् ॥ १८९. ॥
आधरिति । तीम् मदम् । पूवैवत् विरोषार््यस्य संस्कारे
द्व | १९० ॥ १९१ ॥
११६ महानिर्वाणतन्तरम्
कटा दर्भेण सन्ताड्य ह बीजेनावगुण्ठयेत्
ही“ दिव्यदृष्टया संवीक्ष्य नमसाऽभ्युक्षण
मूढेन गन्धं व्रि्दयात् पव्चीकरणमीरितम्
वणम्य कट रक्तपुष्पं दा विशोधयेत् ॥ १९२३ ॥
ओ एकमेव परं ह्य स्थूखसक्ष्ममय धुवम्
कचोद्धवां चह्यहत्यां तेन ते नाशयाम्यहम् ॥ १९४ ॥
सूर्यमण्डलमध्यस्थे वरुणाटयसम्भवे
अमाबीजम्ये देवि शाक्छदापादिसमुच्यताम् ॥ १९५ ॥
वरेत् ॥ १९२ ॥
ननु पञ्चीकरणं किं नाम तत्राह फएटेल्यादि । एटा मन्त्रण दमण
करेन कर्यं सन्ताब्य हमिति वीजनावयुण्ठनमुद्रयाञवगुण्डयद्वष्टयत् । ही
बीजेन टिन्यदृष्टया कख्दां संवीक्ष्य दष्टा नमसा मन्त्रण कृर्रास्याभ्युक्षणममिषेकं
चरेत् कुयात् । मूषेन मन्त्रेण कठडे तरिर्वारत्यं गन्धं दयात् । इदमेव
पञ्चीकरणमीरितं कथितम् । विोधयेत् मघमिति रोषः ॥ १९२ ॥ १९२ ॥
ननु केन केन मन्तरेण म्यं शोधयेदित्यपक्षायां तच्छोधनमन्तानेव
क्रमत आद एकमेवेति । दे सुषे देवि भ्रुवं निव्यं स्थूलसृक्ष्ममय स्थूलसूक्ष्म
स्वरूपं एकमेवद्रितमेव यत्परं व्रह्म अस्ति तेन परत्रह्मणा ते तव कचोद्धवां
बहमहत्यामहं नारायामीय्यन्वयः ॥ १९४ ॥
सूर्यत्यादि } हे वरुणाख्यसम्भवे वरुणस्याख्यो गृहं वरुणार्यः समुद्रः
तस्मात् सम्भव उत्य्िरयस्याः तथाभूते । अतएव दे अमाबीजमये अमा
अगृतमयी नित्या चान्द्री षोडशी कला तद्रुपं यजचन्द्रमसो बीजं तत्स्वरूपे अतएव
हे सुयमण्डर्मध्यस्थे ूर्मण्डकाभ्यन्तरस्थायिनि सुषे देवि शुक्रशापाच्वया
विमुच्यतां विमुक्तया भूयताम् ॥ १९५ \
पञ्चमो्टासः ११७
वेदानां प्रणवो बीजं ब्रह्यानन्दमयं यदि
तेन सत्येन ते देवि वह्यहत्या व्यपोहतु ॥ १९६ ॥
ही हंसः शुचिसद् वसुरन्तरिक्षस-
डोता वेदिसदतिधथिदरोणसत् ।
नसदरसदटतसदहत्योमसदव्जा
गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं ब्रहत् । १९७ ॥
वारूणेन च बीजेन षड्दीघेख्रभाजिना ।
बह्यरापविराब्दान्ते मोचिताये पदं वदेत् ।
सुधादेव्यै नमः पश्चात् सप्ता वह्यशापनुत् ।॥ १९८ ॥
अङ्कुरं दीधषट्केन युतं श्रीमायया युतम् ¦
सुधा पश्चाद् बरह्यशापं मोचयेति पदं ततः ।
अस्तं खावयद्न्टं हि.टान्तो मनुरीरितः ॥ १९९ ॥
वेदानामिति । दहे देवि सुवे आनन्दमयमानन्दस्वरूपं यद्भह् तत्स्वरूपं
यत् प्रणवरूपं वेदानां बीजं तेन सत्येन प्रणवरूपवेदवीजेन ते तव ब्रह्महत्या
व्यपोहतु नयतु ॥ १९६ ॥ १९७ ॥
वारुणेनेति । ब्ह्मरापविशब्दस्यान्ते मोचिताये इति पदं वदेत् ¦
पश्चात् सुधादेव्यै नमः इति वदेत् ¦ योजनया ब्ह्यरापविमोचिताये सुधादेव्यै
नमः इति मन्तो जातः ¦! अयं मन्तः षड्दीषेस्वरभाजिना वारुणेन बीजेन
संयोज्य यथा वँ वी“ वूं वै" वौ“ रवैः बरह्मशापविमोचिताये सुधादेव्ये नमः इति
सप्तधा सप्तवारं पठितोऽयं मन्तो ब्रह्मापनुत् बह्मशापमोचको भवति ॥ १९८ ॥)
अङ्कुशमिति । पूर्वं॑दीधेषर्केन युतमङ्कुशं क्रो ` वदेत् । पश्चात्
श्रीमायया युतं श्री“ ही“ बीजयुक्तं सुधेति पदं वदेत् । पश्चात् कृष्णश्ापमिति
मोचयेति च पदं वदेत् । ततोऽख्तं वदेत् । ततः सरावयद्न्द्रं वदेत् । योजनया
११८ महानिर्वाणतन्तम्
एवं शापान्मोचयिला यजेत्तव समाहितः ।
आनन्दभेरं देवमानन्दभेरवीं तथा ॥ २०० ॥
हसक्षमलशब्दान्ते वरय मितं वदेत् ।
नन्दभैरवं ङजन्तं वषडन्तो मनुमेतः } २०१ ॥
अस्याऽऽस्यं विपरीतञ्च श्रवणे वामखोचना |
सुधादेव्यै वोषडन्ते मनुरस्याः प्रपूजने ॥ २०२ ॥
सामरस्यं तयोस्तत्र व्याला तदम्रतप्टुतम् ।
द्रव्यं विभाव्य तस्यो मूरं दादशधा जपेत् ॥ २०३ ॥
करौ की रर क्रे" क्रो कः श्री" हयी“ ुघाकृप्णशापं मोचयागरतं सावय स्रावयति
मन्तो जातः । अयं मनुद्धिठान्तः स्वाहान्त ईरितः कथितः ॥ १९९ ॥
एवमिति । एवसुक्तकमेण पूवक्तैः षड्मिरमन्तेतह्यशापान्मोचयिता तत्र मचे
आनन्दभेरवं देवं तथाऽऽनन्दभेरवीं देवी समाहितः सावधानः सन् यजेत् ।२००॥]
उमयोयेजनस्य मन्वमाह् द्वाभ्याम् हेति । दसक्षमर्शब्दस्यान्ते मिस
वरयूमिति पदं वदेत् । ततो डेऽन्तमानन्दभैरवं वदेत् । योजनया दसक्षमरुवरयूं
आनन्दभेरवायति मनुर्जातः । अयं मनुवेषडन्तो वषट्शब्दान्तो मतः ॥२०१॥
अमस्यव्यादि । अस्य हसक्षमख्वरयूमित्यस्याऽऽस्यं मुखं विपरीतं पठनीयम् |
श्रवणे उकारस्थाने वामखोचनमीकारः पठनीयः । ततः सुधादेव्यै इति
पठनीयम् । योजनया सहक्षमख्वरयी “ आनन्भेरव्ये सुधादेव्यै इति मनुर्जातः ।
अस्या आनन्दभेरव्याः प्रपूजने वौषडन्तो वौषट्शब्दान्तोऽयमेव मनुर्मत
ध्यानं तुभयोरम्रे वक्ष्यति ।} २०२ ।
सामरस्यमिति । तत्रे मये तयोरानन्दभेरव्यानन्दभेरवयोः सामरस्य-
मेकरस्यं ध्यालया तदरग्रतप्टतं तत्सामरस्यरूपामरतप्टतं द्रभ्यं मचं विभाव्य विचिन्त्य
तस्य मद्यस्य द्वादराधा द्वादशवारं मुरं मन्लं जपेत् ॥ २०३ ॥
पि 0
पञ्चम द्धस्ः ¢ 4९
मूलेन देवताबुदया द्वा पुष्पाञ्जलि ततः ¦
दछीयेद्धूपदीपो च धण्टावादनपूर्वैकम् | २०४ )
इत्थं तीथस्य संस्कारः सवेदा देवपूजने ।
व्रते होमे विवाहे च तथेवोत्छवकम्मणि ॥ २०५ \
मांसमानीय पुरतखिकोणमण्डलोपरि ¦
फटा ऽभुक्षय वायुवहविवीजाभ्यां मन्तयेलिधा ॥ २०६ ॥
कवचेनावगुण्ठयाथ संरक्षेच्चास्रमन्ततः |
धेन्वा वमम्रतीकरय मन््मेतमुदीरयेत् ।! २०७ ॥
विष्णोर्वक्षसि या देवी या देवी शङ्करस्य च |
मांसं मे पविन्रीक्ुर कुर तदिष्णोः परमं पदम् ॥ २०८ ॥
मूठेनेति । ततो देवताबुद्धया मूलेन मन्तरेण मे पुप्पाञ्जटिं
दत्वा षण्टावादनपू्वैकं तस्योपरि धूपदीपौ च ददत् ॥ तीथ॑स्य
मद्यस्य ॥ २०४ ॥ २०५ |}
अथ मांससंस्कारविधिमाह त्रिभिः मांसमिति । मांसमानीय पुरतोऽमे
त्रिकोणमण्डलोेपरि संस्थाप्य फटा मन्वेणाऽभ्युक्ष्याऽभिषिच्य वायुवहिवीजाभ्यां
यै र बीजाभ्यां त्रिधा त्रिवारं मन्यत् ॥ २०६ ॥
कवचेनेति ¡ ततः कवचेन ह वीजेन मांसमवयुप्ठ्यावगुण्टनसुद्रय।
वेष्टयित्वा अखमन्बतः फट्मन्तरेण संरक्षेत् । षेन्वा मुद्रया व बीजेन मांसमख्ती-
कृत्य एतमितोऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणं मन्वमुदीरयदुचरेत् ॥ २०७ ॥
तमेव मन्वमाह् विष्णोरिति । विष्णोर्वक्षसि या देवी तिष्ठति या देवी
शङ्करस्य च वक्षसि तिष्ठति सा त्वं मे मम मांसं पवित्रीकुरु । एवं शोधितमांस-
समर्पणात् मम तस्रधानं विष्णोः पदं कुरु ॥ २०८ ॥
१२० महानि्वाणतन्तम
इत्थं मीनं समानीय प्रोक्तमन्तेण संस्कतम्
मन्वेणाऽनेन मतिमांस्तं मीनमसिमन्तयेत् ॥ २०९ ॥
ओ>यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुषटिवद्धंनम् ।
उर्वासकमिव बन्धनान्मरत्योसंक्षीय माऽपरतात् ॥ २१० ॥
तथेव भद्रामादाय रखोधयेदमुना पिये ।
ओ तदिष्णोः परमं पदं सदा पर्यन्त सूरयः ।
दिवीव चक्षुराततम् ॥ २११ ॥
ओ तदिभासो विपण्यवो जागृवांसः समिन्धते ।
विष्णोयंत् परमं पद्म् ।॥ २१२ ॥
अथवा सवैतचानि मूलेनैव विद्योधयेत् ।
मृटे तु श्रदधानो यः कि तस्य दरदाखया ।॥ २१३ ॥
केवलं मूलमन्तेण यदद्रव्यं रोधितं भवेत् ।
तदेव देवताप्रीव्ये सुप्ररास्तं मयोच्यते ॥ २१४ ॥ `
यथा कारस्य संक्षेपात् साधकानवकादातः |
सरव मूलेन संशोध्य महादेव्ये निवेदयेत् ॥ २१५ ॥
अथ मीनसंस्कारविधिमाह इत्थमित्यादिना । प्रोक्तमन्वेण मांसशोधने
कथितेन मन्त्रेण ! अनेनान्तरोक्तेन ॥ २०९ ॥
तमेव मन्वमाह् यम्बकं यजामह इति ।॥ २१० ॥
मुद्राञ्योधनमन्लमेवाह तद्विष्णोरिति । सूरयो विद्धासः परमव्य॒क्छृषठं तत्
अविदुषामप्रसयक्षं विप्णोः पद् सदा परयन्ति । अत्र दृष्टान्तमाह दिवी्यादि ।
आजाततं चिम्तृतं चक्षु्दिवि स्थितमन्धानामगोचरं सूर्यमिव ॥ २११ ॥ २१२ ॥
अथवेति । सवेतत््वानि मद्यादीनि ॥ २१२३-२ १५५ ॥
पञ्चपेट्यासः १२१
मिति रङ्गशसनम् ॥ २१६ ।
इति श्रीमहानिर्वाणतन्ते सवतन्बोत्तमोत्तमे पव॑धपम्मनिणयपरे श्रीमदायासदारिवसव
वोदारकखमस्थापततसंस्यरो माम पत्रमो्सः
नेति । भत्र मूलमन्तेणेव सोधितानां सवेतच्चानां महाय
समपेणे ॥ २१६ ॥
इति श्रीमहानिर्बाणतत्रदीकायां प्च्वमोष्टासः |
दैव्युवाच
य्या कथितं पञचतचं पूजादिकम्मंणि ।
पिरिष्य कथ्यतां नाथ यदि तेऽर्ति पपा
मयि॥ १ ॥
श्री्दाजिवि उवाच ।
गाडी पेटी तथा सध्वी त्रिविधा चोत्तमा सुरा ।
स्त ननाद वत्र्म ताख्लजूर्तग्मता || ९ |
तथा देराविभदन नानाद्रव्यविभेदतः ।
वहुधेयं समाल्याता प्रशस्ता देवतार्चने ॥ ३ ॥
येन केन समुयन्ना येन केनाऽऽहृताऽपि वा |
नात्र जतित्रिभेदोऽस्ति सोधिता सर्वसिदिदा ॥ ४ ॥
ओं नमो ब्रह्मणे
मरयादि पश्चतच्ं विरेषतः श्रोतुपिच्छन्ती श्रीदेव्युवाच यच्वयेत्यादि || १
येवं प्राथितः सन् श्रीसदारिव उवाच गोदीवयादि । गोदी
गुडोदधवा । पेटी पिषठद्धवा । माध्वी मधूकपप्पोदधवा । इति तरिविधा तरिःपरकारा
घुरा उत्तमा श्रेष्ठा प्रोक्ता । सैव सुर । सुराया नानाविधत्वमेव दर्शयन्नाह
तारखजैरेव्यादि । दयं खरा ॥ २ ॥ ३॥
येनेति । आहृता आनीता । जत्र सुराविषये ॥ ¢ ॥
प्ह्धासः 01
मासन्तु त्रिविधं पक्त जरूभृचर्खेचरम ।
यस्मात् तस्मात् समानीतं येन तन विकातितम् ¦
तत् स्व देवताप्रीयये भ्वेदेव न संदाय: }! ‰ \;
साधकेच्छा वख्वती देये वस्तुनि देवते ।
यद्यदात्मप्रियं द्रव्यं तत्तदि्ठायं कत्पयंत् | ६ ॥
बखिदानविधो देवि विहितः पुरषः पटुः ।
स्रीपश्ुने च हन्तव्यस्तत्र शचाम्भवदशासनात् }॥ ७ ॥
उत्तमाख्िविधा मत्स्याः शाटपा्दीनरोहिताः \
मध्यमाः कण्टकैर्हीना अघमा वहुकण्टकाः
तेऽपि देव्ये प्रदातव्या यदि सुष्टु विभजिताः ॥ <, ॥
मुद्राऽपि धिषिधा प्रोक्ता उत्तमादिविमेदतः |
चन्द्रविम्बनिभं शुभ्रं राल्ितण्डुरुसम्भवम् ।
यवगोधूमजं वाऽपि घर तपक्ं मनोरमम् ॥ ९ ॥
मुढेयमुत्तमा मध्या अ्रष्टधान्यादिसम्मवा ।
भजितान्यन्यबीजानि अधमा परिकीत्तिता ।॥ ३० ॥
मांसस्य त्रिविधत्वमेव दीयति जर्त्यादिना । जख्चरं कूर्मादिमांसम् !
भूचरं छागादिमांसम् । खेचरं तित्िरिदहदारीतादिमांसम् ¦ तत् सवम् मांसम् ॥ ५ ॥
कस्पयेत् समपैयेत् ! & ॥
बकिदानेति । पुरुषः पुत्वावच्छिन्ः । तत्र बल्दिनविधो ॥ ७ ॥
उत्तमा इति । तेऽपि बहुकण्टका अपि मत्स्याः | < ॥
मुदरेति ) चन्द्रविम्बनिभम् चन्द्रमण्डर्सदयम् शुभ्रम् श्वेतम् चाखितिण्डुक-
सम्भवम् राष्कुस्यादि । अरष्टधान्यादिसम्भवा खजादि॥ ९} १०॥
१२४ सहानिर्वाणतन्वम्
मुद्रा च फलमूलानि यानि च ।
स॒धादाने देवता संलेषां रादिरीरिता ।॥ 99 ॥
विना शुदव्या हतुदानं पूजनं तपेणे तथा ।
निष्फलं जायत देवि देवता न प्रसीदति ॥ १२॥
सुदि विना मद्यपानं केवरं विषमक्षणम् |
चिररोगी म्वेन्मन्ती स्वस्पाय॒थियतेऽचिरात् ॥ १३ ॥
रोषतचयं महेशानि निर्वि प्रबले कलौ |
सखकीया केवलया ज्ञेया सवदोषविवजिता ॥ १४ ॥
अथवाऽ स्वयम्म्वादि कुसुमं प्राणव !
कथितं त्मतिनिधौ कुसीदं परिकीत्तितम् ॥ ११ ॥
अशोधितानि तानि पत्रपुष्पफलानि च
नेव ददयान्महदेव्ये च्चा वै नारकी भवेत् ॥ १६ ॥
मांसमित्यादि । देवतायै सुधादाने सुरासमर्पणे एषां मांसादीनां
सुद्धिरिति संज्ञा ईरिता कथिता ॥ ११॥
मांसादीनां शुद्धिसंज्ञाविधाने प्रयोजनं दरोयन्राह विना शुद्धयेत्यादि ।
विना शुद्धया मांसादिकं विना हेतुदानम् सुरासम्पणम् ।॥ १२ ॥ |
युद्धिमिति । शुद्धिम् मांसादिकम् । अचिरात् अत्यल्पमेव काल-
मतीत्य । १३ ॥
रोषतत्त्वमित्ति । रोषतत््वम् मेधुनम् ¦ िर्वर्यिं निस्तेजसि । स्वकीया
आत्मीया राक्तिः |॥ १० ॥) |
अथवेत्यादि । अत्र रेषतत्वविधौ । तत्तिनिधौ स्वयम्भ्वादि कुखम-
मतिनिधो । कुसीदम् रक्तचन्दनम् ॥ १५ |
अशोधितानि सुरामांसादीनि महादेव्यै ददतः; साधकस्य नरकगा-
मित्वमाह अङशोधितानीत्यादिना ॥ १६ ॥
वष्टः १२५
श्रीपाचस्थापनं कुर्यात् स्वीयया गुणद्छीख्या |
अभिषिच्ेन् कारणन सामाल्यार्प्योदकन् वा }} 59७ ॥
उदा बालं समुच्चार्य व्रिपुरयि ततो उदेत् |
मःराव्दावसाने च इमां दाक्त्यिदीरयन् } 5८ ॥
विन्रीकुनरूशाब्दान्त मसं दाचि करू हिटः }} १९ ॥
अदीक्षित यदा नारी कर्णं मायां समु्रन्
शाक्धयो<न्याः पूजनीयाः नाऽद्यास्ताडनकम्मेणि }! २० ॥
अथात्मयस्वयोमेष्ये मायागर विकेणकम् |
वृत्तं षट्कोणमाटिल्य चतुरस्रं टलिखिदटहिः ॥ २५ ॥
श्रीपात्रेयादि । स्वीयया शक्तया सह } अभिषिञ्चेत् स्व्रीयां शक्तिमिति
शोषः । कारणेन सुरया ॥ १७ |
ननु केन मन्त्रेण स्वीया राक्तिरभिपेक्तव्येत्याकाइक्षायां तदमिषेक-
मन्वमाह आदाविव्यादिना सार्द्धेन । आदौ वाखम् रे छी सोरिति
समुचय ततसिपुराये इति वदेत् । ततस्तदन्ते पठितस्य नमः राब्दस्याव-
सानेऽन्ते इमां रक्तिमुदीरयेदुच्वरेत् । तदन्ते च पठितस्य पवित्रीकुरुशब्दरगन्ते
मम सक्ति कुरु इति वदेत् । ततो द्विडः स्वाहेति वदेत् ! योजनयादे ज्खी
सौः त्रिपुरायै नमः इमां सक्ति पवित्रीकर मम ससि कुरू स्वाहेति
स्वीयाभिषेके मन्त्रो जातः ॥ १८ ॥ १९ ॥
अदीक्षितेति । मायाम् ही "बीजम् । अन्याः तत्रोपविष्ठाः स्वीयामिन्नाः ।
ताडनकमेणि मैशुनकमंणि ॥ २० ॥
अथेत्यादि । अथानन्तरमात्मयन्वयोरात्मनो यन्तराजस्य च मध्ये
मायागमै माया ही बीजं ग्म यस्थेवम्भूतं त्रिकोणकं तड दिवृत्तं तद्विध
षट्कोणं मण्डल्माङिख्य ततोऽपि बदिश्वतुरं चतुप्कोणं मण्डटं रिखित् ॥ २१॥
महानिर्वाणतन्तम्
ह 3।
६9
अखकोण पृणेदोटसुङ्खीयानन्तथेव च ।
जालन्धरं कामरूपं सचतर्थीनमोऽन्तकम् ।
निजनामादिबीजाटयं पूजयेत् साधकोत्तमः ॥ २२ ॥
पटूकोणघु षडङ्ानि मूटेनैव त्रिकोणकम् ।
मायामाधारदाक्तिच्च नमोऽन्तेन प्रपूजयेत् ॥ २२ ॥
नमसा क्षालिताधारं संस्थाप्य तत्र पृवेवत् ¦
ृत्तोपरि यजेदह्वेः कलः खस्वादिमाक्षरेः ॥ २४ ॥
अन्नकोण इति । ततो निजनामादिवीजाद्यमास्मनामसम्बन्ध्यादिमाक्षर-
रूप्वी नसंयुक्तं सचतुर्थीनमोऽन्तकं सचतुर्थं चतुर्थीसदहितं नमो न्तकं नमोऽन्ते
यस्य॒ तथाभूतं पृणचैरम् उङड्ीयानं जाठन्धरं कामरूपं चाक्षकोणे चतुष्कोण-
मण्डरस्य चतुषु कोणेषु साधकोत्तमः पूजयेत् । पूं पूणैरौखाय पीठाय नमः
इत्यनेन प्रथमकोण पूरणशैलम् । उम् उद्धीयानाय पीटाय नमः इत्यनेन
दवितीयकोणे उद्धीयानम् । जां जारन्धराय पीटाय नमः इत्यनेन तृतीयकोणेः
जाटन्धरम् । करां कामरूपाय पीटाय नमः इत्यनेन चतुथेकोणे कामख्यं
पूजये दित्यथः | २२ 1
षट्कोणेप्विति । ततः षर्कोणमण्डक्स्य षट्कोणेषु ह नमः हयी
नमः ह नमः है नमः हौ नमः हैः नमः इति मन्तैः षडङ्गानि षरकोणा-
धिष्ठातृदेवतानि प्रपूजयेत् । मूरेनैवे मन्तरेण त्रिकोणकं त्रिकोणाधिषठातदैवतं
मपूजय॑त् ! मायामित्यादि । पूर्वै मायां ही "बीजं ततो नमोजन्तेन नमसाजन्तेन
सहाधारशक्तिश्च वदेत् । योजनया दी“ आधारशक्तये नम इति मन्तो जातः !
अनेन मन्तेण मण्डले आघारदैवतां पूजयेत् ।॥ २३ ॥
नमसेति । ततो नमसा नमोमन्तेण क्षाङ्तिमाधारं पूर्ववत् कररास्थापने
इव तत्र मण्डले संस्थाप्य व्र्तोपरि वर्चुरमण्डलोपरि संस्थापिताधरे वहेः कराः
री = चः न्तन पज्या वहेः कल दख ॥ २६ |
मं बहविमण्डलायति दश्चान्तं च कलात्पन ¦
अवसाने नमो दच्चा पूजये ह्िमण्डख्म् । २७ ॥!
तता ध्यपाच्रमानाोय फर करण प्िसोधितम
आधारे स्थापयिला त॒ कटाः सयेस्य हाद ¦
कभादिवणबीजेन ठडान्तन प्रपूजयेत् ॥
तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिञ्वालिनी शुचिः ।
सुधूस्रा मोगदा विदा बोधिनी धारिणी क्षमा ॥ २९ ॥
यजेत् । वेर्मा; कलाः यजेत्त आह । भूम्राचया दशकाः पूञ्याः । यथा घूं
घूञ्राये नमः इति धूम्रा । अम् अर्चिषे नमः इत्यनेनार्चिः । वं ज्वलिन्यै नम
इति ज्वखिनी } सूं सृष्ष्माये नमः इ्यनेन सुक्ष्मा । ज्वां ज्वाडिन्यें नमः इत्यनेन
ञ्वाखिनी । वि विष्फुलिङ्खिन्ये नमः इति विप्फुलिङ्धिनी | सुं सुधिय नमः
इति सुश्रीः ¦ सुं सुरूपे नमः इव्यनेन सुहूपा । कं कपिरये नमः इति
कृपिख् ! हं हव्यकव्यवहायि नमः इस्यनेन हव्यकव्यवह पूज्येति | २४. .६ ॥
ममित्यादि पू्ै मं वह्िमण्डरयेति दत्त्वा ततो दशान्ते कलात्मने
इति दत्त्वा अवसाने तदन्ते च नमो दत्वा वहिमण्डं पूजयेत् ! मं वहिमण्डलायं
दशकलात्मने नमः इति मन्वेणाधरे वहिमण्डकमचंयेदित्यथः ॥ २७ ॥
तत इत्यादि । ततोऽनन्तरं फट्करेण फटा मन्तरेण वि्ोधित्तमव्यं-
पात्रमानीयाऽऽधारे स्थापयित्वा तत्र सूर्यस्य द्वादराकखः सानुस्वारेण स्डान्तेन
ख्डौ अन्तौ यस्य कभादिवणवीजस्य तत् ठ्डान्तं तेन कभादिवणेवीजेन कादि
भादि वर्णरूपेण बीजेन सहितेन सचतुर्थीनमोऽन्तेन नाममन्तेण प्रपूजयेत् ॥२८
याः सूर्यकलाः प्रपूजयेत्ता आह् तपिनीव्यायेकेन । यथा कं भं तपिन्यै
नमः इति तपिनीम् खं वं तापिन्ये नमः इति तापिनीम् गं फं धूम्रायै नमः इति
१२८ महानिर्वाणतन्तम्
अं सूर्यमण्डलायेति इाददान्ते कल्ात्मने ।
नमोऽन्तनाऽ््यपात्रे तु पूजयेत् सूयेमण्डलम् ॥ ३० ॥
विलोममातृकां तद्न्मूलमन्तं समु्रन् ।
व्रिमागं पूरयेन्मन्त्री कलरास्थेन हेतुना ॥ ३१ ॥
विरोषा्घ्यजटैः रोषं पूरयिवा समाहितः ।
घोडरास्वरबीजेन नाममन्तरेण पूजयेत् ।
सचतुर्थानमोऽन्तेन कटाः सोमस्य षोडदा ॥ ३२ ॥
धू्राम् घं पं मरीच्यै नमः इति मरीचिम् ङं नं उ्वाङिन्ये नमः इति ज्वािनीम्
चे धं ठ्चये नमः इति र्चम् छं दं सुधूम्राये नमः इति खधूम्राम् जं थं
भोगदाय नमः इति भोगदाम् ज्ञं तं विश्वाय नमः इति विश्वाम् जं णं बोधिन्यै
नमः इति बोधिनीम् ट ढं धारिण्यै नमः इति धारिणीम् ठं डं क्षमय नमः इति
क्षमां प्रपूजयेदिति ॥ २९ ॥
अमि्यादि । पूवम् अं सू्यमण्डलायेद्युक्त्वा ततो द्वादच्ान्ते कंठात्मने
इति वदेत् ¦ योजनया अं सूर्यमण्डलाय द्वादशकरात्मने इति आसीत्
नमोऽन्तेनानेन मन्ेणाघ्यंपत्रे सूर्यमण्डलं पूजयेत् ।॥ ३० ॥
विरोमेत्यादि । ततो मन्ती साधक्रस्तद्वत् कर्दापूरणे इव विरोम-
मातृकां सानुस्वारान् क्षकारादीनकारान्तान् वर्णान् समुच्रन तेषामन्ते
मूरमन्लश्च ससुचखरन् सन् कलशस्थेन हेतुना सुरया ऽव्यपात्रस्य तिमा
पूरयेत् \ ३१ ॥ |
विरोषेव्यादि । समाहितः सावधानः सन् अ्येपात्रस्य रोषच्चतु्
मागं विरेषाव्येजङेः पूरयित्वा सानुस्वारेण पोडशस्वरबीजेन सहितेन
सचतुर्थीनमोऽन्तेन नाममन्त्ेण सोमस्य षोडशकलाः अर्ष्य॑पात्रस्य तोये
पूजयेत् ॥ ३२ ॥
नमोऽन्तेन यजेन्मन्त्री पूववत् सोममण्डलस
दूवक्षतं रक्तपुष्पं बवेरामपराजिताम् ।
मायया प्रक्षिपेत् पावे तीथंमावाहयेदपि ॥ ३५ ॥
याः सोमस्य कखः पूजयेत्ता आह अग्तेत्यादिना सार्द्धेन । यथा ञं
अग्रत नमः इत्यखताम् आं मानदायै नमः इति मानदाम् इं पूषाये नमः इति
पूषाम् ई तुष्टये नमः इति तुष्टिम् उ पुष्टये नमः इति पुष्टिम् ऊं रतये नमः इति
रसि ऋ धृतये नमः इति धृति ऋ यरिन्ये नमः इति शशिनी ठ चन्िकाये
नमः इति चन्द्रिकां दौ कान्तये नम: इति कान्तिम् एं ज्योत्लाये नमः इति
उ्योत्खं र श्यै नमः इति श्रियं ओं प्रीतये नमः इति प्रीतिं ओं अङ्गदायै नमः
इत्यङ्दां अं पूर्णायै नमः इति पूर्णा अंः पूर्णाखतायै नमः इत्यनेन पूर्णाखतां
पूजयेदिति ॥ ३३ ॥
ऊमित्यादि । पूर्वम् ऊ सोममण्डलयद्युक्तवा ततः षोडशान्ते ककात्मने
इति वदेत् । योजनया ऊ सोममण्डखाय बषोडखकलात्मने इत्यासीत् ।
नमो जन्तेनामेन मन्तेण मन्ली साधकः पूवैवत् कर्शतोय इवाघ्यैपात्रतोये
सोममण्डठं यजेत् ।॥ २३४ ॥
वेत्यादि । ततो दु्वैया सहितानक्षतान् रक्तं पुष्पं बवैरां ववेरापत्रमपरा-
जिताश्च पुष्यं मायया द्यी“वीजेन पात्रे प्रक्षिपेत् तत्रैव तीथमप्यावाहयत् ॥ २५५ ॥
‡ पूजेति पागन्तरम् ।
17
१३० महानिर्वाणतन्त्म
धेन्वा चैवास्रतीकरलय छादयेन्मत्स्यमुद्र
मूं सञ्जप्य दशधा देवतावाहनच्छरत्
आवाह्य पुष्पाद्धलिना पूजयेदिष्टदेवताम्
अखण्डायै; पञ्छमन्वेमैन्तयेततदनन्तरम् ॥ २७ ॥
अखष्डैकरसानन्दाकरे परसधात्मनि ।
स्वच्छन्दस्फरणामत्र निधेहि कुटरूपिणि ॥ ३८ ॥
भनड़स्थाम्रताकारे शु क्ञानकलेवरे ।
अमृतत्वं निधेह्यर्मिन वस्तुनि छ्रिन्नरूपिणि ॥ ३९ ॥
कवचेनेति ¦ ततः कवचेन हृयीजेनावगुण्ठ्यावगुण्ठनसुद्रयाऽष्येपात्रस्धं
सुधातोयं वेष्टयित्वाऽसुद्रया तस्यैव रक्चषणच्वरेत् कुर्यात् । षेन्वा सुद्धया च
तदैवाऽम्तीङ्कत्य मत्स्यमुद्रयाच्छादयेत् ।॥ ३६ ॥
मूकमिति । ततोऽष्य॑पात्रस्थधातोयस्योपरि मूं मन्तं दशधा दङावारं
संजप्य तेत्रैव देवतावाहनच्चरेत् ! टृष्टदेवतामावाद्य च पुष्पाञ्जखिना पूजयेत् ।
तदनन्तरमखण्डाचैः पञ्चमन्वेस्तदेव सुधातोयं मन्त्रयेत् मन्लितं कुर्यात् ॥ ३७॥
तानेवाखण्डादीन् पच्चमन््ान् क्रमतो दर्ययति अखण्डेकेत्यादि । हे
कुरुरूपिणि अखण्डेकरसानन्दाकरे पूरणप्रधानानुरागानन्दजनके परसुधासमनि
रषठ्ुरास्वरूपेऽत्र वस्तुनि स्वच्छन्दस्फुरणां स्वतन्त्रां विस्फ्ूसि निधेहि स्थापय ।
५ गुणे रगे द्रवे रस ' इत्यमरः ॥ ३८ ॥
अनङ्गत्यादि । हे अनङ्खस्थाख्ताकरे कामस्थासरतस्वरूपे हे शुद्धज्ञान-
क्केवरे ड्ुद्धङ्ानरूप्चरीरे स्वं छिच्ररूपिणि स्तिमितरूपिण्यस्मिन् सुरारूपे
वस्तुनि अर्तत्वं निषदि स्थापय ॥ ३९ ॥
[=
६४
०)
कुटखामताक्छरं मयि विस्फुरणं कुर्
्याण्डरससम्भूतमरोषरससम्भवम् ।
ञपूरितं महापात्रं पीयूषरसमावह् ॥ ४५ ॥
अहन्तापाचभरितिमिदन्तापरमामतम् ।
पराट्न्तामये बह्वौ होमस्वीकारटक्षणम् ।॥ ६२ ॥
इत्यामन्त्य ततस्तस्मिन् दिवयोः सामरस्यकम् ।
विमाव्य पूजयेद्॒यदीपावपि च ददोयेत् ¦ |
|
तद्रुपेणेत्यादि । दै तत्स्वरूपिणि तत्ततस्वरूपद्चालिनि चवं॑तद्रुपेण
प्रधानमाधुर्यरसरूपेणा्यैमर्चाथं मद्यमेकरस्यं प्रधानमाधुयैरसविचिष्टं कृवा कुल-
सृताकारं सुधाखूपं वस्तु च भूत्वा मयि विस्फुरणं विस्फत्ति कुरु ॥ ४० ॥
ब्रह्माण्डेव्यादि । हे दैवि सुरया पूरितं महापात्र परति ब्रह्माण्डरससम्भूतं
ब्रह्माण्डे ये रसास्तेभ्यः सञ्ञातमतएवाशेषरससम्मवम् अरोषस्य सवस्य रसस्य
सम्भवो यत्र तथाभूतं पीयूषरसमावहाऽऽनय ॥ ४१ ॥
अहन्तेत्यादि ! अहन्ताऽ्दम्भावः तद्रे पत्रे भरितं धारितं यदिदन्ता-
परमाखतम् इदन्ता मदीयमिदं मदीयमिदमित्येतद्धावः तद्रूपं यत् पर्ममस्तं
तस्य पराहन्तामये परा याऽहन्ताऽहम्मावस्तद्रुपे वहो होमस्वीकाररक्षणं कुर्यात् |
हन्तारूपपात्रसदितं तत्स्थापितेदन्तारूपपरमाग्रतं पराहन्तारूपे वहौ जुहुया-
दित्यः ॥ ४२ ॥
इतीति । इति एतैः पञ्चमिमन्तेमैयमामन्व्य ततोऽनन्तरं तस्मिन्मये
रिवयोः रिवायाः शिवस्य च सामरस्यमेकरस्यं विभाव्य विचिन्त्य तन्मद्ं
पूजयेत् तस्योपरि धूपदीपावपि च दरयेत् ॥ ४३ ॥
१३२ महानिर्वाणतन्वमः
स्कारः कथितः कुर्पूजने ।
ड्मन्त्री पूजा च विफला भवेत् ॥ ४
9, ५
यौगिनीवीरपात्रे च बाप
पाययाचमनयोः पात्रं श्रीपात्रेण नव क्रमात् ।
सामान्या्यैस्य षिधिना पात्राणां स्थापनञ्वरेत ॥ ४६ ॥
कटरास्थामुतेनेव चरिभागं परिपूये च ।
माषप्रमाणं पात्रेषु शुदिखण्डं नियोजयेत् ॥ ४७ ॥
वामाङ्गुष्ठानामिकाम्याममुतं पात्रसंस्थितम् ।
गृहीता शुदिखण्डेन दक्षया तच्छमुद्धया ।
सवत्र तपेणं कुर्यात् विधिरेषः परकीत्तितः ॥ ४८ ॥
इतीति । अकृत्वा श्रीपात्रसंस्कारमिति रोषः ॥ ४४ ॥
ननु घटश्रीपात्रयोमेध्ये किंकिं पात्रं स्थापयेत् तत्राह गुरुपात्र-
मित्यादि ॥ ४५ ॥
श्रीपात्रेण सह नव पात्राणि क्रमात् स्थापयेत् } ननु केन विधिना
पात्राणि स्थापयेत् तत्राह सामान्याष्यैस्येत्यादि ॥ ४६ ॥
कररस्थेत्यादि । करुशस्थामृतेनैव तेषां पात्राणां त्रिभागं परिपूर्य
माषप्रमाणं शुद्धिखण्डं मांसादिखण्डं पात्रेषु नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ ४७ ॥
वामेत्यादि । वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां दक्षया च तत््वमुद्रया शुद्धिखण्डन
सहितं पात्रसंस्थितमगतं गृहीत्वा सर्वत्र तपेणं कुर्यात् । सर्वत्र तर्पणे एष विधि
प्रकरः |} ४८ |
षष्टोह्छासः १३३
आनन्दभेरवं देवं भेरवीख भरतषये |
गुरुपात्रामृतेनेव तपेयेद् गुरूसन्ततिम्
सहस्रे निजगुरे सपल्लीकं प्रतप्य च |
वाग्भवायस्वस्वनाग्ना तद ट्वुख्तुष्टयम् ॥ ५०
ततः स्वहदयाभ्भोजे मोगपा्रामतेनं च |
आयां कालीं तपयामि निजबीजपुरःसरम् ॥ ५१ ॥
स्वाहान्तेन चरिधा मन्ती तपेयेदिष्टदेवतामः
दाक्तिपात्रामुतेरतढदङ्वरणत्पेणम् ॥ ५२ ॥
श्रीपात्रादिति | श्रीपात्राच्छुद्धिसंयुतं परमं बिन्दुं गरदीत्वा हसक्षमख्वरयूम्
आनन्दभेरवाय वद् आनन्दभेरवं तपयामि नम॒ इत्यनेनानन्दभैरवं देवं
सदक्षमर्वरयीम् आनन्दभैरव्ये वौषट् आनन्दभैरवीं तपयामि स्वादेत्यनेनानन्द-
मैरवीच्च प्रतषयेत् ॥ ४९ ॥
गुरवित्यादि । गुरुपात्रागतेनैव गुरुसन्ततिं गुरूसमूहटं तपैयेत् । ननु केन
मन्त्रेण कुत्र वा स्थाने गुरुषन्तति तपेयेत्तत्राह सदक्तारे इत्यादि । सदस्तारे
पद्मे सपनल्लीकं निजगुरं प्रतप्य वाग्भवम् एेˆ बीजमाचं यस्य तथाभूतेन
स्वस्वनाञ्ना निजगुरुणा सह गुरुचतुष्टयं तद्रननिजगुरवत् प्रतपेयेत् । यथा ए
सपन्ञीकमसमुकानन्दनाथं श्रीगुरं तपयामि नम इत्यनेन निजयुरुम् एे ` सपल्ीकं
परमगुरुन्त्पैयामि नम इति परमम् रे“ सपज्ञीकं परापरगुरुन्तपंयामि नम इति
परापरगुरूम् णे सपल्लीकं परमेष्िगुरुतपेयामि नम इति परमेष्टिगुरं
प्रतपयेदिति ॥ ५० ॥
तत इत्यादि । ततोऽनन्तरं निजवीजपुर सरं यथास्यात्तथा स्वाहान्तेन
स्वादारूपेणान्तेन सदायां कालीतर्षयामीत्युचरन्मन्ती साधको मोगपात्राखतेन
महानि्वाणतन्लप
[|
५५)
[क मके
सन्तप्यं कालिकामायां वटुकेभ्यो बक हरेत्
स्यवाममागे सामान्यं मण्डलं स्चयेत् सधीः ।
सम्पूज्य स्थापयेत्तत्र सामिषान्नं सुधान्वितम् ॥ ५४ ॥
वाङ्मायाकमटाव् बटुकाय नमः पदम् ।
सम्पूज्य पूर्वभागे च वटुकस्य बलि हरेत ॥ ५५ ॥
स्वह्याम्माजे इषटदेवतां त्रिधा त्रिवार॑तपयेत् । द्यी श्री की परमेश्वरि
स्वाहा आवां कार्छीतपेयामि स्वाहेति मन्तेण तपयेदिव्य्थः । ततः शक्ति
पात्रागतम्तद्रदेवाङ्गावरणतपंणं कुर्यात् । अङ्गदेवतास्तपेयामि स्वाहेत्यनेनाङ्गदेवता
आवरण्देवतास्तयंयामि स्वादेत्यनेनावरणदेवताश्च तपंयेदित्यथंः ॥ ५१ | ५२ ॥
योगिनीत्यादि | योगिनीपात्रसंस्थेनाखतेन दी“ श्री क्री परमेश्वरि
स्वाहा सायुधां सपरीकरामायां कारीं तपयामि स्वारैति मन्तरेण सायुधामायु-
वििष्टं सपरीकरां परिवारसदहितामायां कालिकां सन्तरप्य॑बटुकेभ्यो वरि
टरत् दयात् ।॥ ५३ ॥
वटुकादिभ्यो बलिदानस्य विधिमाह स्ववामभागे इत्यादि ! सधीः
भीरः स्ववामभागे सामान्यञ्चतुप्कोणं मण्डलं रयेयेत् । तन्मण्डलं सम्यूज्य तत्र
मण्डल चतु्दिश्चु तन्मध्ये च छुधान्वितं सुरासंयुक्तं सामिषाननं मांसादिसदितमन्न
म्थ्रापयत् | ५४ ॥
वाङ्मायस्यादि । वाङ्मायाकमलरवच् पए" ही श्री सदहितंर्व चेति
यी जमुक्त्वा वटुकाय नम इति पदं वदेत् । योजनया रे“ हये * आरी व वटुकाय
नम दात मन्ना जातः । अनेनैव मन्तेण मण्डलस्य पूर्वभागे वटुकं सम्पूज्य
तत्रव एषः सुधा्मिपान्वितानवटिः ठे" ही * श्री" वं वटुकाय नम इति मन्तेण
वटकस्य वटि दरत् दान् |} ~~ |
षष्टष्छासः १३५
खान्तबीजं सम॒द्धय षड्दीौघे स्वरसंयतम्
ड <न्तं गणपति चोका बहिजायांततो बदेत् ॥ ५८ }
उत्तरस्यां गणेशाय बलिमेतेन कल्पयेत्
मध्ये तथा सवेभूतबलि दद्याद् यथाविधि ॥ ५९ ॥
“ श्री ` सवेपदञ्योक्ला विश्चचरदुभ्यस्ततो वदेत् ।
सर्वभूतेभ्य इत्युक्ता हू फट् स्वहा मनुम्म॑तः ॥ ६० ॥
ततस्त्विति । ततोऽनन्तरम् एषः युधारिषान्वितान्वसिर्या योगिनीभ्यः
स्वाहेति मन्वेण याम्यां मण्डलस्य दक्षिणे भागे योगिनीभ्यो वि हरेत् | ५६ |
पडित्यादि । षड्दीचयुक्ततं सम्बत्तं क्षकारसुक्त्वा ततः क्षेत्रपालायेद्युक्त्वा
ततो हत् नम इति वदेत् । संर्वपदयोजनया रक्षौ श्षीःक्चूष्षे क्षो" रः
कषेत्रपाखाय नम इति मनुर्जातः | एषः सुधामिषान्वितान्नवरिरित्यायेनानेनैव
मनुना मण्डस्य पश्चिमे भागे क्षत्रपाखाय वरि ददात् ॥ ५७ ॥
खान्तेत्यादि । षडदी्स्वरसंयुतं खान्तबीजं खस्यान्तो गकारस्तद्रूपं
बीजं समुद्धूस्य ततो ऽन्तं गणपतिश्चोक्तवा ततो वहिजायां स्वाहेति वदेत |
योजनया गौ गी" भू गै गौ" गैः गणपतये स्वाहेति मन्तो जातः । एषः
सुधामिषान्वितान्नवरिरित्यायेनानेनैव मन्तरेण उत्तरस्यां मण्डकस्योत्तरे भागे
गणेशाय वरि कल्पयेदयात् । तथेव मण्डर्स्य मध्ये यथाविधि विधिवत्
सवेभूतवरि दयात् ॥ ५८ ॥ ५९ ॥
सवैभूतेभ्यो वङिदिानस्य मन्वमाह एकेन दहीमिति । ही श्री
सर्वपदमुक्त्वा ततो विश्नङ्ृद्धयः इति वदेत् । ततः सवेभूतेभ्य इत्युक्तवा हं एर्
रामाराभं फलं व्यक्त बहि गृह्ण बलि तव
मूटमेष विः पश्चात् दिष्राये नम इ्यपि ।
कानष्ठानमेतत्त तवाग्रे कथितं रिषे ॥ ६२ ॥
चन्दनागुरूकस्तूखिसितं सुमनोहरम् ।
पुष्पं गृहीता पाणिभ्यां करकच्छपमुद्रया ॥ ६३ ॥
नीला खहदयाम्भोजे व्यायेदायां परात्पराम् & ४ ॥
स्वाहेति वदेत् । योजनया दही" श्री" सवेविशृद्धयः सवेभूतेभ्यो हँ एद्
स्वाहेति मनुर्जातः ! एष सुधामिषान्वितान्रवङिरित्याद्योऽयमेव मनुः सर्वभूतेभ्यो
वरिदाने मतः ॥ ६० |
तत॒ इति । ततोऽनन्तरं शिवय केकारिकये विधिवदेकं वरि
पकल्पयेत् दद्यात् । शिवाये वरिदिानस्य मन्लमाह सार्धेन | गृहेति । गृह
देवि महामागे ईत्यादुक्त्वा मूरमन्तं वदेत् । ततः एष वरिरिद्युक्तवा पश्यात्
रिवाये नम इत्यपि वदेत् । सकर्पदयोजनया गृह्ण देवि महाभागे रिवे
काराभिरूपिणि शुभाशुभफलं व्यक्तं ब्रहि गृह विं तव ही“ श्री ˆ क्री ˆ परमे
स्वाहा एष वकि; रिवाये नम इति मन्त्री जातः । अनेनैव रिवायै वरि
दद्यात् ॥ ६९ ॥ ६२ ॥
चन्दनेत्यादि । ततश्वन्दनागुरुकस्तूरिवासितं सुमनोहरं पुष्पं पाणिभ्यां
गृहीता करकच्छपमुद्रया हृदि नीला च स्वहृदयाम्भोजे परासरामायां कारं
ध्यायत् ॥ ६२ ॥ ६९ ॥
षष्ठाट्छासंः १३७
सहस्रे महापद्ये सुषुम्नावह्यवत्मना ।
नीला सानन्दितां छवा बृहन्निश्वास्वत्मना ।
दीपादीपान्तरभिव तत्र पुष्पे नियोभ्य च ।॥ € |
यन्ते निधापयेन्मन्ती दटभक्तिसिमन्वितः ।
करृताञ्जक्िपुटो भूत्वा प्राथयेदिष्टदेवतास ॥ ६६ ॥
देवेदि मक्तिसिख्मे परिारसमन्विते ।
यावत् तां पूजयिष्यामि तावत् वं सुस्थिरा मव ॥ &७ ॥
ऋीमाये कालिके देवि पखिरादिभिः सह् ।
इहागच्छ दिधा प्रोक्ता इह तिष्ठ हिधा पुनः ॥ ६८ ॥
इह राब्दात् सन्निधेहि इह सन्निपदात्ततः ।
रूष्यस्व पद्मामाष्य मम पूजां गहाण च ॥ ६९ ॥
इत्थमावाहनं कख देव्याः प्राणान् परतिष्ठयेत् ॥ ७० ॥
सहस्रारे इति । स्वद्दयाम्भोजे ध्यात्वा चाद्ां काछी ततः सुषुल्चा
या नाडी तद्रूपेण व्रह्मवत्मना सहस्रे महापञ्च नीत्वा प्राप्य सुघापायनया
सानन्दितामानन्दयुताञ्च कृत्वा दीपाद्यीपान्तरमिवान्यं दीपमिव तस्या एव
काल्याः सकाशादपरामायां कार्ल वृहलिश्वासवत्मेना नासापुटेन वहिरानीय
तत्र॒ पाणिसंस्थे पुष्ये नियोज्य संस्थाप्य च दृदभक्तिसमन्वितो मन्ली
दस्तस्थपुप्पस्थापितां देवीं यन्ते निधापयेत् स्थापयेत् । ततः कताज्ञ्पुरो
भूतवेष्टदेवतां प्राथेयेत् ॥ ६५ ॥ ६६ ॥
किं प्राथेयेत्तलाह् देवेरीत्यादि ॥ ६७ ॥
क्रीमाचे इत्यादि । क्रीमाये कास्कि देवि परिवारादिमिः सदेति
प्रोच्य ततो द्विधा द्विवारमिहागच्छेति च प्रोच्य ततः पुनद्विधा इह तिष्टेति
18
१३८ महानिर्वाणतन्त्रम्
प्चवीजान्यमुप्यध्य सर्वेन्द्रियाणि कीत्तेयेत् \ ७२ ॥
पुनस्तयच्चवीजानि अमुपष्यावचनात्तदः |
वाङ्मनोनयनघ्राणश्चोत्रतलक्पद्तो वदेत् ॥ ७३ ॥
प्राणा इहागय चख चिरतिष्ठन्त॒ उदयम् ॥ ७४ ॥
च 1
म्राच्य ततः पुनरिह ङब्डात् सनच्निषदहीति प्रोच्य तत इह सन्नीतिपदात्
रुष्यस्वेतिपदमाभाप्य ततो मम पूजां गृहाणति वदेत् । सकर्पदयोजन्या
द्रीमादे कल्कि देवि परिवारादिभिः सहेदागच्छेदागच्छेह तिष्ठेद तिष्ठेह
सननिहि इह सचिरुष्यस्व मम पूजां गृहाणेति मन्तो जातः । इत्थमनेन
प्रकारंणानेन मन्ेण देव्या आवाहनं क्रत्वा तस्या एव प्राणान् प्रतिष्ठयेत्
प्राणप्रतिष्ठां कुर्यादिलयथेः ॥ ६८-७० ॥
ननु केन मन्वेण दैव्याः प्राणान् प्रतिष्ठयेदिव्यपेक्षायां प्राणमतिष्ठामन्व-
माह चतुर्भिः जासित्यादि। आ दही क्रो श्रीमि्युक्तवा वहिजाया स्वाहा
वक्तव्या । ततोऽमुप्या देवतायाः प्राणा दहेद्युक्तवा ततः परं प्राणा इद्युचरेत् ।
ततः जाः द्ीमित्यादीनि पञ्चवीजानि बदेत् । तदनन्तरममुष्यां जीव इह
स्थित इ्युच्ेत् । पुनः तान्येव पच्चवीजानि वदेत् । ततोऽसष्याः सर्वेन्िया-
णीति वदेत् । पुनस्तानि पञ्चवीजानि वदेत् । ततोऽसुप्याव्चनात् कथनात् पर
वाङ्मनोनयनघ्राणशरोत्रलक्यदं वदेत् । तस्माच पदात् प्राणा इहागत्य सुखं
चिरन्तिष्ठन्त्विति वदेत् । ततः ठद्रयं स्वाहेति वदेत् । सकर्पदयोजनया जाः
ही क्रो श्री स्वाहा आया कारीदेवतायाः षाणा इह प्राणाः आ हीः
षष्ठोल्टासः १३९
ति त्रिधा यन्मध्ये रेटिहानाख्यमुद्रया ।
आये कालि स्वागतंते सुखागतमिदंत्व ।
आसनच्ेदमत्र खयाऽऽस्यतां परमेश्वरि ॥ ७६ }!
ततो विरोषाध्यै जरैर्विधा मूं समुच्चरन् ।
णि थ र
पोक्षयेदेवशद चरथं षडङ्गः सकलीकरतिः ।
भ गं ष .
ततः सम्पूजयेदेवीं षोडरोरुपचारकेः ॥ ७७ ॥
ततो श्री" स्वाहा आदाकारीदेवताया जीव इह स्थितः आ दीःक्रो श्री
स्वाहा सादयाकाकीदेवतायाः सर्वेच्ियाणि ओं ही" करो श्री स्वाहा जाचा-
कारीदेवताया वाङ्मनोनयनन्नाणश्रोत्रत्ववप्राणाः इहागत्य खुखं चिरन्तिषटन्तु
स्वाहेति प्राणप्रतिष्ठामन्त इरितः ॥ ७१-७४ ॥
इतीति ! इत्यनेनैव प्राणप्रतिष्ठामन्तेण त्रिधा वारत्रयं गुरूपदिष्टया
रेिदानाख्यमुद्रया यन्तमध्ये देव्याः प्राणान् विधिवत् संस्थाप्य कृताञ्रिपुरः
सन् वदेत् । ऊेखिद्ानाख्यसुद्रा यथा दक्षिणामूत्तिसंहितायाम् 1
तस्नीमध्यमानामाः समं कुर्यादथोमुखम् ।
अनामायां क्िपेद्रदधाखजुं कृत्वा कनिष्ठिकाम् ।
रेखिानाख्यमुद्रेयं जीवन्यासे प्रकीरसितेति ।॥ ७५ ॥
किं वदेदित्यपेक्षायामाह आबे इत्यादि । युष्टु आगतं स्वागतम् ॥ ७६. ॥
तत इत्यादि । ततो मूलं मन्त त्रिधा समुच्चरन्. देवदयुद्धचथं विरोषाध्ये-
जकैदेवीं प्रोक्षयेत् जभिषिचचेत् । षडङ्गः दँ हृदयाय नमः ही“ शिरसे स्वादा द
दिखाये वषट् दै“ कवचाय हुम् हौ“ नेत्रत्रयाय वषट् दैः अखाय फट् इति
मन्तैर्दव्याः सककीकरतिः समस्तीकरणं विधेयम् । सकलीकरणं यथा ।
देवताङ्गे षडज्गानां न्यासः स्यात् सकेरीकृतिरिति ॥७७ ॥
१९० महानिर्वाणतन्तरम्
पायार्व्याचमनीयञ् स्लानं वसनभूषणे ।
गन्धपुष्पे धूपदीपौ नेवेद्याचमने तथा ॥ ७८ ॥
अमतद्चैव ताम्बटं तपण नतिक्छिया ।
अयोजयद्चनायासपचारंश्च षोडश ॥
आायाबीजमिदं पायं देवताये नमः पदम् ¦
पाययञ्चरणयोर्दयात् रिरस्यध्यं निवेदयेत् ॥ < ° ॥
स्वाहापदेन मतिमान् स्वयेव्याचमनीयकम
मुखे नियोजयेन्मरन्त स
वंखयेति समुच्चार्य एनराचमनीयकम् ।॥ ८9 ॥
तानेव षोडशोपचारान् दशयति पादेत्यादिना ॥ ७८ ॥ अग्धतं मयम् ।
म्रयोजयेत् निवेदयत्
अथ क्रमतः पायादिषोडदोप्चारसम्पणविधिमाह् जायाबीजमिव्यादिभिः।
आदयाबीजभुक्तवा इदं पाद्यं देवताये नम इति पदं वदेत् । योजनया दही श्री
क्री ˆ परमेश्वरि स्वाहेदं पा्यमायाकारीदेवताये नम इति मन्तो जातः । अनेन
मन्वेण देव्याश्चरणयोः पादं दद्यात् । स्वाहापदेन स्वाहापदघरितेन ही" श्री"
करो” परमेश्वरि स्वाहेदमध्यमायाये काल्ये स्वाहेति मन्तरेण देव्याः शिरस्य्य
निवेदयेत् | ८० ॥
स्वाहेत्यादि । स्वाहदापदेनेति पूर्वान्वयि । मतिमान्मन्त्री स्वधेतिपदघरितेनं
ही ˆ श्री" क्री परमेश्वरि स्वाहेदमाचमनीयमाद्याये काल्ये स्वेति मन्तेण देव्या
मुखे आचमनीयकं नियोजयदयात् । दही श्री क्री परमेश्वरि स्वाहा एष
मधुपकं आदाय काच्ये स्वघेति मन्ेण देव्या मुखाम्बुजे मधुपर्क नियोजयेत् ।
ही ` श्री" क्री परमेश्वरि स्वाहेदमाचमनीयमाचये काल्यै वंस्वपेति समुचार्य
पुनर्देवीमुखे आचमनीयकं नियोजयेत् ॥ ८१ ॥
क्ल्सः १९४८९
नीयं स्वगाचर छ वसन् भूषणानि च्च ।
निवेदयामि मनुना दद्यादेतानि देरिक
पव्यमानायका(भ्याञ्च अन्धन्ददयाददम्बुज
|
नमो<न्तेन च मन्वेण बोषडन्तेन पुष्पकस् ।॥ <> ॥
धूपदीपौ च पुरतः संस्थाप्य प्रोक्षणादिभिः
निवेदयामि मन्वेण उत्सृञ्य तदनन्तरम, ॥
जयव्वनिमन्वमातः सखाहति मन्वपूवेकम्
सम्पूञ्य घण्टां वामन् वादयन् दक्षणन तु ॥ <५॥
धूपं ग्रहीता मतिमान् नासिकाघो नियोजयेत् ।
दीपन्तु दृश्िपय्येन्तं दृङधा भ्रामयेत् पुरः ॥ <£ ॥
८२ ॥
खानीयमित्यादि । दही श्री क्री परमेश्वरि स्वाहेदं सखानीयमिदं
वसनमेतानिः भूषणानि चाद्याय काङिकाये निवेदयामीति मनुना एतानि
खानीयादीनि देव्याः सवेगात्रेषु देशिकः साधको ददात् ॥ ८२ ॥
मध्यमेत्यादि }! नमोञन्तेन दही" श्री क्री परमेश्वरि स्वाहा एष गन्ध
आद्याय काल्ये नम इति मन्तरेण देव्या हृदम्बुजे मध्यमानामिकाभ्यामङ्गुङिभ्यां
गन्धं दयात् । वौषडन्तेन ही“ श्री की“ परमेश्वरि स्वाहेदं पुप्यमाचाये काल्ये
वौषडिति मन्तरेण देव्ये पुष्पकं दद्यात् ॥ ८३ ॥
धूपेत्यादि । पुरतो देव्यमे धूपदीपौ संस्थाप्य प्रोक्षणादिभमिः संरोध्य
च ही श्री“ क्री परमेश्वरि स्वाहा एतौ धूयदीपावा्यायै काल्ये निवेदयामीति
मन्ेणोत्छ॒ञ्य देव्यै समप्य॑ च तदनन्तरम् एते गन्धपुष्पे जयध्वनिमन्लमातः
स्वाहेति मन्त्पर्वकं षण्टां सम्पूज्य वामेन हस्तेन तां चण्टां वादयन् सन्
दक्षिणेन हस्तेन धूपं ग्रहीत्वा मतिमान् साधको देन्या नासिकाया अधो
नियोजयेचिवेदयेत् । दीपन्तु पुरे देव्यमरे पादमारभ्य दृष्टिपयन्तं दञ्चधा दरावारं
आआमयेत् ॥ ८४-८& ॥
१४२ महानिर्वाणतन्तम्
ततः पात्र शुदि समादाय करदये ।
मूरं समुच्छरन् मन्व यन्तमध्ये निवेदयेत् ॥ ८७ ॥
परमं वारूणीक्पं कोरिकत्पान्तकारिणि ।
गृहाण रादिसहितं देहि मे मोक्षमव्ययम् ॥ ८८
ततः सामान्यविधिना पुरतो मण्डटं लिखेत् ।
तस्योपरि न्यसेत् पात्रं नेवेयपर्पुरितम् ॥ ८९ ॥
प्रक्षण्ावगण्ठञ्च रक्षण्ामतीकरतम् ।
मूटेन सप्तधाऽऽमन्त्य अर्ष्या्धिविनिवेदयेत् ॥ ९० ॥
मूट्मेतत्तु सिद्धान्नं सर्वाप्करणान्वितम् ।
निवेद्यामीष्देव्य जुषाणेदं हविः रिषे ॥ ९१ ॥
तत इत्यादि । ततोऽनन्तरं पानपत्रं शुद्धि मांसादिकञ्च करद्वये समादाय
गृहीवा मूलं मन्तं तदन्ते इदं मचमिमां शुद्धिश्चायये काल्ये निवेदयामीति च
समुचरन् मन्ती यन्मध्ये देव्ये निवेदयेत् ॥ ८७ ॥
ततः प्रर्थनावाक्यमाह परममित्यादि । वारुणीकल्पम् मदम् ॥ ८८ ॥
तत इति । ततोऽनन्तरं सामान्यविधिना साधारणविधानेन पुरतोऽगर
्रिकोणश्चतुप्कोणं वा मण्डलं छित् । तस्य मण्डरुस्योपरि नैवेयपरिपूरितं पत्रं
न्यसेत् स्थापयेत् | ८९ ।
रक्षणमिति । तव्यात्रस्थस्य नैवेद्यस्य फटा प्रोक्षणं दँ बीजेनावगुण्डनं
वेष्टनं फरेव रक्षणं घेनुमुद्रया वं बीजेनागरतीक्कतममृतीकरणच्च विदध्यात् । ततो
मूलमन्त्रेण सप्तधा तननैवेचमामन्त्याष्यद्धिर्ष्यजरेदेवये निवेदयेत् ॥ ९० ॥
नेवेयनिवेदनमन्तमादैकेन मूलमिति । पूवै मूं वदेत् । ततः एतत्
सर्वोपकरणान्वितं सिद्धान्नमिष्टदेवताये निवेदयामीति वदेत् । ततः शिवे
हविरिदं जुषाणेति वदेत् । योजनया ही" श्री “ क्री परमेश्वरि स्वाहा एतत्
षष्ठोहछास्ः १४३
प्राणादिमुद्रामिः पञ्चभिः परारयेदविः \ ९२ ॥
मे नेवेयसुद्राच विकचोत्यरुसन्निभाम् ।
द्रायेन्मूटमन्वेण पानाथं तीथेपूरितम् ।॥ ९३ ॥
करर विनिवेयाथ पुनराचमनीयकमः
ततः श्रीपा्रसंस्थेनामतेन तप्येत् त्रिधा ॥ ९६ ॥
उत्तमाङ्ग हदाधारपादसवाङ्गकेषु च ।
पञ्च पुष्पाञ्जरीन्दत्वा मूटमन्तेण देरिकः ॥ ९५ ॥
करताञ्लिपुटो भूता प्राथयेदिष्टदेवताम् ।
तवावरणदेवांश पूजयामि नमो वदेत् ॥ ९६ ॥
सर्वोपकरणान्वितं सिद्धान्नमिष्टदेवताये निवेदयामि दिवे हविरिदं जुष्राणति
मन्तो नैयेचसमपणायासीत् । सिद्धान्नमित्यामान्रस्याप्युपसक्षणम् ॥ ९१ ॥
तत इत्यादि । ततोऽनन्तरम्प्राणाय स्वाहा अपानाय स्वाहा समानाय
स्वाहा उदानाय स्वाहा व्यानाय स्वादेति मन्वेगुरूपदिष्टाभिः पच्चभिः
माणादिम॒द्रारमिर्देवीं हविः प्रा्चयेत् भोजयेत् ॥ ९२ |
वाम इति वामे हस्ते विकचोत्ल्सचिभां प्रफु्टपङ्कजतुल्यः
ज्ैवेयमुद्राञ्च देवं दयेत् । ततो मूर्मन्त्रेण तीथ॑पूरितं म्न पूरितं कल्कं
` पानां देव्यै निवेद्य पुनराचमनीयकं दयात् । ततोऽनन्तरं श्रीपात्रसंस्थेनासतेन
सुरया त्रिधा त्रिवारं पूर्ववदेवीं तपेयेत् ॥ ९२ ॥ ९४ ॥ |
उत्तमाङ्गत्यादि । ततो देशिकः साधको देव्याः उत्तमाङ्गे मस्तके हृदये
आधारदेे पादयोः सवज्ञषु च मूरमत्रेण पच्च पुष्पाञ्जलीन् दला कृताञ्जरिुरो
भूतेष्टदेवतां प्राथयेत् | यत् प्राथेयेत्तदाहारद्धेन तवेति । तवावरणदेवानिल्युक्तव।
पूजयामि नम इति पदं वदेत् । योजनया इषटदेवते तवावरणदेवान् पूजयामि
नम इति प्रार्थनावाक्यमासीत् ॥ ९५ ॥ ९६ ॥
१४४ महानिर्वाणतन्तमः
अथिनिक्तिवायीडरपरतः परठतः क्रमात् ।
षट्मनि च सम्पूज्य गुरूपङ्न्तीः समचेयेत् ॥ ९७ ॥
गर्छ परमादिञ्च परापरगुरून्तथा ।
परमेष्िगरुक्व यजेत् कुख्गुरूनिमान् ॥ ९८ ॥
गुरुपात्नाम॒तेनेव त्रिखिस्तपणमाचरेत् ।
ततोऽ्टदलमध्ये तु पूजयेदष्टनायिकाः ॥ ९९ ॥
मङ्ख विजया भद्रा जयन्ती चाऽपराजिता ।
नन्दिनी नारसिंही च कौमारीदयष्टमातरः ॥ १०० ॥
आवरणदेवानां पूजायाः प्रकारं दशयति असीत्यादिभिः । अभिनिरकइति-
वाय्वीशपुरतः पृष्ठतः यन्लस्याथिकोणे नैक्रतकोणे वायुकोणे इंशानकोणे
पुरतोऽम प्ष्ठतः पश्याद्धागे च क्रमतः हा नमः दी नमः हँ नमः है” नम
हौ नमः हः नम इति मन्त्रैः षडङ्गानि षडङ्गदेवतानि संपूज्य गुरुपङ्क्ती्मरु
श्रेणीः समच्येत् } ९.७ |
गुरुपङ्क्तीरेव दशेयन्नाह गुरुचचेत्यादि । ओ गुरवे नमः ओ” परमगुरवे
नमः ओ“ परापरशुरवे नमः ओ परमेष्टिगुस्वे नमः इति मन्त्रगेन्धपुप्पादि-
भिर्मन््मध्ये गुरं परमादिं परम आदिर्यस्य तथाभूतं गुरं तथेव परापरणगुरं
परमेष्टिगुरु्ापीमान् कुल्गुरून् कमतो यजेत् ॥ ९८ ॥
गर्विसयादि । गुरुषात्राख्तेनैव त्रिकखिखिवारं त्रिवारं क्रमतो गुरूणां
तपणमाचेत् कुर्यात् । ततोऽनन्तरमष्टदलमध्येऽष्टपत्राणामभ्यन्तरे ओ“ मङ्गखाये
नम॒ इत्येवं प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिरष्टनायिकाः
पूजयेत् ॥ ९९ ॥
पूज्या अष्टनायिका आह् मङ्गक्त्यायेकेन ।॥ १०० ॥
षष्ठोछासः १४९
द्ताग्रेष यजेद्षटभेरवान साधकोत्तमः ॥ १०५ ॥!
सिताङ्खो रुरुश्वण्डः कोधोन्मत्तो भयङ्करः
कपाटी भीषणश्चैव संहारोऽो च भेखाः ॥ ५०२ ॥
इन्द्रादिदरादिक्पाखान भूपुरान्तः प्रपूजयेत्
तेषामस्राणि तद्वाह्ये पूजयेत् त्येत्ततः ॥ ५०३ ॥
सर्वोपचरिः सम्पूञ्य बि द॒ात् समाहितः ॥ १०४ ॥
मृगरखागश्च मेषश्च टुखापः शुकरस्तथा ।
शाकी खरको गोधा कूमः खड्गी द स्मृताः ॥ १०५ ॥
अन्यानपि पशून. दयात् साध्केच्छानुसारतः ॥ ५०६ ॥
दल्त्यादि । दरमरेषु पत्रभरेषु ओ” असिताज्ञाय भैरवाय नम इत्येवं
म्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण गन्धपुप्पादिभिरष्टभेरवान् साधकोत्तमो
यजेत् ॥ १०१ ॥
पूज्यानष्टभेरयानाह असिताङ्ग इत्यायेकेन ॥ १०२॥
दरेस्यादि । तत्त: प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण गन्धपुप्पादिमि
सिन्द्रादिदस्चदिक्यालान् भूपुराभ्यन्तरे प्रपूजयेत् । तेषामिन्द्रादीनामखाणि
वज्ञादीनि प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण तद्धा भूपुराद्रदिः पूजयत् । तत
परम् ओ इन्द्रं तर्पयामि नमः इव्यवं प्रणवादिना -तपेयामि नम इत्यन्तेन
नाममन्त्रेण इन्द्रादिदशदिक्पालास्तपेयेत् ॥ १०३
सर्वेत्यादि । पायादिभिः सर्वोपचरदेवीं संपूज्य समादितः सावधानो
भूत्वा देव्ये बि दयात् ॥ १०४ ॥
ननु बख्दानविधौ कः कः पयु: प्रशास्तः स्यातलाह खग इत्यादि
लकापो मदिषः । सगादयो द बङ्दानविधौ प्रशस्ताः स्मृताः ।॥ १०५५ ॥
अन्यानपीति ! न तु मगादयं पव वलिदानविधो प्रशस्ताः किन्तु
साधकेच्छानुसारतोऽन्यानपि पद्यत देव्ये दद्यात् ॥ १०६ ॥
19
१८६ महानिवाणतन्दरम्
सलक्षणं परं देव्या अग्रे संस्थाप्य मन्तवित् ।
भर््यादकन सम्परोषय घनुमुद्रामतीक्रतस् ॥ १०७ ॥
करता छगाय पद्छवे नम इ्यसुना सुधीः
सम्पूज्य गन्धसिन्दूरपुष्पनेवद्यपाथसा ।
गायत्रीं दक्षिण करणे जपत् पादाविमोचनीम् ॥ १०८ ॥
परापाराय शब्दान्ते विद्यहे पदसुच्रेत् ।
विश्वकम्मणि च पदात् धीमहीति पदं वदेत् ॥ १०९ ॥
ततध्योदीरयेन मन्त तन्नो जीवः प्रचोदयात् ।
एषा तं परागायत्री पडुपाराविमोचनी ॥ ५१० |)
ततः खड्गं समादाय कूचवीजेन पूजयेत् ।
तदग्रमव्यमूटेषु कमतः पूजयेदिमान् ॥ १११ ॥
[ भव अदिप
अथं वलिदिानविधिमाह् सुरक्षणमित्यादिमिः } मन्तवित् मन्लन्ञः सुधी
धीरः साधकः सलक्षणं सोगादिदूल्यं पड देव्या अग्रे संस्थाप्य विरेषार्ध्योदकेन
फ़ट् मन्त्रेण संप्रोक्ष्याभिष्च्यि घनुसुद्रया वं वीजेनामतीशतं कृत्वा छ गाय
पद्व नम दइत्यमुना मन्त्रेण गन्धसिन्दुरपुप्पनेवे्पाथसा संपूज्य च छागस्य
दक्षिणे कर्णे पट्ुपाशविमोच्नी गायत्रीं जपेत् । छागायति म॒गादीनामप्यु-
पलक्षणं । पाथो जरम् ।॥ १०७ | १०८ ॥
पञ्ुपाङविमोचनीं गायत्रीमाह पड्चुपाशेव्यादिना | मन्त्री साधकः
पपायायति रब्दस्यान्ते विद्महे इति पदमुचरेत् । ततो विश्वकर्मणे इति
पदात् धीमहीति पदं वदेत् ततः परं तन्नो जीवः प्रचोदयात् इत्युदीरयेदुच्चरेत् ।
योजनया पद्रुपाशाय विद्महे विश्वकर्मणे धीमहि तन्नो जीवः प्रचोदयात् इति
गायत्री जाता ॥ १०९ ॥ ११० ॥
तत इत्यादि । कृ्चेवीजेन हमिति बीजेन । तदय्रमध्यमूङेषु खड्गा-
ग्रमध्यमूर्षु |} १११ ॥
पटाट्टासः १ ७
वागीश्वरी वह्याणं लक्ष्मीनारायणो ततः |
उमामहेश्वरौ मृट पूजयेत् साधकोत्तमः ॥ ११२ ॥
अनन्तरं वह्यविप्णुदिकदाच्त्यिताय च
खड्गाय नम इत्यन्तमनुना खड्गपूजनम् ॥ ५१२ ॥
महावाक्येन चोत्सम्य कृताञ्चलिपरयो वदत् ¦
यथोक्तेन विधानेन तुम्यमस्तु समपितम् ॥ 9५४ ॥
इत्थं निषे च पुं भूमिसंस्थन्तु कारयेत् |
देवीमावपरो भूता हन्यात्तीबप्रहारतः ॥ ११५ ॥
स्वयं वा आरातपुतरेवां आ्रात्रा वा सुह्दैव वा |
सपिण्डनाथ वा छेययो नार्पक्षं नियोजयेत् ॥ 9१६ ॥
खड्गाग्रमध्यमृङेषु यान् पूजयेत्तानादैकेन वागीश्वरीमिति । ओ
वागीश्चरीब्रह्मभ्यां नम इत्येवं प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिः खड्गामर
वागीश्वरीं सरस्वतीं ब्रह्माणञ्च ततः खड्गमध्ये रक्ष्मीनारायणो ततः खड्गमूले
उमामहेश्वरौ साधकोत्तमः पूजयत् ।॥ ११२ ॥
अनन्तरमिति । ततोऽनन्तरं बऋविप्णुदिवदयक्तियुताय खड्गाय नम
इत्यन्तमनुना खड्गपूजनं कुर्यात् ॥ ११३ ॥
मदहावाक्येनेति । ततो महावाक्यन विप्णुरो “ तत्सत् ओं ˆ अद्यामुक-
मास्यमुकपश्चेऽमुकतिथावमुकराशिस्थिते भाष्करे स्मस्ताभीप्वितपदाथेसिद्धि-
` कामोऽसुकगोत्रोऽपुकशर्माऽह मिषटदेवताये पडुमिमं सम्प्रददे इति महता वाक्येन
छागसुत्छज्य देव्ये समप्यै कृताञ्चस्िपुयो भूत्वा वदत् । किं वदेत्ततराह
यथेत्यादि ॥ ११४ ॥
इत्थमिति । परं छागादिम् । स्वयं वा आत्मनैव वा । पड्युहुननेऽरिपक्षं
न नियोजयेत् प्रवत्तयेत् ॥ ११५ ॥ ११६ ॥
१९६८ पहानिर्वाणतन्वम्
॥
सप्रदीपस्चीषबलिनमो देव्ये निवेदयेत् ।॥ ११७ ॥
एवं बल्िविधिः भोक्त: कोौलिकानां कुर्वन ।
नन्यथा देदतापरीतिजोयते न कदाचन }॥ ११८ ॥
ततो होमं प्रकुर्वीत तदहिधानं श्रुणु पिये ।
स्वदक्षिणे वाटुकाभिमण्डटं चतुरस्रकम् ॥ ११९ ॥
चतुहस्तपरिमितं करता मूटेन वीक्षणम् ।
अस्रेण ताडयिला च तेनैव प्रोक्षणं चरेत् ॥ १२० ॥
ूल्वंबीजेनावगुष्ठ्य देवतानामपूरवेकम् ।
स्थण्डिलखाय नम इति यजेत् साधकसत्तमः ॥ १२१ ॥
ततः क्रोष्णं रधिरं वरकभ्य) टिः =
तत इति । ततः परं एष कवोप्णरुधिरवछिः ओ“ वडुकेभ्यो नम इति
मन्तरेण कवोप्णमीषदुष्णं रुधिरव रिं निवेदयेत् ॥ ११९७ ॥
एवमिति । अन्यथा वकिविधेरभावात् ॥ ११८ ॥
अनन्तरकततेव्यमाह् तत इति द्वाभ्याम् । अथ होमविधानमाह् स्वदक्षिणे
इत्यादिभिः । स्वदक्षिणे देडे बाङकामिश्चतुरस्तपरिमितं चतुरस्रकश्चतुष्कोणं
मण्डलं करता मूरेन मन्त्रेण तस्य वीक्षणं विलोकनच्च कृत्वा अस्त्रेण फटा
मन्तरेण कुरोन ताइचित्रा च तेनेव फरैव मन्त्रेण मण्डलस्य प्रोक्षणं
सेकश्चरेत् ॥ ११९ ॥ १२० ॥
करचेत्यादि । कूचैवीजेन हूमिति वीजेन तन्मण्डलमवगुण्ठ्य वेष्टयित्वा
देवतानामपूरवके स्थण्डिलाय नम इल्युच्रन् साधकसत्तमो यजेत् अमुक-
देवतस्थण्डिकाय नम इति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिः स्थण्डिलं पूजये-
दित्यथंः ॥ १२१ ॥
षष्ठास्यासः १४९.
प्रागग्रा उद्गप्राश्च रेखाः प्रदेरसम्मिताः ।
तिस्रस्तिस्रो विधातव्यास्तच सम्पूजयदिमान् ॥ १२२ ॥
प्रागग्रास च रेखासु मुकुन्देदपुरन्दरान !
वरह्मवेवस्वतेन्दूश्च उत्तराग्रासु पूजयेत् ॥ १२३ ॥
ततः स्थण्डिलमध्ये तु हसौःगम चिकोणकम् ।
षट्कोणं तह दिवृत्तं ततोऽष्टदटपट्ुजम् ।
भूपुरं तद्रहिविदान् विल्खियन्तमुत्तमम् ॥ १२४ ॥
मूलेन पुष्पाञ्जलिना संपूञ्य प्रणवेन तु ।
होमद्रव्याणि संप्रोक्ष्य कणिकायां यजेत् सुधीः ।
मायामाधारङक्त्यादीन् प्रत्येकं वा प्रपूजयेत् ॥ १२५ ॥
प्राग्ा इति । प्राक् प्राच्यां दिद्यग्राणि यासां ताः प्रागग्राः | उदक्
उदीच्यां दिदरयमाणि यासां ता उदगग्ाश्च | प्रादेदासम्मिताः प्रादेरान
परिमितास्तिस्चस्तिस्रो रेखाः स्थण्डिले विधातव्याः ! तत्र तासु रेखासु इमान्
संपूजयेत् । तजंनीयुक्ते विस्त्रतेऽड्गुषठे प्रादेशः स्यात् । तथेवामरसिंहः ।
प्रादरातार्गोक्णांस्तजेन्यादियुते तते ।
अङ्गष्ठे सकनिष्टे स्याद्वितस्तिद्रादसोङ्गुर इति ॥ १२२ ॥
तासु रेखाञ्च॒यान् पूजयत्तान् दशेयन्नाह प्राग्रास्विति । प्रागम्राु
रेखाघ्च॒ प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्तेण गन्धपुष्पादिभिः सुकुन्दश्पुरन्दरान्
विष्णुरिवेन्द्रान् मतः पूजयेत् | उत्तरा रेखायु त॒ त्हमवेवस्वतेन्दून्
म्रह्मयमनचन्द्रान् पूजयत् ॥ १२२ ॥
त॒ इति | ततोऽनन्तरं स्थण्डिलमध्ये दसो; मिख्िति एव हकार-
सकारौकारविसगं गर्भे यस्य तथाभूतं त्रिकोणके तद्वहिः षट्कोणं तद्भडिवृत्त
च मण्डठं ततो वदिगष्टदल्पङ्कजं ततोऽपि बदहिश्वतुप्कोण्वतुद्धरं भृपुर
विद्वान् विरिखित् ।॥ १२४ ॥
मूञेनेति । एवं ङिखितसुत्तमं यन्त्रं मूढेन मन्त्रेण पुप्पाञ्लिनि संपूज्य
प्रणवेन दोमद्रव्याणि च संग्रोक्ष्या्टदल्पङ्कजस्य कर्णिकायां बीजकोश
£ ५.० मटानिर्वाणतन्तम्
८.
अग्न्यादिकोण धम्म ज्ञानं वैराग्यमेव च ।
एश्वर्य पूजयिता तु प्रादिषु दिरां कमात् ॥ ५२६ ॥
अधम्मम्ञानमिति अवेराग्यमनन्तरम् ।
अनश्व्य यजन्मन्त्री मध्येऽनन्तञ् पद्मकम् ॥ १२७ ॥
कलासहितसृयस्य तथा सोमस्य मण्डलम् ।
प्रागादिकदरष्येषु मध्ये चेताः प्रपूजयेत् ॥ १२८ ॥
पीता श्वेताऽरूणा कृष्णा धूम्रा तीव्रा तथेव च ।
स्पुलिङ्कनी च रुचिरा अवलिनीति तथा कमात् ।॥ १२९ ॥
प्रणवादिनमोऽन्तन सवत्र पूजनं चरेत् |
रं वह्वरासनायेति नमोजन्तन प्रपूजयेत् ॥ १३० ॥
समुदितानेवाधार्क्त्यादीन् मायां ही ˆ बीजमुचरन् सुधीः साधको यजेत् ।
ही ` आघ्रारछक्टयादिञ्यो नम इति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिः पूजयदिवयर्थः |
अथवा आधारद्क्त्यादिकं प्रत्यकमेव प्रपूजयत् ॥ १२५ ॥
अम्रीत्यादि । प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण गन्धपुष्पादिभियन्लस्यास्यादि-
काणे क्रमतो धर्म ज्ञानं वेराग्यमेशचर्यच्च पूजयित्वा दिशां कमात पूर्वादिषु दिक्च
अधममज्ञानमवेराग्यं एतदनन्तरमनैश्र्यच्च मन्त्री यजेत् । यन्स्य मध्येऽनन्तं
पञकञ्च यजेत् | १२६ ॥ १२७ ॥
कटेत्यादि । पूर्वक्ताभ्यामेव मन्त्राभ्यां गन्धपुप्पादिभिः कलासहित-
सूयस्य तथा करासदहितस्य सोमस्य च मण्डकं यन्त्रमध्ये एव प्रपूजयेत् । एषु
प्रागादिकंदारषु मध्ये च क्रमेणेताः प्रपूजयेत् | १२८ ॥
या: प्रपूनयत्ता आह् पीतेव्यायेकेन । पीताश्वेतादीनां मध्ये उ्वलिनीं
मध्य पूजयत् ॥ १२९ ॥
प्रणवादीत्यादि । सवे देडो नमोजन्तेन रं वहेरासनायेति मन्तरेण
यन्लमध्य वहेरासनं प्रपूजयेत् ॥ १३२० ॥
पष्राल्टासः १५४
वागीश्वरीग्रतुखलातां नीलेन्दीवरखोचनाम् ।
वागीश्चरण संय॒क्घं ध्याला मन्त्री तदासन । ५३१ ॥
मायया तो प्रपूज्याथ विध्विहद्विमानयत् ।
मलेन वीक्षणं चरला फटाऽप्बहनमाचचरेन् ॥ ३३२ ॥
प्रणवं च ततो वहर्यागपीटाय हन्मनुः ।
यन्त्रे पीठं पूजयिता दिष्षु चेताः प्रपूजयेत् ।
वामा अयेष्ठा तथा रद्र अभ्विकति यथाक्रमात् ।॥ १३३ ॥
ततोऽमक््या देवतायाः स्थण्डिलखाय नमः पदम् ।
इति स्थण्डिटमापूज्य तन्मध्य मूटरूपिणीम् ॥ ५३४ ॥
व्याला वागीश्वरीं देवीं वह्विवीजपुरःसरम् ।
वद्धिमुद्धूय मूलान्ते कूचेमख्ं समुच्रन् ॥ ०२३५ ॥
कव्यादेभ्यो वह्निजायां ऋव्यादादां परित्यजेत् ।
अस्रेण वह्नि सवीक्षय कूत्नेवावगुण्टयेत् ।॥ १३६ |
वागीश्चरीमिति । ततो वागीश्वरण ब्रह्मणा संयुक्तां नीटन्दीवरलेचनां
रयामपङ्कजनेत्राम् क्तुखातां वागीश्वरी ध्यात्वा मन्त्री साधकस्तदासने तस्मिन्
वहिपीठे तौ वागीश्वरीनब्रह्माणो मायया ही ˆ वीजाद्येन नमोऽन्तेन नाममन्त्रेण
परपूज्याथानन्तरं विधिवत् रारविण कांस्यपात्रेण वा शुद्धमयिमानयत् । मून
मन्त्रेण वहूर्वीक्षणं छत्वा फटा मन्त्र॑ण तस्यवावादहनञ्चरत् ।॥ २३१ 1 १३२॥
प्रणवमिति । पूर्वै प्रणवं वदेत् ततो वदहेर्यागपीठायेति वदेत् । ततो
हत् नम इति वदेत् । योजनया ओ बरहर्यागपीठाय नम इति मनुर्जातः ।
अनेनैव मनुना यन्त्रे वहेः पीठं पूजयित्वा पीठात् पूर्वादिषु चतसरपु दश्च
प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण गन्धपुप्पादिभिरेताश्च प्रपूजयेत् । पूवादिदि्चु या
प्पूजयेत्ता आद् वामेव्यादर्धेन ॥ १३३
तत इति । ततोऽनन्तरम् असुक्या देवतायाः स्थण्डिलाय नम् इति
सर्वं मन्त्रपदसुचरन् गन्धपुष्पादिभिः स्थण्डिमापूज्य तन्मध्ये मूर्देवतारूपिर्णी
१९२ पहानिर्वाणतन्तरम
धेन्वा चेवामतीचरलय इस्ताभ्यामभिमद्रेत् ।
प्रादक्षिण्यक्रमेणाभि रामयन स्थण्डिरोपरि ॥ १३७ ॥
तरिधा जानुसपृष्ट भूमिः रिवबीजं विचिन्तयन
आत्मनोऽभिमुखीचरलय योनियन्त्रे नियोजयेत् ॥ १३८ ॥
ततो मायां समुच्चार्य वह्विमूत्ति् डन्युताम् ।
नमोऽन्तन प्रपूज्याथ रं बह्निपरतः सुधीः ।
चेतन्याय नमो बहश्चैतन्यं परिपूजयेत् ॥ ५३९ ॥
वागीश्वरीं दैवीं ध्यात्वा वहिवीजं पुरःसरं यत्त वहिबीजपुरःसरं यथास्यात्तथां
वहिसुद्धुत्य रं वीजेन बहिसुत्थाप्येत्यथः । मूलान्ते कूर्चं दँ बीजमसखं फडिति चा
वीजं सयुचरन् तदन्ते करव्यादेम्य इत्युचरन् तदन्ते वद्विजाया स्वाहे्युचचरत् ।
योजनया ही" श्री" क्री परमेश्वरि स्वाहा द्व फट् क्रन्यादेभ्यः स्वाहेति
मन्त्रो जातः । अनेनैव मन्त्रेण वहितो ज्वरदादरूपं करव्यादांदं राक्षसभागं
दक्षिणस्यां दिि परित्यजेत् । ततोऽखरेण फटा वहं संवीक्ष्य दृष्टा कूर्चैनैव ह
वाजनेवावगुण्ठयद्रहिं वेष्टयेत् ॥ १२३४- १२६ ॥
न्वेति । धेन्वा मुद्रया चामतीक्तय हस्ताभ्यां पुनरभिसुद्धरेत् उत्थापयेत्
उत्थाप्य च प्रादक्षिण्यक्रमेण स्थण्डिलोपरि त्रिधा त्रिवारमर्थ आमयन् शिवबीजं
राम्भुवीयरूपमरभिं विचिन्तयंश्च साधको जानुस्परष्टभूमिः सन्नात्मनोऽभिस॒खीङ्कत्य
यो नियन्त त्रिकोणमण्डले नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ १२३५७ ॥ १३८ ॥
तत इति | ततोऽनन्तरं मायां ही“ वीजं समुचय नमोऽन्तेन नम-
साऽन्तन सह युतां वह्विमूत्ति समुचरेत् ! योजनया ही “ वदहिमूये नमः इति
मन्ला जातः । अनेन मन्त्रेण वहिमूत्ति प्रपूज्याथानन्तरं सुधीः साधको रं बहे
परतः चतन्याय नम इति वदेत् । योजनया रं वहिचैतन्याय नम इति
मचुजत्. । जननच मनुना वहः चेतन्यं १रपूजयत् ॥ १३९ ॥
षण्ाट्खसः १०३
नमसा वदह्धिमूततिञ् चैतन्यं परिकत्प्य च
प्ञ्वाखयेत्ततो वदिं मन्त्रेणानेन मन्तवित् ।! ५४६० |]
पणवं पृसुद्धूलय चिसिङ्गट्पदं तथा ।
हनदटयं दह दृह पच पचेति ततो वदेत् ॥ 389 ॥
सवेज्लाज्ञापय साह्य वह्िप्रञ्याटने मनुः ।
ततः कताज्लिभूला प्रकुर्यादभिवन्दनम् ॥ १४२ ॥
अभि प्रज्वलितं बन्दे जातवेदं हुतारनम् ।
सुवणवणममरं समिद्धं सवेतोमुखम् ॥ ५४६२ ॥
इत्य॒पस्थाप्य दहनं छादयेत् स्थण्डिलं कुदः ।
सेष्टनाम्ना वदह्धिनाम कता ऽभ्यर्चनमाचरेत् ॥ १४६४ ॥
नमसेति । नमसा मन्तरेण ब्रह्विमूिं वहेः चैतन्यञ्च परिकल्प्य मनसा
विरच्य ततोऽनेनानन्तरयेव वक्ष्यमाणेन मन्वेण मन्लवित् साधको वर्हि
प्रज्वाख्येदुदरीपयत् ॥ १४० ॥
वद्िपरज्वालनमन्लमेवाह् प्रणवमित्यादिना सार्धेन । पूव प्रणवसुद्ुत्य
उक्त्वा ततः परं चििङ्गरुपदं वदेत् । ततो हनद्धयं ततो दहददहेति ततः
पचपचेति च वदेत् । ततः सवन्ञाज्ञापय स्वाहेति वदेत् योजनया ओ"
चिषिङ्कल हन हन दह दह पच पच सवेज्ञाज्ञापय स्वाहेति मन्त्रो जातः ।
जयं मनुरवद्धिमज्वाखने स्तः ॥ १४१ ॥ १४२ ॥
अथिवन्दनमन्माह अर्थि प्रज्वखितं वन्दे इत्याति ॥ १४३ ॥
इतीति । इत्यनेनैव मन्त्रेण दहनं वहिसुपम्थाप्याभिवन्य स्थण्डिकं
छादयेत् । ततः स्वेष्टनान्ना वहिनाम कृत्वा इतोऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण
वहरभ्य्चनमाचरेत् ॥ १४४ ॥
20
१५४ मह्ानिर्वाणतन्ठम्
॥
तारो वैश्वानरपदात् जातवदपदं वदेत् ।
इहावटावहेत्युक्वा खोहिताक्षपदान्तरम् ॥ १४५ ॥
सर्वकर्माणि पदतः साधयान्तऽभिवह्ुमा ।
इत्यभ्यच्ये हिरण्यादिसरताज ह! * म पूजयेत् || १४६६ ॥
सहस्राचिःपदं ङेन्तं ह्ययाय नमो वदन् ।
षड पूजयेददवेस्ततो मूत्तीयजत् सुधीः ॥ १४७ ॥
जातवेदप्रभतयो मृत्तेयोऽषं प्रकीत्तिताः ॥ १४८ |
ततो यजदष्टरारीबाह्ययायास्तदनन्तरम् ।
पद्मायष्टनिधीनिष्रा यजदिन्द्रादिदिक्पतीन ॥ १४६९ ॥
वहयमभ्यचैनसन्वमवाह तार इत्यादिना सार्द्धेन । पूर्वै तारः प्रणवो
वाच्यः ततो वैश्धानरपदात् परं जातवेदपदं वदेत् । तत इदावहावहेव्युक्तवा
सरहिताक्षरूपपदान्तरं वदेत् । तततः सवकर्माणीति पदात्परं साधयति पदं वदेत् |
तदन्ते चायिवहभा स्वाहा वाच्या । योजनया ओ वैश्वानर जातवेदं
इहावदावह लोहिताक्ष सर्वकर्माणि साधय स्वाहेति मनुरासीत् । इत्यनेनैव
मनुना स्वेष्टदेवतानामानं वहिमभ्यच्यं ओ वहेर्दिरण्यादिसक्षजिदह्वाभ्यो नमः
इति मन्तरेण वहेर्हिरण्यादिसप्त जिह गन्धपुप्पादिभिः पूजयेत् ॥ १४५ १४६॥
सदसरेव्यादि । ङेजन्तं सहस्राचिःपदं ततो हृदयाय नम इति च पदं
वदन् सहस्राचिपे हृदयाय नमः इति मन्तं समुच्चरन् साधको वहहदयं
पूजयेत् । ततो वहेः षडङ्गेभ्यो नम इति मन्तरेण गन्धपुप्पादिभिवेहेः षडङ्गं
पूजयेत् । ततो वह्िमूर्भिभ्यो नमः इति मन्त्रेण वहेमूर्तीः खधीयेजेत् ॥ १४७ ॥
ननु वहेः कति मृत्तेयः सन्तीत्यपेक्षायामाह जातवेदेत्यादि । जातवेदम-
भृतयो वहेरष्टो मूततयः प्रकीरसिताः पूवमुक्ताः ॥ १४८ ॥
तत॒ इति । ततोऽनन्तरं ब्राह्मयादिभ्योऽष्टशक्तिभ्यो नम इति मन्त्रेण
गन्धपुष्पादिभिर्रह्नयायाः अष्ट शक्तीयेजेत् । तदनन्वरं पद्मायष्निधिभ्यो नम
षाल्टासः १५९
वज्रायस्राणि सम्पूज्य प्रदे दापरिमाणकम् ।
कुदापत्रहयं नीला घरतमघ्ये निधापयेत् ।॥ ३५० ॥
वामे ध्यायेदिडां नाडीं दक्षिण पिङ्गलां तथः ।
मघ्ये सुषुम्नां सञ्िन्य दक्षमागात् समाहितः ॥ ५५५ }
आव्यं गृहीता मतिमान् दक्षनेत्रे हृतादितुः !
मन्त्रेणानेन जुहुयात् प्रणवान्तेऽ्ये पदम् ।॥ ५५२ ॥
स्वाहान्तो मनुरख्यातो वामभागाद् विह्रत् ।
वामनेत्रे हनेदहेः ओ सोमाय दिटो मनुः \ १५३ ॥
इति मन्त्रेण गन्धपुप्पादिमिः पञ्माचयष्टनिधीनिष्टा सम्पूज्य इन्द्रादिदिक्यतीन्
यजेत् | १४९, ॥
वच्रेत्यादि ! तत इन्द्रादीनाञ्च वज्ञायसख्राणि सम्पूज्य प्रादेश्चपरिमाणकं
कुशपलद्रयं नीत्वा गहीत्वा घतमध्ये वामे दक्षिणे निधापयेत्
स्थापयेत् ॥ १५० ॥
वामे इत्यादि । घतस्य वामे भागे इडां नाडी ध्यायेत् । दक्षिणे मागे
पिङ्गलां नाडी ध्यायत् । मध्ये च सुषुश्चां नाडीं सञ्चिन्त्य समाहितः सन्
दक्षभागादाज्यं घतं ग्रहीता इतारितुरयेदेक्षनेत्रेऽनेनानन्तरमेव वक्ष्यमाणेन
मन्त्रेण मतिमान् साधको जुहुयात् ¦ दक्षनेत्रे हवनस्य मन्लमाह प्रणवान्ते
हत्यादिना । प्रणवस्यान्तेऽ्ये इति पदं वाच्यम् । योजनया ओ अभये
इति मनुर्जातः । अयञ्च मनुः स्वाहान्त आख्यातः । ततो वामभागाद्धविहेवनीयं
घ्रतं हरेत् ग्रहीयात् । गृत्वा च हविवेहेरवामनेत्रे वक्ष्यमाणमन्त्रेण हुनेत्
जुहयात् । वामनेत्रे हवनस्य मन्वमाह । ओ“ सोमाय द्विठः ओ सोमाय
स्वाहेति मनुः प्रोक्त इति ॥ १५१- १५२ ॥
१५६ महानिर्वाणत्तन्तम्
मध्यादाज्यं समानीय ख्ख हवनं चरत् ।
अभ्ीषोमो सप्रणघों तूर्यदिवचनान्वितौ ॥ १५४ ॥
स्वाहान्तोऽयं मनुः पोक्तः पुनदैक्षिगतो हविः |
ग्रीवा नमसा मन्त प्रणवं प्ेसुख्रत् ॥ १५५ ॥
अग्रये च स्िष्टिते बहिकान्तां ततो वदेत् ।
अनेन वरह्िवदने जुहुयात् साधकोत्तमः ।
भूर्भुवः स्वदिठान्तेन व्याहृत्या होममाचरेत् ॥ ५५६ ॥
तारो वेश्वानरपदात् जातवेद इहावह ¦
बहत्मेहिपदान्ते च ताक्षसवेपदं वदेत् ।
कसाणि साधय खाहा त्रिधाऽनेनाहतीह्रेत् ॥ ११५७ ॥
मध्यादिति । ततो मध्यादाज्यं समानीय गृहीखा वक्ष्यमाणमन्त्रेण
वहेंखाटे इवनं चरत् । ल्ट हवनस्य मन्माह् अभीव्यादिना । तूर्द्िवच-
नाच्वितो चतुर्थीद्धिवचनयुक्तौ सप्रणवौ ओ"कारसहितौ अ्रीपोमौ वक्तव्यौ |
मन्त्री साधको नमसा मन्त्रेण पुनदक्षिणतो हविः गृहीता पूर्वं प्रणवसद्धरेत्
वदेत् । ततोऽमय इति ततः स्िश्िक्रते इति ततो वहिकान्ताच्च वदेत् ।
योजनया ओ“ अभये स्विष्टिकृते स्वाहेति मनुर्जातः । अनेन मनुना साधकोत्तमो
वहिवदनेऽभिसुखे जुहुयात् । शोभनेष्टिः खिष्टिः तां करोतीति स्विषटिङ्घत्
किप् तस्मे । ततो द्विठान्तेन स्वाहान्तेन भूरिति सुवरिति स्वरिति च व्याहृत्या
दोममाचरेत् ॥ १५४- १५६ ॥ |
तार इत्यादि । पूर्वै तारः प्रणवो वक्तव्यः । ततो वैश्वानरेति पदात् परं
जातवेद इहावहावह रोदि इति वदेत् । तत्पदान्ते च ताक्षसर्वेति पदं वदेत् ।
ततः कर्म्माणि साधय स्वाहेति वदेत् । योजनया ज वैश्वानर जातवेद
पषटाद्टासः १५७
ततोऽयो खष्टमावाह्य पीटायैः सह पूजनम् ।
चरता स्वाहृन्तमनुना मूटेनं पञ्चविरतीः ॥ १५८ ॥
हला बहु्यासनोर्देव्या एक््यं सम्भावयन् धिया |
एकादचाटुती्हैवा मूटेनैवाङ्गदेवताः ॥ १५९ ॥
हता खकामसुद्विद्य तिलज्यमघुमिश्ितेः ॥ १६० ॥
पुषपेविच्यद्ैर्वापि यथाविहितवस्तुमिः ।
यथादराक्त्याहुति दवाज्ञान्यूनां प्रकल्पयेत् ॥ १६१ |
ततः पूर्णाहुतिदयात् फख्पत्रसमन्विताम् ।
स्वाहान्तमूटमन्त्रेण ततः संहारमुद्रया }
तस्मादेवीं समानीय स्थापयेत् हृदयाम्बुजे ॥ १६२ ॥
दृदावदावह लोहितश्च सवकर्म्माणि साधय स्वाहेति मनुर्जातः । अनेन मनुना
त्रिधा वारत्रयमाहुतीदै रेद्यात् ॥ १५७ ॥
तत इत्यादि । ततोऽनन्तरमयोौ स्वेष्टं देवतामाबाह्य पूरवोक्तमन्त्रेण पीठाचेः
सह् तस्य पूजनश्च करत्वा मूलरूपेण स्वाहान्तमनुना प्विंशतिमाहुतीवेहौ हुता
परक्षिप्य वहयात्मनोः वहेरासमनश्च देव्याश्चैक्यं धिया सम्भावयंश्िन्तयन् मूढे-
नैवेकादशाहतीः इत्वा ओ” अङ्गदेवताभ्यः स्वाहेति मन्त्ेणाङ्गदेवताश्चो दिश्य
इत्वा विष्णुरो* तत्सत् ओ“ अदयामुकमास्यमुकपक्षेऽयुकतिथावसरुकरारिस्थिते
मास्करेऽसुकामीषटार्थसिद्धिकामोऽसुकगोत्रः श्रीमदमुकरार्मा तिखाज्यादिमिधितेः
पप्यर्विच्वपत्रादिभिर्वा सारद वदह्वावाहुतिमहं ददै इति वाक्येन स्वकामसुदिद्य
स्वाहान्तमूरुमन्त्रेण तिकाज्यमधुमिश्चितैः पूषप्यैरथवा विस्वदरैयैथाविहितवस्तुभिवां
सह यथाराक्ति वहावाहुति दचात् । अषटन्यूनामाहुति न प्रकस्पयत् ॥ १५८-१६१॥
तत॒ इति । ततोऽनन्तरं स्वाहान्तमूलमन्त्रेण फख्पत्रसमन्वितां एट-
ताम्बूल्युतां पूर्णाहुतिं वदहौ दात् । ततः परं संहारमुद्रया तस्माद्र
समानीय हृदयाम्बुजे स्थापयत् ।॥ १६२ ॥
१५५८ महानिर्वाणतन्तम्
क्षमसखेति चं मन्वेण विखजेत्त हुतारानम् ।
कतदंक्षिणको मन्त्री अच्छिद्रमवधारयेत् ।॥ ५६२ |!
हुतशेषं भुघोर्मव्ये धारयेत् साधकोत्तमः ॥ १६९ ॥
एष होमविधिः परोक्तः सवैत्रागमकमणि ।
हमक समाप्यैवं साधको जपमाचरेत ॥ १६५ ॥
विधानं श्णु देवेरि येन विया परसीदति
देवतागस्मन््राणमेक्यं सम्मावयेदिया । ५६६ ॥
मन्ता्णा देवता प्रोत्छ देवता गुरूरूपिणी ।
अभदेन यजेयस्तु तस्य सिद्धिरनुत्तमा १६७ ॥
गुर िरसि सञ्िन्य देवतां हृदयभ्बुजे ।
रसनायां मूलविद्यां तेजोरूपां विचिन्तय च ।
त्रयाणान्तेजसाऽऽत्मानमेकीभूतं विचिन्तयेत् ।॥ १६८ ॥
क्षमस्वेति । ततः अगे क्षमस्वेति मन्तरेण तं हुताशनम विसजेत्तस्य
विसजेनं कुर्यात् । ततः करता दक्षिणा यन स कृतदक्षिणको मन्त्री साधकः
कृतमिदं होमकर्माच्छिद्रमस्त्वत्यवधारयत् । ततो हुतशेषं भ्रुवोमेच्यदेशे
धारयत् ॥ १६३६१६५ ॥
विधानमिति । जपाचरणविधानमेवाह देवतेव्यादिभिः । सम्भावयेत्
सम्यक् विचिन्तयेत् ॥ १६६ ॥
देवतायेक्यसम्भावनप्रकारन्तत्फर्श्च दरयति मन्तरेत्यादिना । मन्वार्णा
मन्त्रवर्णा: । अभेदेन रेक्यमावेन ॥ १६७ ॥
` मूकवि्याम् मूरमन््ासिकां विद्याम् । त्रयाणाम् गुरुदेवतामूल-
मन्वाणाम् ॥ १६८ ॥
पषटोल्छासः १५९.
तारण सम्पुटीचलय भृरुमन्तञ्च सप्तधा ¦
स्
जप्ता तु साधकः पश्चान्मात्तकापुटितं स्मत् ॥ ५६९ ॥
मायाबीजं खरिरसि ददाधा प्रज्पत् सुधीः |
यदने णवं तदत् पुनमायां इदम्बने ।
प्रजप्य सप्तधा मन्त प्राणायामं समाचरेत् । १७० ॥
ततो मालं समादाय प्रवाखदिसमुद्वाम् ।
मारे माले महाभागे सवेदाच्िखरूपिणि ॥ १७५ ॥
चतुधस्छयि न्यस्तस्तस्मान्मं सिडिडा भ्व ¦
इति सम्पूञ्य मालं तां श्रीपाच्रस्थासृतेन च । ५७२ ॥
त्रिधा मूटेन सन्तप्य स्थिरचित्तो जपञ्रेत् ।
अष्ठोत्तरसदसखं वाऽप्यथवाऽोत्तरं शतम् ॥ १७२ ॥
तरेणेव्यादि । तरेण सम्पुटीकृत्य आदावन्ते च अकारादिक्षकारान्ते-
रेकपच्चादाता वर्णैः संयुक्ते मूलमन्त्रं सप्तधा स्मरेत् जपेत् । आगमजस्यानित्यतलवात्
जघ्वेत्यत्र नेडागमः ॥ १६९. ॥
मायति । ततः सधीः साधकः स्वरिरसि मायाबीजं ही वीजं दरधा
मजयपेत् । ततो वदने स्वस॒खे प्रणवं तद्रदशाधा जपेत् । इृदम्बूजे पुनमायां द्यी `
बीजं सप्तधा प्रजप्य मन्त्री प्राणायामं पूववत् समाचरेत् कुयात् । १७० ॥
तत॒ इति । ततोऽनन्तरं प्रवाखादिससुद्धवां विद्रुमादिसञ्ञातां मालां
समादाय गृहीत्वा माले मारे इत्यादिना सिद्धिदा भवेत्यन्तेन मन्त्रेण तां मालां
सम्पूज्य श्रीपात्रस्थाखतेन मालां सन्तपैयामि स्वाहेत्यन्तेन मूलमन्त्रेण त्रिधा
सन्त्य च स्थिरचित्तो भूत्वाऽष्टोत्तरसदस्रमटोत्तरशतं बा मूरमन्लम्य जपञ्चरेत्
कुर्यात् ॥ १७१- १७३ ॥
१६० महानिरवाणतन्तम्
पराणायामंततः ला श्रीपा्रजल्पुष्पकेः
गह्यातिगद्यमोप््ी चं गह्यणास्मत्छरतं जपम् ॥ १७४ ॥
सिदि-्वत मे देवि क्छखसादान्महेश्वरि ।
इति मन्त्रेण मतिमान् देव्या वामकरण्बुजे ॥ १७५ ॥
तेजोरूपं जपप्रं समप्यं प्र॑णमेद्ुवि ।
ततः ताञ्जलि्भतरा स्तो कवचं पठेत् ॥ १७६ ॥
ततः प्रदक्षिणीक्रंटय विशोषार्ध्यण साधकः ।
विरोमार्ष्यप्रदानेन कुर्यादात्मसमपणम् ।॥ १७७ ॥
इतः प्व प्राणवुदिदेहधम्मौधिकारत
जाग्रत्वससुपुप्तयन्ते अवस्थासु प्रकीत्तयेत् ॥ १७८ ॥
मनसाजन्ते वदेदाचा कस्मेणा तदनन्तरम् ।
हस्ताभ्यां पदतः पद्यामुद्रेण ततः परम् ॥ १७९ ॥
रिश्चया यत् कतच्योक्ला यत् स्परतं पदतो वदेत् ।
यदुक्तं तत् सवेमिति व्ह्मापणसुदीरयेत् ।
भवत्वन्ते मां मदीयं सकं तदनन्तरम् ॥ १८ ° ॥
आद्याकाटीपदाम्भोजे अपयामि पदं वदेत् ।
प्रणवं तत्सदित्युक्छा कुर्यादारसमपणम् ॥ ५८१ ॥
प्राणायमेत्यादि । ततः परं प्राणायामं त्वा श्रीपात्रजरुपुप्पकेः
गुद्यातिगहयत्यादिना महेश्वरि इस्यन्तेन मन्त्रेण मतिमान् साधकस्तेजोरूपं जपफलं
देव्या वामकराम्बुजे समप्य युवि दण्डवननिपत्य देवीं प्रणमेत् ॥ १७४-- १७६ ॥
जआात्मसमर्पणमन्वमाह तत॒ इत्यादिभिः सारदधश्यतुर्मिः । इतः पूर
मराणबुद्धिदेदधर््माधिकारत : जामरसस्वप्रसुषुस्यन्ते ऽवस्थास्विति प्रकीत्तेयेत् । ततो
र
षषठोत्टासः १६९१
जिताऽसि यथाश्क््या क्षमस्वेति विस्रञ्य च |
संहारमुद्रया पुष्पमाघ्राय स्थापयेत् हदि ॥ ३८३ ॥
ठेखान्यां मण्डलं करत्वा चरिकोणं सुपरिष्कृतम् ।
तत्र संपजयेदेवीं निमांस्यपुष्पवारिणा ।
ही“ निर्मास्यपदच्योक्ता वासिन्ये नम इत्यपि ॥ १८
मनसाऽन्ते वाचा तदनन्तरं कम्मणा तदनन्तरं हस्ताभ्यामिति वदेत् । तम्मा
पदात् पद्धयाम् ततः परमुदरेणेति च वदेत् । ततः परं रिया यत् क्रतश्चोक्ा
यत् स्म्रतमिति वदेत् । ततश्च पदात् परं वलटुक्तं तस्सवेमिति वदत् । ततो
ब्रह्माप॑णसुदीरयेत् । ततो भवचलित्यन्ते मां मदीयं सकख्मित्युदीरयेत् ।
तदनन्तरमाद्याकारीपदाम्भोजेऽपैयामीति पदं वदेत् । ततः प्रणवं तत्सदिति च
वदेत् । सकर्पदयोजनया इतः पूव प्राणबुद्धिदेहधरम्माधिकारतो जाय्नल्वस्र-
सुषुत्यवस्थास मनसा वाचा कमणा हस्ताभ्यां पद्धयामुदररेण यिश्चया यत् छतं
यत् स्रत यदुक्तं तत् स्वे ब्रह्मापण भवतु मा मदर्य च सकट्माचयाकाला-
पदाम्भोजेऽपयामि ओ तत्सदिति मन्त्रो जातः | इमं मन्मुक्तवा काल्यै
आत्मसमपेणं कुर्यात् ॥ १७७-१८१ ॥
तत॒ इत्यादि । ततः परं कृताञ्ञलिभूवेष्टदेवतां प्राथयेत् । कि
प्रा्थयेदित्यपेक्षायामाह मायाबीजमित्यादि । मायाबीजं हयी वीजं सुचा्यं
श्री चे कार्किं इति वदेत् । ततो यथाडक््या पूजितासि श्षमस्बेति
मराथैनावाक्यमासीत् । अनेनैव वाव्येनेष्टदेवतां विदखञ्य च संहारसुद्रया
पुष्पमादाय आघ्राय च स्वहृदि स्थापयेत् ॥ १८२ ॥ १८३ ॥ |
रेशान्यामिति । तत रेचान्यां दिशि सपरिष्ठृतं त्रिकोणं मण्ट्टं
[ कै
छता तत्र मण्डले वक्ष्यमाणमन्त्ेण निर्मास्यपुप्पवारिणा नि्माल्यवासिनीं देवीं
21
१६२ महानिर्वाणतन्वम्
णुरि्ादिभ्यः सवेदेवेम्य एव च ।
रित् पश्चात् गृह्णीयात् शक्तिसाधकः ॥ १८५ ॥
सीया वासमामे संस्थाप्य परथगासने ।
एकासनोपविष्टौ वा पात्रं कुयात् मनोरमम् ॥ ५८६ ॥
पानपात्रं प्रकरर्वीत न पञ्चतोरकाधिकम् ।
तोख्कचितयान्न्युनं श्वार्ण राजतमेद च ॥ १८७ ॥
अथवा काचजनितं नारिकेलोद्वच्च वा |
आधारोपरि संस्थाप्य राद्धिपाच्नस्य दक्षिणे ॥ १८८ ॥
महापरसादमानीय पात्रेषु परिवेरयेत् ।
स्वयं वा भात्पुत्रर्वा ज्येषठानुक्रमतः सुधीः ॥ १८९ ॥
संपूजयेत् । निम्यिवासिन्याः पूजनस्य मन्तमाह्॒दीमितार्देन । ही"
निमाल्यपदसुक्तवा वासिन्ये नम इति वदेत् । योजनया ही ˆ निर्माल्यवासिन्यै
नम इति मनुर्जातः ।॥ १८४ ॥
्रह्मत्यादि । नैवेयं देव्यपितान्नादि । वितरेत् दद्यात् । शक्तिसाधकः
शक्तिसदितः साधकः ॥ १८ ॥
देवीनेवेचम्रहणविधानमाह स्वीयक्तिमित्यादिमिः । वामभागे परथगासने
स्वीयां राक्ति संस्थाप्य स्वीयद्रक्त्या सहैकासने एवोपविष्टो वा साधकः
पानमोजना्थं मनोरमं रम्यं पात्रं कुर्यात् ॥ १८६ ॥
पानेत्यादि । पच्चतोरुकादधिकं तोखकत्रितयात् न्यूनच्च पानपात्रं न
भ्रकुर्वीति ¦ त्च स्वार्णं सुवर्णोद्धवं राजतं रजतोद्धवमथवा काचजनितं नारिकेरं
वा पानपात्रं ञुद्धिषात्रस्य दक्षिणे देर आधारोपरि संस्थाप्य सुधीः धीरः साधको
महाप्रसादमानीय स्वयं वा आातुपुत्रर्वा च्ये्ठानुक्रमत एव पात्रेषु परिवेरायेत् ।
जन्मतोऽत्र ज्येष्ठं न ग्राह्यं किन्त्वमिषेकत इति बोध्यम् | १८७--१८९ ॥
घष्राट्ासः १६३
पानपात्रे सधा देया चोदये शुदग्यादिकानि च ।
ततः सामयिकः सार पानमोजनमचरेत् 1 १९० ॥
आदावास्तरणाथाय गृह्णीयात् शुदिमु्तमाम् ।
ततो ऽतिहृष्टमनसा समस्तः कुख्साधकः ॥ १९३ ॥।
स्वस्वपाघ्रं समादाय परमा्रतपृरितम् ।
मूलखधारादिजिहान्तां चिद्रूपा कुःल्कुण्डलीम् ॥ १९२ ॥
विभाव्य तन्मुखाम्भोजे मूटमन्तं समुच्चरन् ।
परस्पराज्ामादाय जुह्यात् कुण्डरीमुखे । ५९३ ॥
अदिपानं कुरस्रीणां गन्धस्वीकारखक्षणम् |
साधकानां गृहस्थानां पञ्छपाच्रं पकीत्तितम् ॥ १९४ ॥
अतिपानात् कृरीनानां सिदिहानिः प्रजायते ॥ १९१५ ॥
पानेव्यादि । पानपात्रे घधा मदिरा देया शोद्धये गुद्धिपात्रे जु द्धयादि-
कानि मासमल्स्यादीनि च देयानि । ततः परं सामयिकैर्देव्य्चनसमयाथिगतेजनेः
साद्धं पानभोजनमाचरेत् ॥ १९० ॥
आदाविति । आद्धौ प्रथमतो मचस्थापनार्थायास्तरणार्थायोत्तमां शुद्धि
गृहीयात् । ततोऽतिहृष्टमनसा समस्तः सवैः कुखसाधकः परमाखतपूरितयुत्तम-
मयपूरितं स्वस्वपात्रं समादाय गृहीला मूलाधारादिजिहान्तं व्याप्यं स्थितां
चिद्रुपाञ्चैतन्यस्वरूपां कुरुकुण्डिनीं विभाव्य विचिन्त्य तन्सुखाम्भोञे मूरख्मन्तं
समुच्रन् सन् परस्परस्याज्ञामादाय कुण्डलीसुखे जुहुयात् परमास्तं
इयात् ॥ {~= “.
अली्यादि । कलखीणां गन्धस्वीकारलक्षणं मचसम्बन्धिगन्धाङ्गीकरण-
स्वद्पमेवारिपानं मद्यपानं प्रकीर्षितम् । गृहस्थानां साधकानां पच्चपत्र
पद्चपात्रपरिमाणकमदल्पिानं प्रकीवितं गृहस्थैः साधकैः पञ्चपात्रपरिमितमेव मं
# =)
[१६।
१६४ सहानिर्वाणतन्लम्
यावन्न चाल्येद् दष्टं यावन्न चाख्येन्मनः ।
तावत् पानं प्रकर्वीत पडुपानमतः परम् ॥ १९६ ॥
पाने ्रान्तिमेवेदयस्य घणी च शक्तिसाधके |
स पापिष्ठः कथं बरूयादायां कारं मजाम्यहुम् ॥ १९७ ॥
यथा वरह्यापितेऽ्रादो स्पष्टदोषो न विद्यते ।
तथा तव प्रसाद् ऽपि जातिमेदं विवजयेत् ॥ ५९८ ॥
एवमव विधानेन कुयात् पानञ्च भोजनम् ।
हस्तपक्ाखनं नास्ति तव नेवेद्यसेवने ।
टपावनोदनं कु्यौहसखेण पाथसाऽपि वा ॥ १९९ ॥
ततो निमाव्यकुःसुमं विधृ शिरसा सधीः ।
यन्टेपं कृल्चेदेडे विहरेदेववद्धवि ॥ २०० ॥
इति श्रामहानिर्गणत्तन्त्े सव॑तन्चोत्तमोत्तमे स्व॑धम्म॑निर्णयसरे श्रीमदायासदादिवसंबादे
ध्रीपात्रस्थापनहोमच्ालुष्ानकथनं नासं षषो्ासः ।
पातव्यमित्यथंः । गृहस्थानामिव्यनेन पञ्चपात्रपरिमितादधिकमपि मं पिबतां
तद्धि्ानां न दोष इति सूचितम् । ननु पञ्चपात्रपरिमितादधिकं मदं पिबतां
गृहम्थसाधकानां को दोषस्तव्राह अतिपानादित्यादि ॥ १९४ ॥ १९५ ॥
यावदिति । चाख्यत् वृणेयेत् ॥ १९६ ॥
पान इति । धमी जुगुप्सावान् । जुगुप्साकरणे घरणेव्यमरः ॥
५१९.०-॥..5<.॥
एवमिति । ठेपावनोदनम् हस्तकेपापनयनम् ॥ १९९ ॥
तत इति । कृूचेदेशे भरुवोमेध्यदेरो । कूर्वमखी्ुवोरमध्यमित्यमरः ॥ २०० ॥
इति श्रीमहा निर्वाणतच्रदीकायां षष्ठोह्ासः ।
श्रूवाऽऽयाकालिकादेव्यः सन्तारं महाफर्प्
सोभाग्यमोक्षनननं ब्रहमजञानेकसाधनम् । ५ ॥
प्रातःछरलय तथा स्नानं सन्ध्यां सज्िद्धिरोधनम् ।
न्यासपूजाविधानञ्च बाह्याभ्यन्तरभेदतः ॥ २ ॥
बलिप्रदानं होमञ्च च्चनुष्ठानमेव च |
महाप्रसादस्वीकारं पवेती हृएमानस्त
विनयावनता देवी प्रोवाच शङ्कुर प्रति ॥ ३ ॥
श्रीदेव्युवाच |
दारि जगन्नाथ जगतां हितकारक ।
कृपय! केथितं देव पराप्रकृतिसाधनम् ॥ £ ॥
सर्वप्राणिहितकरं मोणमोक्षेककारणम् ।
विरोषतः कलियुगे जीवानामा्चु सिदिदम् ॥ ५ \
ओ” नमो ब्रह्मणे |
्रुवेव्यादि । महाफलम् महत् फलं यस्य तथाभूतम् ॥ १-२३ ॥
पावती शङ्करं परति # प्रोवाचे्यपेक्षायामाह सदारिवेत्यादि | ४ ॥ ५॥
महारिर्वाणतन्वम्
१९.
[¶8.
तव वागस्रताम्भोधौ निमञ्जन्मम मानसम् ।
नोलयातुमीहत खैरं भूयः प्रा्थयतेऽचिरात् ॥ £ ।
पूजाविधी महाेव्याः सूचितं न प्रकारितम् ।
स्तोत्र कचनं देव तदिदानीं परकाडाय ॥ ७ ॥
श्रीदाथितवं उवाच |
शृणु देवि जगदन्ये स्तोत्रमतदनुत्तमम् )
पठनात् श्रवणाचस्य सवैसिद्धीश्चरो मवेत् ॥ <
असामाग्यप्र्ामनं सुखसम्पदिवर्डनम् ।
अकाटमरत्युहरणं स्वापटिनिवारणम् ॥ ९ ॥
श्रीमदायाकाल्िकियाः सुखसान्निष्यकारणम् ।
स्तवस्यास्य प्रसदेन चरिपुरारिरहं रिषे ॥ १० ॥
स्तोत्रस्यास्य ऋषिर्देवि सदारिव उदाहतः ।
छन्दोऽनुषुव्देवताऽऽया कालिका परिकीतिता ।
धमकामा्थमोक्षेषु विनियोगः प्रकीसितः | ५५ ॥
तवेत्यादि । तव वागखताम्भोधौ तदीयवा्रपयुधासमुद्रे निमज्जत मम
मानसं हृदयन्ततः स्वरं स्क्च्छन्दमुत्थातं नेहते न वाञ्छति किन्तु भूयः
पुनरप्याचरादातद्ान्रमव् त्वद्व (ग्रत त्राथयतं ॥ & | ७ |
पान्यवं प्राथितः सन् श्रीसदारिव उवाच श्रुप्वित्यादि । अनुत्तमम् न
उत्तमं यस्मात्तथाभूतम् ॥ ८. ॥ ९ ॥ | ~
त्रिपुरारे: त्रीणि स्वगेनूमिपाताखात्मकानि पुराणि यस्य सः च्रिपुरोऽसुर-
ठेषः तम्यारिः दत्रः ॥ १० ॥
अथास्य स्तोत्रस्य कऋप्यादिकमाह स्तोत्रस्येव्यादिना सार्धेन !॥ १९१९ ॥
सत्तमोट्धासः १2७
ही" काटी श्री कराली च की कस्याणी कटवती |
कमरा कलिद्पघ्ली कपदीरकपान्विता ॥ १२
छलका काटमाता च कालनट्समदयतिः ¦
छपदिनी करालस्य करूणास्रतसागरा ॥ ३३ ॥
करपामयी दपाधारा करपपारा करपागमा
कयानः कपिला कृष्णा कष्णानन्दविवष्िनी ॥ ५४ ॥
च्टराचिः कामरूपा कामपारविमोचनी |
कादम्बिनी कलाधारा कटिकल्मषनारिनी ॥ ५५ ॥
कुमारीपूजनम्रीता कुमारीपूजकालया !
कुमारीमोजनानन्दा कुमारीरूपधारिणी ॥ 9 £ ॥
कदुम्बवनसच्चारा कदुम्बवनवासिनी |
कृटुम्बपुष्पसन्तोषा कदम्बपुष्पमाल्िनी ॥ १७ ॥
किशोरी कट्कण्डा च कटनादनिनादिनी |
कादम्बरीपानरता तथा काद्म्बरीपिया । १८ 1
अथायाकाटीस्वकूपाख्यं रातनामस्तोत्रं कथयति दी ˆ कारीत्यादि ।
कयर्दीक्रपान्विता कपर्दो जटाजुयोेऽस्यास्तीति कपर्दी स॒ चासावीचो जगत्-
प्रमुब्येति कपर्दीशस्तत्र या कपा तयाच्विता युक्ता !॥ १२॥
करारास्या करार दन्तुरमास्यं मुखं यस्याः सा । “` कराखे दन्तुरे
तुङ्गे ‡ इत्यमरः ॥ १३ ॥
क्रपागमा क्रूपया स्वकारुष्येनेव गम्यते ज्ञायते या सा तथा | अ्रहद-
व्रनिश्िगम इति कमेण्यच |} १४-१७
कृर्कृण्ठा कलो गम्भीररब्दयुक्तः कण्टो यस्याः सा ॥ १८ |
पहानिवाणतन्तम्
मलखसिनवासिनी ॥ १९ ॥
पनारिनी कामरूपिणी ॥ २० ॥
कामरूपच्तावासा कामपीटविल्रसिनी ।
कमनीया कव्पटता क्मनीयविमूषणा ॥ २१ ॥
कमनीयगुणाराध्या कोमलाङ्गी कूदोद्री ।
कारणास्रतसन्तोषा कारणानन्दसिदिदा ॥ २२॥
कारणानन्दजपेष्टा कारणाचेनहषिता ।
कारणाणेवसम्मसा कारणव्रतपाल्िनी ॥ २३॥
कस्तूरीसोरभामोदा कस्तूरीतिख्कोञ्ञ्यला
करतूरपूजनरता कस्तूरीपूजक्प्रिफ ।॥ २४ ॥
कतूरीदाहजननी कस्तूरीम्रगतोषिणी ।
क्तूरीमोजनपरीता कपूराभोदमोदिता ।
कपूरमाटामरणा कर्षैरचन्दनोक्षिता ॥ २५ ॥
कपूरकारणाहृटादा कपूरारतपायिनी |
कपूरसागरशाता कूरसागराख्या ॥ २६ ॥
कून्वेवीजजपम्रीता कूर्चजापपरायणा |
कुटीना कोौलिकाराध्या कौलिकप्रियकारिणी ॥ २७ ॥
कृर्हुसगति त ध 2
क ्ाख्मास्यधारिणी शरीरास्थिमालयधारमणक्ीख । स्याच्छरीरास्थि
कङ्काल इत्यमरः | १९--२६ ||
सप्तमाह्टासः
[व+ 91
१६.
6
7ेतकिनी कट्माममरदर्धिनी !
कारीश्वरी कषटहती काडीरवरदायिनी ॥ २८ \)
कारीश्वरदक्रृतामोदा काडीश्वरमनोस्मा \ २९ \
कटमज्ञीरचरणा कणत्काञ्चीविभूषणा |
काञखनाद्विकरतागारा काञ्नाचख्कोमुदी ॥ ३० ॥
कामबीजजपानन्दा कामबीजस्वरूपिणी
कुमतिन्नी कुटीनात्तिनारिष्नी कुटकामिनी ॥ ३१ ॥
ऋ ही श्री मन्तवर्णेन कार्कण्टकषातिनी ।
इयायाकालिकादेव्याः रातनाम प्रकीत्तितम् ॥ २२ ॥
ककारकरूटघरितं काीरूपस्वरूपकम् ॥ २२ ॥
पूजाकाटे पटेयस्तु कालिकाक्रुतमानसः ।
मन्वसिदिमवेद्ाङु तस्य कारी प्रसीदति ।॥ 3३
बुद्धि विद्याञ्च रभते गुरोरदेरामाततः ।
धनवान् कीचिमान् भूयादानरीले दयान्वितः ॥ ३५ ॥
पुत्रपौत्रसुखैश्चर्थैमादते साधको भुवि ॥ ३६ ॥
कूर्मजापपरायणा हबीजजपतसरा ॥ २७-२९ ॥
करमञ्चीरचरणा कलौ गम्मीरच्न्दयुतौ मज्गीरो चरणयोयेस्याः सा ।२ ०;
कामबीजजपानन्दा कामबीजस्य छीमिव्यस्य जपे आनन्दो यस्याः
सा॥२३१९॥३९॥
ककारकरूुटघरितस् ककाररालिसभ्मिखितम् । ३३ ॥
अयेतत्स्तोत्रपाटस्य फर्माह पूजाकारे इत्यादिभिः ॥ ३४-३६ ॥
22
१७० महानिर्वाणतन्तस्
स्यानिराणामे सयच्छकेस्न्वितेः ¦
। हाकष्टीमायां दिदुवनेश्वरीन् !} ३७ };
त्या रातनाफानि साक्षात् कछारीमयो मवेत् |
नास्य वियत तस्य त्रिषु रोक्िपु किञ्चन् | ॥
वियायां वाक्यतिः साक्षात् धने धनपतिभवेत् ।
समुद्र इव गारम्भयिं वटे च पवनोपमः }॥ ३९
तिग्मांशयुखि दुष्पेश््यः रादरिघत् श्युमदशेनः ।
स्ये मृत्तिधरः कमो योषितां हृदयङ्खमः ॥ ६० ॥
स्वे जययाघ्याति स्तवस्यास्य पसादतः ।
यं यं कासं पुरस्छरव्य स्तोत्रमेतददीस्येत् |
तं तं काममवाग्ाति श्रीमदादयध्रसादतः ।
रण राजकु दते विवादे भाणसङ्कुटे ॥ ६२ ॥
दृस्य॒ग्रस्तं भामदाह सिहव्याघ्रावरते तथा ॥ ६३ ॥
अरण्ये प्रान्तरे दुर ्रहरयजमयेऽपि वा |
ञ्वरदहे चिरघ्याधा महारोगादिसङ्कुटे ॥ ४४ ॥
बाटग्रहादिरोगे च तथा दुःखम्रदर॑ने
दुस्तरे सिरे वापि पोते घातविपद्रते ॥ ४५ ॥
|
मोमेदादि । भोमावास्यानिशाभागे मङ्खल्वारय॒क्तामावास्यासम्बन्धि-
महानिद्ायामि्यथः ¦ एषोदरादिव्वाद्धोमावास्येव्यत्र मालोपः । मपञ्चकसमन्वितः
मद्यादिपच्चकयुक्तः ।॥ ३७-२९ ॥
तिम्मङ्ुखि सूय्ये इव दुप्मेकष्यो दुःखेन द्रष्टव्यः ॥ ४ ०-४३ ॥
सप्तमल्टासः ९.७?
याम्यां कालीं पसत्वराम्
पटे स नि हृदट्मक्तिसमन्वितः ।} ४& ||
स्वीपद्यो विमुच्येत देवि सदयं नं संदाय: |
न पपिभ्या मयेत्य न रोगेभ्यो मयं कचित् ॥ ४७ ॥
सर्वत्र विजयस्तस्य न कुत्रापि पराभवः |
तस्य दृद्ैनमात्रेण पलायन्ते विपदणाः ॥ ६८ ॥
स वक्त सर्वराख्नाणां स मोका सवैसतम्पदाम् ।
स कर्ता जातिधर्माणं ज्ञातीनां प्रभुरेव सः ॥ ६९ ॥
व्रणी तस्य वसेदक्वे कमल निश्चला गृहे ।
तन्नाम्ना सानकाः स प्रणमन्ति ससम्थ्रसाः ॥ ५० ॥
द्या तस्य त्रणायन्ते दछणिमायष्टसिंडयः |
आद्याकाटीस्ररूपाश्यं खतनाम प्रकीतितम् ॥ ५५ ॥
अष्टोत्तरशताच्च्या पुर्धर्याऽस्य गीयते
पुरच्ियान्वितं स्तोत्रं सवामीषएटफलप्रदस् ॥ ५२ ॥
रातनामस्त॒तिमिमामायाकाटीखरूपिणीम् ।
पठेदा पाठयेहापि शछणुयाच्छवयेदपि ॥ ५३ ॥
सर्वपापविनिस रो बह्यसायुञ्यमाप्ुयात् ।॥ ५८४६ ॥
प्रन्तरे तरुजखादिदाल्ये मामतो द्रऽघ्वनि } ४४--४९, ॥
ससम्भ्रमाः समयाः सादरा.कवा | ० ॥ ५९
अस्य शचतनामस्तोत्रस्य ।॥ ५२--~^+% ॥
१७२ महानिवाणतन्तम्
भ्रीखदङिव उवाच ।
कथितं परम ब्ह्यप्रक्तः स्तवनं महत् |
आयायाः श्रीकटिक्छयाः क्वच च्णु सास्प्रतम् ॥ ५५ ॥
वेलोक््यविजयस्यास्य कवचस्य ऋषिः दिः ।
छन्दो ऽनुष्व्देवता च आया काटी प्रकीतिता ॥ ५६ ॥
मायाबीजं बीजमिति रमा शक्तिर्दाहता ।
की" कीरं काम्यसिद्धौ विनियोगः प्रकीतितः ॥ ५७ ॥
हीमाया मे हिरः पतु श्री काटी वद्नं मम ।
हदयं ऋ परा राचछ्छिः पायात् कण्ठं पयाल्परा ॥ ५८ ॥
नेते पातु जगद्धात्री कर्णो रक्षतु रा्करी ।
प्राण पातु महामाया रसनां सवमङ्गला ॥ ५९ ॥
दन्तान् रक्षत॒ कौमारी कपोलौ कमलालया ।
आओष्ठाधरौ क्षमा रक्षेत् चिुकं चारुहासिनी ।॥ ६० ॥
ग्रीवां पायात् कुटदश्ानी ककुत् पातु करपामयी ।
हो बाहू बाहुदा रक्षेत् करौ कैवस्यदायिनी ॥ ६१ ॥
स्कन्धो कपदिनी पातु पृष्ठं तैरोक्यतारिणी ।
पाश्चं पायादप्णां मे कटि मे कमटठास्तना ॥ &२ ॥
कवचं कथयितुं पार्वत्या पू्वैमेव प्रेरितः श्रीसदाशिव उवाच कथित-
मित्यादि ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ | |
मायाबीजं ह्यीमिति बीजम् ! रमा श्रीवीजम् \ ७--*९, ॥
चिबुकम् आष्ठाधराघोभागम् ॥ ६०-६२ ॥
सप्तमोद्टासः १७३
नाभो पातु विरालाक्षी प्रजास्थानं प्रमावती ।
ऊरू रक्षतु कल्याणी पाद मे पातु पाती ॥ ६३ ॥
जयदुर्गा प्राणान सवाङ्कं सवेसिदिदा ।
रक्नाहीनंतु यत् स्थानं वजितं कवचेन च ॥ ६४ ॥
तत् स्वं मे सदा रक्षेदाया काली सनातनी ।
इति ते कथितं दिव्यं वेलछोक्यविजयाभिधम् ।॥ €५ ॥
कवचं काल्िकादेव्या आ्यायाः परमाद्भुतम् ॥ €&& ।
पूजाकाटे पटेयस्तु आद्याधिक्रतमानसः |
सवन कामानवामोति तस्याया सुप्रसीदति ।
मन्तसिदिमबेदाद्ु किद्कुराः श्षुदरसिदयः ॥ &७ ॥
अपुत्रो टमते पुत्रं घनाथीं प्रप्तुयादनम् ।
वियार्थी मते विदां कामी कामानवाप्नुयात् ।॥ ६< ॥
सहखाघ्रत्तपाठेन वमणोऽस्य पुरस्क्रिया ।
पुरश्चरणसम्पन्नं यथो कफख्दं भवेत् ॥ ६९ ॥
चन्दनागसकस्त्रीकुःडकुमे र तचन्दनैः
भूर्ज विलिख्य गुटिकां खणेष्यां धारयेद् यदि ॥ ७० ॥
प्रजास्थानम् उपस्थम् ॥ ६२.६६ ॥
अथ त्रेलोक्यविजयासिधकवचपाटस्य फलमाह पूजाकारु इत्या-
दिभिः ॥ ६७ ॥ ६< ॥
वर्मणः कवचस्य ॥ ६९ ॥ ७० ॥
१९७४ महानिर्वाणतन्त्रम्
रिखायां दक्षिण बाहौ कण्ठे वा साधकः कटौ
तस्याऽप्या कालिक कड्या वाञ्छिताथं प्रयच्छति ॥ ॥
न कुश्रापि मयं तस्य सवत्र विजयी कविः |
रोगी चिरजीवी र्यात् बटवान् धारणक्षमः ॥ ७२ ॥
सवैविदयाघ्चु निपुणः सवैशाख्याथतच्वित्
ठो तस्य महीपाला मोगमोक्षौ करस्थितो
कलिकल्मषयु कानां निःश्रेयसकरं परम् ॥ ७४ ॥
श्रीदेव्युवाच |
कथितं छपया नाथ स्तोत्रं क्वचमेव च ।
अधुना श्रोतुमिच्छामि पुरश्च्याविधि विभो ॥ ७५ ॥
श्रीखदाशिव उवाच | |
यो विधिव्ेद्यमन्त्राणां पुरश्वरणेकर्मणि 1
स एवाऽऽ्यकारकाया मन्ताणां विधिरिष्यते ।॥ ७६ ॥
अरा साधके देवि जपपूजाहुतादिषु ।
पूजा संक्षेपतः कायो पुरथ्यरणमेव च ।॥} ७७ ॥
प्रयच्छति ददाति 1 ७१ ॥ ५७२ ॥
निपुणः प्रवीणः ॥ ७३ ॥ ७४ ॥
सथाच्याकारीमन्ताणां पुरश्चरणवि्थिं डशरषुः श्रीदेव्युवाच कथित-
मिस्यादि ॥ ७५ |
शरीदेव्यवं प्रेरितः सन् श्रीसदा शिव उवाच यो विधिरि्यादि ॥ ७६ ॥
पुरश्चरणमेव च पुरश्धरणमपि च संक्षपतः कार्यम् |} ७७ ॥
यखक्तयोह्सः १.७०
तो हि निरनुष्ानातत् खव्पानु्टानमुन्तमम्
संक्षेपपूजनं भद्वे तत्रादौ श्णु कथ्यते | ७८ ॥
आचम्य मूलमन्त्रेण ऋषिन्यासं समाच्दरेत् ।
करदुडि ततः कुयात् स्यासच्च करदैडयोः । ७९ |
स्वा ङ्व्यापकं चछ यामं चरत् सुधीः |
घ्यानं पूजां जपञ्चेति संक्ेपपूजने विधिः ॥ <° ५
पुरस्कियायां मन्त्रणं यघ्र यो विहितो जयः |
तस्माच्तगण्जपात्त पुरश्ययौ विधीयते ।॥ ८9 ॥
अथवा <न्यप्रकारेण पुरश्चरणमुच्यते |
कृष्णां चतुदश प्राप्य कौजे वा रानिवासरे ।
पञ्चत्वं समानीय पूजयिता जगन्मयीम् ॥ < २ ॥
महानिहायामयुतं जपेन्मन्तमनन्यघीः |
मोजयिला वह्यनिष्ठान पुरधरणकृद्वेत् । ८३ ।
एजवासरमारभ्य यावन्मद्धल्वासरम् ।
पत्यहं मजपेन्मन्तं सहस्रपरिसिंख्यया ॥ ८४ ॥
संकषेपपूजादविकरणे हेतुमाह यतो दीति ॥ ७८ ॥
संश्षेपपूजनमेवाद आचम्येयादिमिः ॥ ७९ ॥
सर्वाङ्गव्यापकन्यासम् ॥ ८० ॥
अथ संक्षेपपुरश्चरणमादह् पुरस्ियायाभित्यांदिमिः । मन्त्राणां यत्र
पुरस्क्रियायां यो जपो विहितस्तस्माच्चतुरमूणजपात् होमादिकं विनैव पुरश्चर्यां
विधीयते ॥ ८१ ॥ ८२ \
अयुतम् ददरासहखम् ।॥ ८३ ॥
१.७६ महानिर्वाणतन्त्रम्
वससंख्याज्पेनेव मवेन्मन्वपुरस्निया ॥ ८५ ॥
श्रीजायाकालिकामन्ताः सिडमन्ताः सुसिदिदाः ।
सदा सर्वयुगे देवि कलिकाटे विशेषतः ॥ <£ ॥
काटीरूपाणि बहुधा करो जाग्रति पावैति ।
प्रबले कलिकाले तु रूपमेतज् जगद्धितम् ॥ ८७ ॥
नाच्र सिदययादययेक्षास्ति नारिमिच्रादिदृषणम् ।
नियमानियमेनापि जपन्नायां प्रसादयेत् ॥ < ८ ॥
बरह्यज्ञानमवाप्रोति श्रीमदायप्रसादतः ।
बरह्यज्ञानयुतो म्यौ जीवन्मुक्छो न संशयः ॥ <९ ॥
न च प्रयासबाहुस्यं कायञ्छेरोऽपि न प्रिये ।
आजआदययाकाटीसाधकानां साधनं सुखसाधनम् ॥ ९० ॥
चित्तसंरादिरेवात्र मन्तिणां फट्दायिनी ॥ ९१9 ॥
यावन्न चित्तकलिरं हातमुतसहते चती ।
तावत् कमं प्रकुर्वीत कुर्मक्तिसमन्वितः ॥ ९२ ॥
यथाविहितं कमं चित्तशुदेहि कारणम् ।
आदौ मन्तं गुरोवक्त्राद् गरह्णीयाद् बह्यमन्तवत् ॥ ९३ ॥
अथ तृतीयं पुरश्परणमादह् कुजेत्यादिना सारद्धन । यावन्मङ्गल्वासरम्
द्वितीयमङ्गल्वारपय्यैन्तमिव्यथः ॥ ८४-८ ६ ॥
एतदपम् जायायाः काल्या रूपम् ॥ ८७ ॥
अत्र जद्याकारीमन्ते ॥ ८८- १ |)
यावदिति । यावत् कारुपय्यन्तं चित्तकङ्लिश्चेतसः काटप्यं हातुं त्यक्तं
नोत्सहते न रक्रोति तावदेव कुरुभक्तिसमन्वितो भूत्वा वती नियमवान् साधकः
५ ५५ 9 १, चार च्छि १
कि परमेशान कुलाचार छि विम
लक्षणं पञ्चतय श्रोत्मिच्छामि च्च्छतः } ९ \।
श्रीखदाशिव उवाच |
सम्यक् प्रष्टं कुटेखानि साधकानां हितेषिपि
कथयामि तव प्रत्ये यथावदवधारय ।! ९६ }!
जीवः प्रकुतितचच् दिच्छटाकाङ्मव च
क्षित्यप्तेजोधायवश्च कृटटमित्यमिधीयते ।! ९७ ॥
वरह्मबुद्धया निविकल्पमेतष्वाचरणच्च यत् ¦
करखाचारः स एवाय ध्मकामाथमोक्षदः । ९८ ॥
ग् !
क्म प्रकुर्वीत न तु ततः परम् । तत्र कारणमाह यथावदिति । हि यतः ।¦ ९२-२. ||
कुरकुलाचारादिकं जिज्ञाखुः श्रीपवद्युवाच कटं किमित्यादि }¦ ९.५ ॥
एवं म्रेरितः सन् श्रीसदाशिव उवाच सम्यक् पृष्टमित्यादि :¦ ९६ |
प्रथमतस्तत्र कुलं नि्वैक्ति जीव इत्या्ेकेन । जीवादयः नव कुक
मित्यसिधीयते कथ्यते | ९७ ॥ |
अथेकेन कुखाचारं निर्वक्ति ब्रहमलुद्धयेति । दे जाये एतमु जीव-
परकरत्यादिषु ब्रह्वुद्धया निर्विक्पं ननाविधकस्पनारूत्यं यदाचरणं स एव्
घर्मकामार्धमोक्षदः कुलाचारोऽभिधीयते ॥ ९८ ॥
23
१७८ महानिर्वाणतन्त्रम
न
माजितेः पुण्येस्तपोदानटदबतेः ।
श्रीणाघानां साधकानां काचर मतिभबेत् ॥ |
कुलखाचारगता बुद्धिभवेदाङ् सुनिमस
तदायाचरणाम्भोजं मतिस्तेषां प्रजायते ॥ ५०० ॥
सट्राः सेवया प्राप्य विद्यामेनां परासराम् ।
कुलखचाररता भूखा पतैः कुटेश्वरीम् ॥ ३०9 ॥
यजन्तः कालिकामायां कुख््ञः साधकोत्तमाः ।
इह स॒त्तवाऽखिखान् भोगान् बजन्त्यन्त निरामयम् । 9०२ ॥
महोषधं यज्जीवानां दुःखविस्मारकं महत् ।
आानन्दजनक यच तदायत्खलक्षणसम् ।॥ 9०३ ॥
असंस्छरतञ्च यत्त्वं मोहदं अमकारणम् ।
विवादरोगजननन्याञ्यं कारेः सदा भिये ॥ ५०४ ॥
म्राम्यवायव्यवन्यानामुद्धुतं पृष्टिवडंनम् ।
युदधितजोबलकरं हितीयतच्वलक्षणम् ॥ ३०५ ॥
अथ कुलाचारस्य युदुरेमत्वमाह् बहुजन्माजितेरिवयादिना ॥ २९ ॥
अथ कुलखाचारस्य अघ्युत्तमफटत्वमाह् कुखाचारगतेव्यादिमिः । विध्ा-
मनाम् मन्तखूपाम् | १००॥. १०१ |
निरामयम् सर्वपिद्रवरहितं मोक्षपदम् ॥ ?०२॥
अथ क्रमतो मद्यादिपच्चतत्वानां लक्षणमाह महोपष्रधमित्यादिमिः | १०३॥
नत्वम् आाश्तत्वस् ¦ १०४ ॥
आाम्यत्यादि । म्राम्या मामोद्वादछागादयश्च वात्या वायूधवाम्तित्ति-
न्हिर्गतादयच्च वन्या बनोद्धवा हरिणादयश्च ते तेषाम् ॥ ४०५५ ॥
सत्तमोट्सः
मः
८0
6 8,
जलोद्धवं यत् कस्याणि कमनीयं सुखप्रदम्
प्रजाव्रद्धिकरञ्याऽपि त॒तीयतस्वलक्षणम् ॥ 5५०६ ॥
सुखम भृमिजातञ्च जीवानां जीवनञ्च यत् ।
आयुमृटं त्रिजगतां चतुथ॑तखटक्षणम् ॥ 9 ०७ |
महानन्दकरं देवि प्राणिनां खशटिकारणम् !
अनायन्तजगन्मूटं रोषतचग्य लक्षणम् ॥ 9०८ ॥
आयतच्चं विदि तजो हितीयं पठनं प्रिये ।
अपस्तरतीयं जानीहि चतुथ प्रथितं दिवं ॥ ५०९ ॥
पञ्चमं जगदाधारा वियदिदधि वरानने ॥ १५० ॥
इत्थं ज्ञाला कुटेश्ानि कुटन्त्चानि पञ्च च |
आचारं कुटधम्मस्य जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ।॥ १११५ |
इति श्रीमहानिर्कणतन्ते सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे सवधर्मनिणयसरे श्रीमदायासदादिवस्वदं
स्तोचकवच-कुरतत्य-लक्षण-कथनं माम सप्तमो: !
कृमनीयमाकाड्क्षणीयम् ॥ १०६-१११।,
इति श्रीमहानिर्बाणतन्बरीकायां सप्रमोदटासः ¦
रा धर्मान उंटुविधान् भवानी सवभोचनी ।
हिताय जगत स्ना भूयः शुर थ ॥ १ ॥
माम््तं श्राटुमिच्छामि बृहि वर्णाश्रमान् विभ ।
तत्र य विहिताचाराः कृप्या वदं तानपि ॥ ३
श्रसदातििं उवाच |
चतारः कथिना कर्णा आश्रमा अपि सुव्रते ¦
भाचाराश्चापि वणानामाश्रमाणं पृथक् प्रथक् ॥ ४ ॥
ओ नमां ब्रह्मणे |
र्यादि | भवमाचनी मक्तसंसारमञ्जनश्षीला । जगतामिति काकाक्ि-
गए्टकन्ययिन पूर्वत्तिभ्यां पदाभ्यां मन्वध्यते | ? |
किमव्रवीदिव्ययक्नायामाह श्रतेमिव्यादि ॥ २ ॥
तत्र वरणाश्रमपु | ३ ॥
ण्व प्रेग्तिः सन् श्रीसदारिव उवाच चलवार् इत्यादि । हे पुत्रते
क्तादा सदयतरतादां वणा आश्रमा अपि चलारः कथिताः । वणानामाश्र-
अष्टमोद्छासः
(५
य,
लिकाले तु वणाः चञ्च प्रकीतिताः ¦
त्रियो वेर्यः रूद्रः सामल्य छव च }! २};
तेषां सवैवणनामाश्रमौ दौ महेश्वरि
तेषामाचारघमोश्च शणुष्वाये वदामि ते !} € ॥
थितं तावत् कलिसम्भवचेषितस्
तपःस्वाव्यायहीनानां चरणामद्पायषामपि
छराप्रयासारा तनां कुतो देहृपरिश्रमः ॥ ७ !,
मो नास्ति कानपमरस्थोऽपि न दियं
गाहस्थ्यो भेक्षुकशचैव आश्रमो दौ कलौ य॒मे} < |
माणाञ्वाचाराश्चापि प्रथक् एथक् कथिताः । कल्किर् तु वणाः पच्चप्रक नितः:
तान् दस्यति ब्राह्मण इव्यायदन । सामान्यो वणरेसट्धरः {¦ ‰ ॥ "~
एतेषामिति }! हे आद्ये महेश्वरि पतेषां द्राह्मषादीरं सववण्छनां
द्रावाश्रमो नैषां वर्णाश्रमाणामाचाररूपान् धर्मश्च ठ तवाघ्रऽ्टं वदामि च्व
श्रुणुष्वेत्यन्वयः ॥ & ||
कञियुगे वत्तमानौ द्वावाश्रमावभिधास्यन्महादवः पूवेमाश्चमद्वयानवि
हेतु दशयति पुरवेत्यादिना सार्धेन । कलो सम्भव उत्पचिरयेषां त कलिसम्भवःः
तेषां चेष्टितं पुरैव कथितम् । तावदिदयवधारणे } किच्छ तप इत्यादि | तयः-
स्वाध्यायहीनानां तपः कृच्छ्ादिकम्मे स्वाध्यायो वेदपाठः ताभ्यां रहितां ¦
ञशपरयासाशचक्तानां छे उपतापः प्रयासः परिश्रमः तयोर्निवख्त्वादसमथानाम् !
नवेतादशानामेव कित्वल्पायुषामपि । एवेमूतानां वणां देहपरिश्रमः कुतो सवत्
न केनापि प्रकारेण भवेदित्यथः ।! ७ ॥ |
्रह्चरयेत्यादि । रे परिये अतः करौ युगे त्ह्यचर्याश्रमो नास्ति
वानप्रस्थोऽपि नास्ति किन्त गाहस्थ्यभेश्चुकरूयो द्रविवाश्रमो कले स्तः } ८ ॥ `:
[क + =
६५
९१
महानि्वाणितन्तम
५
गृहस्थस्य च्छया; सर्वा आगमो क्छाः कटौ हि
नान्यमार्गिः क्रियासिद्धिः कदापि गृहमेधिनामः
भक्चकऽप्याश्रमे देवि वेदोक्त दण्डधारणम् ।
करौ नाश्तये् तच्छन्ञे यतस्तत् श्रौतसंस्छ्रतिः ॥ 9० ॥
रोवसंस्कारविधिनाऽवधूताश्रमघारणम् ।
तदेव कथितं मद्रे सन्न्यासग्रहणं कलौ ॥ ११ ॥
विप्राणामितरषाञ्च वर्णानां प्रबरे कलो ।
उमयत्राश्रमे देवि सर्वेषामधिकारिता ॥ १२ ॥
स्वेषामेव संस्काराः कर्माणि रौववतमना । |
विप्राणामितरषाज् कम्मलिङ्कं प्रथक् पृथक् |॥ १३ ॥
न केवरं कटौ युगे द्रयोराश्रमयोरेवाभावोऽस्ति किन्तु सर्वासां वैदिक-
क्रियाणामपीव्याह ग्रहस्थस्यत्यादिना । ग्रहमेधिनाम् गरृहसङ्गमवतां गृहस्थाना-
मित्य: | ९ ॥
करौ युगे गाहस्थ्याश्रम एव वेदिक्यः सर्वाः क्रिया निषिद्धा न सन्यपि
तु भक्चुकाश्रमऽपीस्याह् भश्ुकेऽपीत्यादि । तत् वेदोक्तं दण्डधारणम् । श्रोत-
संस्छरतिः वेदिकः संस्कारः | १० ॥ |
यदेवं तर्हिं कखे किनाम सद्यासम्रहणं तत्राह रेवेव्यादि । हे म्र
रोवसंस्कारविधिना शिवगप्रोक्तेन संस्कारविधानेनावधूताश्रमधारणं यत्तदेव कर
युगे सन्न्यासम्रहणं कथितम् ॥ ११ ॥ |
ननु कटौ युगे ब्राह्मणादीनां सर्वेषामपि वर्णानां सन्न्यासाश्रमाधिकारितं
सस्यादाविव ब्राह्मणक्षत्रियविशामेव वा तत्राह विप्राणामिव्यादि ॥ १२ ॥
ननु प्रवे कस कि ब्राह्मणादयः सव वर्णौ एकाचारा एव भवेयुः प्रथक्
परथगाचारा वा तत्राह सर्वेषामेवेव्यादि । विप्रादीनां स्वेषामेव वर्णानां सवे
अष्टमोट्टासः १८२
जातमात्रो गृहस्थः स्यात् संस्कारादाश्चमी भवेत् |
गाहस््यं प्रथमं कुयात् यथाविधि महैश्चरि ॥ ५४ ॥
तज्ञाने समसन्ने वैराम्यं जायते यदा ।
तदा स्वै परियञ्य सन्न्यासाश्रममाचरेत् | 5५ |
विदयामुपाजयेत् बाव्ये धनं दारांश्च यौवने |
प्रे धर्म्याणि कर्माणि चतुथं प्र्रजेत् सुधीः ॥ १६ ॥
मातरं पितरं बद्धं भा्याश्चिव पतिव्रताम् ।
दिरुञख तनयं हिला नावधूताश्रमं बजेत् ॥ १७ ॥
मातुः पितृन् रिशुन दारान सखजनान् बान्धवानपि ¦
यः प्र्रजति हिवैतान् स महापातकी भवेत् ॥ १८ ॥
संस्काराः अन्यानि च सर्वाणि कर्माणि एकेन रोववत्मनेव साधनीयानि ।
दाम्भवेकवत्म॑साध्यत्येन सर्वेषामेव वर्णानां सर्वाणि कर्माणि कलं समानान्य-
वेत्यथ: । किन्तु विप्राणामितरेषां विप्रमिच्ानाच्च क्मलिङ्गं कमचिदहं कदादपि
पृथक् प्रथगेवास्ति ॥ १३ ॥
ननु गाहैस्थ्याश्रमश्ाख्विं किं जन्मनैव भवेत् संस्कारेण वा तत्राह
जातमात्र इव्यादि । ननु गाहेस्थ्यभे्चुकयोमध्ये प्रथमं कमाश्रममाश्रायेत्तराह
गादेस्थ्यमित्यादि | १४ ॥
तच्वज्ञाने ब्रह्मज्ञाने ।॥ १५ ॥
ननु कस्यामवस्थार्या गारहस्थ्याश्रम आश्रयणीयः सन्न्यासश्च कस्या-
मवस्थायां ब्रहणीयस्तत्राह विचामिदय)दि । वाल्ये ररव वियामुपार्जयत् ।
यौवने धनं वित्तं दारान् भार्याञ्चोपार्जयेत् । प्रोदे तृतीये वयसि धर्म्याणि
धर्मादनपेतानि कर्माणि कुर्यात् 1 सुधीर्िद्रश्वतुर्धं वयसि प्र्रञत्
संन्यसेत् ॥ १६ ।॥ १७. ॥
? ८ यहानिवःणतस्चम्
१ ॥ ( घी रा १
{दहः (यटहा स स्यात् खवथा वह्ययातकः |
॥ 1 स
ययसन्तप्यं श्वपित्रादन् यो गच्छेद्धिष्चुकाश्रमे ॥ १९ ॥
(कि
\यस् ।
ण् विप्रदश स्स्ववणारसंस्ि
+ ~ न । $ 1
दैवेन यर्सना कुर्यादेष धमः करौ युगे ॥ २० ॥
व्ह्मनिष्ठो गृहस्थः स्यात् बह्यज्लानपरायणः ।
यव्यत् कमं प्रकुवीत तद्रह्यणि समपयेत् ॥ २२
मात्रदीन् परित्यज्य प्रव्रजतो मनुष्यस्य महापातकं भवेदित्याह
म तुरिव्यादिद्वास्यार् । वडुवचनस्य वहूपलक्षकतवात् पितृन् यित्रादीनित्यथेः
म्बजनान् स्वेनैव मरतव्यानालमीयान् जनान् । बान्धवान् असमर्थान्
्ात्रादीन् | १८-२० ॥
तराहणादीन् पञ्चवर्णान् तेषां द्वावाश्रमो सामान्यं धर्मन्च श्रतेदानीं तेषा-
मरेषान् विरषान् धर्मान् श्रोतुमिच्छन्ती श्रीदेव्युवाच को वा इत्यादि । किम्
देव्येवं प्रेरितः सन् श्रीखदारिव उवाच गाहस्थ्यमित्यादि । हे
कोखिनि यतः स्वेषां मनुजन्मनां मनुष्याणां गारहैस्थ्यं क्म ॒प्रथमं घर्म
भवत्यतस्तदुव धममादा कथयामि त्वं तत्वतः श्रुणु इत्यन्वयः ॥ २२ ॥
गाह॑स्त्थ्यं धमेमव्राह ब्रह्यनिष्ठ॒इत्यादिभिः । बऋ्यणि निष्ठा यस्य स
ब्रह्मनिष्ठः ॥ २३ ॥
अष्टोष्टासः ५4
न मिथ्याभाषणे कुयात् न् च शादय सम।
देवतातिथिपूजासु गृहस्थो निरतो बेत् ¦
मातरं पितरच्वेव साक्षात् प्रयक्लेदेवताम् ।
मला गरही निषवेत सदा स्वे्यनतः \ २५ ॥
तष्टायां मातरि रिवे तुष्टे पितरि पतेति ।
तव प्रीतिसेदेवि परच्ह्य प्रसीदति ॥ २६ ॥
माये जगतां माता पिता वद्य परात्परम्
युवयोः प्रीणन यस्मात् तस्मात् कि गृहिणांतपः | २७ ॥
आसनं रायनं बं पानं मोजनमेव च
तत्तत्समयमाज्ञाय मात्रे पित्रे नियोजयेत् ।॥ २८ ॥
श्रावयेन्म्रदुटां वाणीं सवेदा प्रियमाचरेत्
पित्रोराक्ञानुसारी स्यात् सुप्र: कुटपावनः ॥ २९ ॥
ओदत्यं परिहासञ्च तर्जनं परिभाषणम् |
पित्रो न कुर्वीत यर्दाच्छेदात्मनी हितम् ॥ ३० ॥
मातरं पितरं वीय नलोत्तिष्त् ससम्भ्रमः ।
विनाऽऽ्षया नोपविरोत् संस्थितः पित्ररासने ॥ ३
राज्यं अनाजेवम् | २४-२६ ॥
यस्मात् मातुः पितुश्च तोषणात् ॥ २७ ॥
आसनमित्यादि । शाय्यतेऽस्मिन्निति शयनम् शय्याम् ¦ पीयते यत्तत्
पानम् पेयं जलछादिकमिस्यथेः । भोजनम् भोज्यं वस्तु । तत्ततूसमयम्
आस्नादिसम्षणसमयम् । नियोजयेत् समपयेत् ॥ २८ ॥ २९ ॥
जद्ध्यम् अविनीतत्वम् । त॑नम् भृत्यादीनां सत्स॑नम् ॥
ससम्भ्रमः सादरः ॥ ३१॥
24
१८५ महानिर्वाणतन्वम्
मदोन्मत्त यः कुयौत् पितृहैटनम
प याति नरकं घोरं सवेधमवरिष्कृतः ॥ २२ ॥
मातरं पितरं पुत्रं दारानतिथिसोदरान
हित्य गरही न सुज्ञीयाद् भाणः कण्ठगतेरपि ॥ ३३ ॥
वच्यित्या गुरून् बन्धून् यौ भुङ्क्ते स्वोद्रम्मरः ।
इदेव लोक्य ऽसो परत्र नारकी मयेत् ॥ ३४ ॥
गरहस्थो गोपयदारान विद्छामभ्यासयेत् सुत्तन ।
पोषयेत् स्जनान् चन्धूनष धस: सनातनः }! ३५ ॥
जनन्यां घदडितो देहौ जनकेन प्रपोषितः |
स्वजनः शिक्षितः प्रीया सौोऽघमस्तान् परियजेत् ।॥। ३६ ।
एषामर्थे महरानि दछत्वा कषटरातान्यपि ।
प्रीणयेत् सततं दाच्छ्या घमा ह्येष सनातनः ॥ ३७ ॥
स धन्यः पुरुषो रोके स कृती परमाथवित् ।
ब्रह्मनिष्ठः सलयसन्धो यो मवेद्धवि मानवः ॥ ३८ ॥
न भार्या ताडयत् कापि मात्वव् पाख्येत् सदा ।
न यजेत् घोरकषटेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता ॥ ३९ ॥
^~ ~ इ
पितुहख्नस् मातापित्रास्तिरस्कारम् | ३२ ॥ ३३ |
गुरून. पित्रादीन् ! खोकगद्यः जननिन्यः ॥ ३४ ॥ ३५
स्वजनैः बन्धुभिः | ३६ ॥
एषां जनन्यादीनाम् । प्रीणयेत् जनन्यादीन् तोष्रयत् ।॥ ३७ |
धन्यः सुक्रती । कती विचक्षणः } सत्यसन्धः सव्यपरतिज्ञः ॥ २८ | २२ ॥
अष्मोष्टासः १८७
थते षु स्वीयद्रिषु स्वियमन्यां न संस्पररोत् |
दशन चेतसा विद्धानन्यथा नारकी मवेत् ॥ ६० ॥
विरले चयनं वासं यजेत् प्राज्ञः परसिया ।
अयु क्छमाषणच्ेव खियं सोौर्यन्न दरयेत ।॥ ६५ ॥
धनेन वाससा प्रेम्णा श्रष्टया म्रदुमाषणेः |
सततं तोषयेदारान् नाप्रियं कचिदाचरेत् ॥ ६२ ॥
उत्सवे लोकयात्रायां तीर्थष्वन्यनिक तन् ।
न पल्लीं प्रेषयेत् प्राज्ञः पुत्रासादयविवजिताम् ।। ४६२ \
यस्मिच्ररे महेखानि तुषा साया पतिव्रता ।
सर्वो धमः छ्रुतस्तन सवतीपिय एव सः ॥ ४४ ॥
चतुवेर्षवधि सुतान् खल्येत् फरयेत् पिता ।
ततः षोडरापयन्तं गुणान् विया शिक्षयेत् }। ६५ ॥
विशयन्दाधिकान् पुत्रान् भरयेद् यहकमसु ।
ततस्तांस्त॒स्यमावेन मत्या खें प्रदरोयेत ॥ ६६ ॥
कन्याऽप्येवं पानीया शिक्षणीयाऽतियल्तः ।
देया वराय विदुषे धनरलसमन्विता ॥ ६७ |
द्ष्टेन चेतसा वि्छतेन मनसा ।॥ ६० ॥
विरङे निजंनस्थने ॥ १ ॥ ५२ ॥
अन्यनिकेतने परगृहे । ४३ ॥ ¢ ॥
ततः चतुभ्योँ वर्षेभ्य उद्धुम् ॥ ४५ ॥
प्रेरयेत् प्रवत्तयेत् । तान् विंशत्यव्दाधिकान् पुल्ान् । ६ ॥
एवम् पुठलवत्त् ॥ 5.७ ॥
९2. मह निर्वाणतन्ठम्
सश्रातृदसुतानपि |
ने गक
मित्रा ५ ५ ¡ यांश्च पाटये्तोषयेद् गृही | ५८ ॥
ततः स्वधमेनिरतानेकमामनिवासिनः ।
अभ्यागतानदासीनान् गहस्थः परसिपाट्यत् ॥ ॥
यद्येवं नाचरदेवि गृहस्थो विमव सति |
पलार स विज्ञेयः स पापी लोकगहितः ॥ ५० |
निद्रारस्यं देहयलं कराविन्यासमेव च
आसाक्मरान वख नातिरिच्छ ससाचरेत् ॥ ५5 ॥
प ५ +न {ड नि ४ । धुन
युक्ताहरो युकरनिद्रौ मितवाङ्मितमेथुनः ।
सखच्छो न्नः शुचिर्दक्षो युक्छः स्यात् सवकस ॥ ५२ ॥
शुरः रात्रौ विनीतः स्यात् बान्धवे गुरूसन्निधो ।
जुगुष्तितान न मन्येत नावमन्येत मानिनः ॥ ५३ ॥
सौहार्दं व्यवहार प्रवृत्ति प्रकृति नणाम् |
सहवासेन तर्कय विदिता विश्चसत्ततः ॥ ५४ ॥
ततः आत्रादीनां पालनात्तोषणाचचो्दूम् । उदासीनान् मिलामिल-
भिन्नान् }) ४८ ॥ ४९ ॥
धने सत्येवमकु्वतो गृहस्थस्य पातकाश्रत्वं लोकगर्हितत्वच्च स्या-
दिव्याह यदीत्यादिना ॥ “५० ॥
जास्षक्तिम् आसङ्गम् । अतिरिक्तम् अधिकम् | ५१
युक्ताहारः परिमितभोजनः । स्वच्छः कपटादिद्यूलयः । शुचिः वाह्या-
भ्यन्तरयोचसम्पन्नः ! दक्षः निगर्स्यः । युक्तः उथोगवान् ॥ ५५२ ॥
दरः विक्रान्तः । नावमन्येत न अनाद्धियेत }! ५३ ॥
तर्के: पर्यारोचनैः !! ५४ ||
अष्टमोह्टासः १८६
किः
स्वीयं यद्य: पारूषञ्चं गप्तयं कथितञ्च यत् |
कतं यदुपकाराय धमेक्ञो न त्रकाडयन् ¦ ५६}!
जुगुप्सितप्रवृत्तां च निशितेऽपि पराजये |
गुणा ख्घुना चापि यङस्ची न विकादयेत् ।
वियाधनयशोधमान् यतमान उपजयेत्
व्यसनञ्ासतां सङ्क मिथ्याद्रोहं परििजेत् ॥ ५८ )!
अवस्थानुगताश्वे्टाः समयानुगताः क्रियाः ।
तस्मादवस्थां समयं वीक्ष्य कमं समाचरत् ॥ ५९ ॥
योगक्चेमरतो दक्षो धार्मिकः परियवान्धवः ।
मितघाङ्मितहासः स्यान्ान्याग्रे तु विशेषत |
जितेन्द्रियः प्रसन्नात्मा सुचिन्यः स्यादूषद्त्रतः
अप्रमत्तो दीधद्ी मात्रासपर्शान् विचारयेत् ॥ £&१ ॥
रयेत् विमीयात् । द्विष्टः शवोः । श्ुद्रात् क्घोः । आस्मावान् स्व-
प्रभावान् आसनः कोरदण्डजानि तेजांसि । स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः
कोश्चदण्डजमित्यमरः ॥ ~-"५७ |
यतमानः यन्न कुर्वाणः ॥ ५८ ॥ ~< ॥
योगक्चमरतः . योगोऽग्राप्तस्वीकारः प्राप्तस्य परिपालनं क्षमः तयः
रयुर्तः | ६५० ॥
जितेन्द्रिय इत्यादि । चिन्त्यः घुष्ट चिन्त्यं स्मरणीयं शाखाडि यन्य
सः । मात्रास्पर्ञान् मीयन्ते विषया एताभिरिति मात्रा इद्दियवृत्तयः तासां
स्पर्यान् विषयेषु सम्बन्धान् । ६ १--६५ ॥)
८
१९.० महानिर्वाणतन्वम्
सयं स्वद् प्रियं धीरो वाक्यं हितकरं वदेत् |
आात्मौत्करष्य तथा निन्दां परेषां परििजयेत् ॥ ६२ ॥
जल्ारायाश्च वक्षश्च विश्रामगृहमध्वनि |
सतु: प्रतिष्ठितो येन तेन खोकचयं जितम् ॥ ६२ ॥
सन्तुष्टा पितरौ यस्मिन्नुर क्तः स॒हद्रणाः ।
गायन्ति यदयरो लोकास्तेन लोक्यं जितस् ।॥ ६४ ॥
सत्यमेव बतं यस्य दया दीनेषु सकवेथा ।
कामक्ोधा वरो यस्य तेन लोकत्रयं जितम् ।॥ ६५ ॥
विर क्छः परदारषुं निष्रहः परवस्तुषु ।
दृम्भमात्सयंहीनो यस्तेन खोकन्रयं जितम् ॥ ६६ ॥!
न विभति रणादौ वै संग्रामऽप्यपराङ्ममुखः ।
धमयुद्धे खतो वाऽपि तेन खोकचयं जितम् । ६७ ॥
असरायात्मा सुश्रदटः रास्मवाचारतसरः |
मच्छसिने हितो यश्च तेन लोकत्रयं जितम् ॥ €< ॥
्ानिना खोक्छयात्राये सर्वत्र समदष्ठिना ।
क्रियन्ते येन कमोणि तेन लोक्यं जितम् । &° ॥ `
शौचन्तु दिविघं देवि बाह्याभ्यन्तरभेदतः |
बह्मग्यात्मापेणं यत्तत् शौचमान्तरिकंः स्तम् 1 ७० ॥
निम्णहः निराकाङ्क्षः | ६६--६८ ॥
सवेल रात्रुमित्रादौ || ६९. । ७० ॥
अष्टमोट्टासः १९१
भस्मना वाऽपि मलानामपकषणम्
टरा भेवेयेन बहि सच तदुच्यते ७१
गङ्ख नवयो हृदा काप्यस्तथा कूपाश्च श्च्टकः
सवै पविच्रजननं स्वणदी कमतः पिये ॥ ७२ ॥
भस्माऽ्र या्लिकं शठं मतला तु मल्यजिता |
यासोऽजिनतणादीनि म्रहज्नानीहि सुत्ते ॥ ७३ ॥
किमच्र बहनोकन सोचारौचविधौ रिषे |
मनःपूतं भतरेयेन गहस्थस्तत्तदात्चरेत् ॥ ७४ ॥
निद्रान्ते मेधुनस्यान्तं यागान्ते सलमूत्रयोः |
भोजनान्ते मटे स्पष्टे बहिःसौचं विधीयते ॥ ७५ ॥
सन्ध्या तरैकाठिकी कार्यां वैदिकी तान्तिकी कमात् ।
उपासनाया मेदेन पूजां कुर्याद् यथाविधि ॥ ७६ ॥
व्रह्ममन्तोपासकानां गाय्चीजयपनात् प्रिये |
५ _» ॥ वेदि
ज्ञानात् व्येति तदव्य सन्ध्या भवति वेदिक ॥ ७७ |
अद्धिरिति । अद्धिजरेर्वा मस्मना वा येन देदृशुद्धिमवेत्तेन मत्तिकावख-
चर्मतृणादिरूपवस्तुना वापि मलानामपकषैणं दुरीकरणं यत्तत् वहिःशौचमुच्यते
इत्यन्वयः | ७? || ।
छु्टकाः स्वल्पजलशयाः । स्वरपेऽपि श्षुहकक्लिप्विव्यमरः । सवम्
गङ्ाजसादि | ५२ | |
भस्मेत्याद्वि । अत्र बहिःशौचविधौ । हे सुव्रते वासोऽजिनव्रणादीन्यपि
मद्रन्म्रसिकावन्मख्व्जितान्येव श्रेष्ानि जानीहि । ७२३--७६ ॥
उपासनाभेदददीनपर्यकं सन्ध्यामेदं ददीयति द्वाभ्याम् ब्रह्मेत्यादि
ब्रह्मन््ोपासकानां गायच्या जपनात् तद्वाच्यं गायत्रीप्रतिपाद्यं ब्रह्म भवतीति
ज्ञानाच वेदिकी सन्ध्या भवति ॥ ७७ ॥
¢
१८२ मह्निव)णतन्तम्
नयेषां वेदिकी सन्ध्या सूर्योपस्थानपुवेकम्
नं दिनेद्ाय ग़च्च्रीजपनं तथा ॥ ॥
अष्टात्तरं सहं का शातं ऋ ददाधाऽपि का |
जपानां नियसो भद्रे सवैत्राह्विककमेणि ॥ ७९ ॥
शूद्सामान्यजातीनामधिकशोऽस्ति केवलम् ।
आगमोक्तविधों देवि सवैसिद्धिस्ततो भवेत् ॥ ८० ॥
प्रातः सुयोदयः कालो मध्याहस्तदनन्तरम् |
सायं सृयास्तसमयसखिकालनामयं कमः ॥ <१ ॥
श्रीदेव्युवाच ।
विप्रादिस्वेव्णानां विहिता तान्तिकी क्रिया |
तयेव कथिता नाथ सम्प्राप्ते प्रवे कलौ ॥ <२॥
अन्येषामिति । जन्वषां ब्रह्ममन्तोपासकमिन्ानान्तु घर्योपस्थानपूवेक
दिनशाय सूयांयाघ्येदानं तथा गायत्रीजपनं वैदिकी सन्ध्या मवति | ७८ ॥
जथाऽदहिककमणि मन्तजपानां नियममाह अष्टोत्तर मित्यादिना ¦ शतमपि
अष्टोत्तरयव् । सवत्र वैदिके तान्त्करि च | ७९ ॥
ततः आगमोक्तविधितः } ८० |
अथ सन्ध्याविध्यपेक्षितत्रिकालक्रममाह म्रातरित्यादिना । सूरथस्योदयो
यत्रे स सूर्योदयः काठः | ८१ ॥
पूवं श्रीसदािवेन सवेषां व्राह्मणादिवर्णानां मबले कटौ युगे ताग्तिक
एव कमेण्यधिकायेऽम्तीव्युक्छम् । सम्प्रति तु ब्राह्मणक्षत्रियवेदयानां वैदिक्यामपि
सन्ध्यायामधिकारोऽस्तीद्युच्यतं एतदयुक्तं मन्वाना श्रीदेव्युवाच विपरादी-
त्यादि | <> |
अष्टमोट्धासः १९३
तदिदानीं कथं देव विप्रान् वैदिककर्मणि ।
नियोजयसि तत्सवं विशेषा क्तमहेसि ॥ ८३ ॥
श्रीखदासिव उवाच |
सदयं बवीषि तच्वन्ञे स्वेषां तान्विकी क्रिया |
लोकानां मोगमोक्षाय सवेकम॑सु सिद्धिदा ॥ ८४६ ॥
इयन्तु व्ह्यसाविच्री यथा मवति वैदिकी ।
तथेव तान्विकी ज्ञेया परास्तोमयकमणि ॥ <५॥
अतोऽत्र कथितं देवि दिजानां प्रवटे कटौ |
गायत्रयामधिक्ासोऽस्ति नाल्यमन्वेषु किचित् ८६ ॥
ताराया कमलाया च वाग्सवाया यथाक्रमात् ।
व्राह्मणक्षत्रियविरां सावित्री कथित कलौ ॥ <७ ॥
दिजादीनां प्रभेदा चयुद्रेभ्यः परमेश्वरि ।
सन्व्येयं वेदिकी प्रोक्त प्रागेवाहिककम्मणाम् ॥ << ॥
अन्यथा दाम्भवे्मार्भः केवलैः सिदिमाग्मवेत् ।
सत्यं सदयं पुनः सयं सल्यमेतन्न संदायः ।॥ ८९ ॥
नियोजयसि पवत्तेयसि ॥ ८३ ॥
अत्रोत्तरं श्रीसदारिव उवाच सत्यमिव्यादिमिः ॥ ८४-८६ ॥
तारायेव्यादि । कठो युगे यथाक्रमात् कमेणेव व्राह्यणक्षत्रियविदान्ताराया
प्रणवाद्या कमलाया श्री वीजायया वाग्मवाया एवीजाया सावित्री गायत्री
कथिता ॥ ८७ ॥
द्विजादीनामिति । दे परमेश्वरि द्विजादीनां ब्राह्मणादीनां द्धेभ्यः
प्रमेदान्तान्तिकाणामाहिककर्मणां प्रागेवेयं वैदिकी सन्ध्या करणीया
प्रोक्ता ॥ ८८ ॥ ८2 ॥
25
१९४ महानिर्वाणतन्वम्
म्ल स्वच्छात् खच्छं महास्य
समाप्याहिककमोणि स्वाध्यायं गृहुकमं वा |
गृहस्थो नियतं कुरया्नैव तिठननिर्यमः ॥ ९२ ॥
पुण्यतीर्थं पुण्यतिथो ग्रहणे चन्द्रसुययोः
जपं दानं प्रक्वाणः श्रेयसां निख्यो भवेत् ॥ ९३
कटयावन्नगतघाणा नोपवासः प्रशस्यते
उपवासतप्रतिनिधधेकं दानं विधीयते ॥ ९४ ॥
कलौ दानं महेशानि सवैसिदिकरं भवेत् ।
ततां कवरं ज्ञेयो दश्रिः सक्कियान्वितः ॥ ९५ ॥
मासवत्सरपक्षाणामारम्भदिनमम्बिके ।
चतुर्दर्यटमी शुद्धा तथेवेकादस्ी कुहूः ।॥ ९६ ॥
निजजन्मदिनञ्चेव पित्रोमरणवासरः ।
वैधोत्सवदिनञ्ैव पुण्यकालः परकीतितः ॥ ९७ ॥
काल्त्यादि । हे देववन्दित कालात्ययेऽपि सन्ध्याविधानकार्व्यत्य-
येऽपि अनातुरैर्जरादिनिमित्तकेनाऽपटुतवेन शाल्येमक्चच्छुभिमोक्षाकाङ्क्षिमिजने
ओ तत्सद्भब्येति ससुचार्ययं वेदिकी तान्तिकी च सन्ध्या कत्तव्या | ९० ॥
गृह्यकं वस्तुजातम् गृहसम्बन्धि सवे वस्तु ॥ ९१ ॥
स्वाध्यायम् वेद्राध्यायनम् ॥ ९२-९५ ॥
अ्रमोष्छासः १९.९९
| क्षेत्रं पुणः मयत प्रकीत्तितम् ॥ ९८ ॥
त्यत्छ स्वान्यायनं पित्रोः जुश्चवान्दाररक्षणम्
नरकष्य भवेत्तीथं तीधाय बजतां नृणास् ॥ ९९ ॥
न तीर्थसेवा नारीणां नोप्वासादिकाः क्रियाः |
नेव तानां नियमो मत्तैः शुश्रूषणं व्रिना ॥ १०० ॥
भर्तेव योषितां तीथं तपो दानं तं गुरः ।
तस्मात् स्वात्मना नारी पतिसेगं समाचरेत ॥ १०१॥
पत्युः पियं सदा कुयात् वचसा परिचयेया
तदान्ञानुचरी भूत्वा तोषयेत् पतिबान्धवान् ॥ १०२ ॥
नेक्षेत पति कररदृष्टया श्रावयेननैव दुवेचः ।
नापियं मनसा वापि चरेद्ध्तैः पतिता ॥ १०२ ॥)
कायेन मनसा वाचा स्वेदा पियकमभिः ।
या प्रीणयति मत्तारं सेव ह्यपदं रमेत् ॥ ऽ ०४ ॥
नान्यवक्त्रं निरीक्षेत नन्येः सम्माषणच्छरेत् ।
न चाङ्गं दरौयेदन्यान भ्तराक्ञानुसारिणी ॥ १०५ ॥
अथ जपदानविधावपेक्षितं पुण्यकारं पुण्यतीथेच्च क्रमत आह मासे-
त्यादिभिः । कुहूः नष्टचन्द्रकखाऽमावास्या ।॥ ९६-< |
अथ सखीधर्मानाह् न तीर्थव्यादिभिः सप्तभिः ॥ १०० ॥
सर्वात्मना सवेप्रयल्ञेन ॥ २०१ ॥
परिचयैया सेवया ।॥ १०२--१०५५ ॥
१९६ महानिर्बाणतन्त्रम्
(> ॥.।
भ
पित्रोर्यडे वाय्ये भतः सम्प्रा्ठयौवने ।
क्ये पतिवन्धूनां न सखतन्वा मवेत् कचित् ॥ १०६ ॥
अन्ञातपतिमयोदामक्ञातपतिसेवनाम् ।
नोद्ाहयेन् पिता बालमक्ञातधमंरासनाम् ॥ ५०७ ॥
नरमांसं न भुद्धीयात् नराद्रतिपरंस्तथा ।
बहूपकारकन गाश्च मांसादान रसवजितान् ॥ १०८ ॥
फलानि प्राभ्यवन्यानि मूखनि विविधानि च ।
मूमिजातानि स्वणि भोभ्यानि स्वेच्छया रिषे ॥ १०९ ॥
अध्यापनं याजन विप्राणां ब्रतमुत्तमम् ।
अश्तौ क्षत्रियविां वृ्तेनिर्वाहमाचरेत् ॥ 9१० ॥
राजन्यानाञ्च सदूत्तं संग्रामो भूमिशासनम् ।
अत्रारात्तौ वणिग्वृत्तं शद्रवृत्तमथाश्रयेत् ॥ 9११ ॥
बाणिभ्याराक्तवेद्यानां शदरवत्तमदूषणम् ।
शुद्राणां परमेरानि सेवावृत्ति विधीयते ॥ 9१२ ॥
म्बतन्ता स्वाधीना ।॥ १०६ | १०७.॥
वहुपकारकानिति गोविरोषणेन तद्धोजननिषेषे हेतुद॑र्दितः । मांसादान्
मांसमक्षकान् गृष्रादीन् । रसवर्जितान् आस्वादक्ून्यान् । १०८ |} १०९ |
अथ ब्राह्मणब्त्तमाह् अध्यापनमित्यादि | ११०॥
अथ क्षत्रियवृत्तमाह् राजन्यानामिव्यायेकेन । अत्र संग्रामभूमिशासनरूपे
सद्वृत्त ॥ १११ ॥ .
अथ वैद्यानां शूद्राणाञ्च वृत्तमाह वाणिज्येयादिनैकेन । वैरयानाम पि
वाणिज्यमुत्तमं वृत्तम् | ११२ |)
अष्टमाट्टासः ९.७
सामान्यानां तु वणानां विप्रवरच्यन्यवृत्तिषु ।
अधिकारोऽस्ति देवेरि देहयावापरसिदये ॥ ११३ ॥
अदा निमेमः रान्तः सत्यवादी जितन्दियः |
निर्मत्सरो निष्कपटः स्ववृत्तौ बाह्यणो मवेत् ॥ १४ ॥
मध्यापयेत् पुत्रबुया दरिष्यान् सन्माग्वत्तिनः ।
सर्वलोकरहितेषी स्यात् पक्षपातविनि्मुखः ॥ ३१५ ।
मिथ्याखपमसुयाच्च व्यसनापियभाषणम् ।
नीचेः प्रसक्ति दम्भ सवेथा बाह्यणस्यजेत् ।॥ १५६ ॥
युयुत्सा गर्हिता सन्धो सम्मानः सन्धि्तमा ।
म्ृत्युजेयो वा युद्धेषु राजन्यानां वरानने ॥ ११७ ॥
अलोभी स्यात् प्रजावित्ते गृह्णीयात् सम्मितं करम् ।
रक्षन्नद्खीकरतं घर्म पुत्रवत् पाटयेत् प्रजाः ॥ ११८ ॥
न्याये युद्धं तथा सन्धि कमोण्यन्यानि यानि च |
मन्त्रिभिः सह कुर्वत विचायं स्वेथा नृपः ॥ ५१९ ॥
यथ वर्णसङ्कराणां वृच्माह् सामान्यानामिव्यादिनैकेन } २१३ ॥
अथ ब्राह्मणधर्मानाह अद्रषेव्यादिमिः | निममः देहादिविषरयक्रममता-
ङून्यः । शान्तः संयतचित्तः ॥ १२४ ॥ ११५ ॥
मिथ्येस्यादि । असूयाम् गुणेषु सत्स्वपि परम्मिन् दोषारोपणम् ।
व्यसनम् द्यतादिकमे । दम्भम् स्वनिष्ठवहुमान्यतनिमित्तकचिततसमुच-
तिम् ॥ ११६ ॥ |
अथ राजन्यधर्मानाह युय॒त्सेत्यादिभिः । हे वरानने अति प्रशं सनीयवदने
राजन्यानां क्षत्रियाणां सन्धौ संमेखने सति युयुत्सा य॒द्धच्छा गर्हिता निन्दिता
१९.८ महानिर्वाणतन्तम्
वमयुद्धेन योन्यं न्यायद्ण्डपुरसछि
करणीया यथाराखं सन्धि कुयाद् यथावल्
उपायेः साधयेत् कार्य युं सन्धिच् राघ्रुभिः
उपायानुगताः सवा जयक्षेमविभृतयः ।॥ १२१ ॥
स्यान्नीचसङ्घादिरतः सदा विदज्जनप्रियः ।
धीरो विपत्तौ दक्षश्च शीलवान् सम्मितव्ययी ॥ १२२ ॥
निपुणो द्गेसंस्करे रास्मरिक्षाविचक्षणः !
स्वसेन्यभावान्वेषी स्यात् रि्षयेद्रणकोरलम् ॥ ५२३ ॥
न हन्यान्मूच्छितान् युद लयक्तंशख्रान पराङ्मुखान् ।
वलानीतान रपून् देवि रिपुदाररिद्यूनपि ॥ १२४ ॥
जयलर्ब्धानि वस्तूति सन्धिघाप्तानि यानि च ।
वितरेत्तानि सेन्येभ्यो यथायोग्यविभागतः ॥ ३२५ ॥
श्यं उत्तञ्च योद्धा ज्ञेयं राज्ञा पृथक् प्रथक् ।
बहुसेन्याधिपं नेकं कु्यादात्महिते रतः ॥ १२६ ॥
भवेत् । सन्धिस्तु तेषां सम्मानेरेवोत्तमो भवेत् । तेषां युद्धेषु तु खल्युरेव वा जय
एव वा उत्तमो भवेत् नतु पलायनादिकमिव्यथेः ।॥ १ १७-१ १९ ॥
पुरस्क्रिया सत्कारः । यथाबलम् बरुमनतिक्रम्य बरुपूवेक-
नित्यथः ॥ १२० ॥ १२१ ॥
विरतः विरक्तः । धीरो धेर्यवान् । दक्षोऽनक्सः ॥ १२२ ।॥
निपुण इत्यादि । दुरमसंस्करि दुःखेन गच्छति विपक्षो यत्र तदुर्गम्
पवतपरिखाप्राकारादिभिः दुर्गमं नगरम् तस्य संस्करे ।॥ १२३ !॥ १२४
अष्टमोट्टासः १९९
स्मिन विश्वसेद्राजा नैकं न्याये नियोजयेत्
साभ्यं कीटोपहासञ् नीचैः सह विवजेयेत् ॥ १२७ ॥
बहृश्चतः स्स्पभाषी जिक्ञासुक्ञनवानपि ।
व्हुमानोऽपि निदृभ्मो धीरो दण्डप्रलादयोः | १२८ ॥
स्वयं वा चरदया वा पजाभावान विलोकयेत्
एवं सखजनभ्रत्यानां भावान् पदयेन्नराधिपः | ५२९ ॥
कोधादम्भात् प्रमादाहा सम्मानं शासनं तथा |
सहसा नैव कनेव्यं स्यामिना तचदरिना } ५३० ॥
सेन्यसेनाधिपामात्यवनितापयसेवकाः ।
पालनीयाः सदोषाशेत् दण्डा राज्ञ यथाविधि | १३५ ॥
उन्मत्तानसमथाश्च बालांश्च तवान्धवान्
ज्वराभिभूतान् ब्रां श्च रक्षयेत् पितृवन्नुपः ॥ १३२ ॥
वेरयानां कृषिवाणिभ्यं इत्तं विद्धि सनातनम् ।
येनोपायेन लोकानां देदया्रा प्रसिति ॥ ३२३३ ॥
वितरेत् ददात् ॥ १२५१२५७ ॥
वहुश्रुतदव्यादि । बहुमानोऽपि भूरिसम्मानोऽपि राजा निदम्भो भूरि
सम्माननिमित्तकचित्तसमुत्रतिद्यो भवेत् ॥ १२८ ॥
स्वय वेव्यादि । चरदृ्टया अन्यतच्वानुसन्धानप्रवीणो गृदपुरुषश्चरः
तद्रपया रष्टया । प्रजाभावान् प्रजानामामप्रायन् च्ावा | १२९
दम्भात् राज्यादिनिमित्तकाचितोत्सुक्यात् ॥ १३० ॥ १३१
मृतबान्धवान् ग्रता बान्धवा येषां तथाभूतान् ।॥ १३२
अथ वेदयाचारान् वक्तुमुपक्रमते वेर्यानामिव्यादिभिः।
ज्यकर्मरूपेणोपायेन । देहयात्रा सरीरनिर्वाहः ॥ १३३ ।
कृषिवाणि
२०० | महानिर्वाणतन्तम्
अतः सर्वात्मना देवि वाणिव्यकरषरिकसंस्र ।
प्रमादव्यसनाटस्यं मिय्याराट्यं विवजयेत् ॥ १३४ ॥
निधित्य वस्तु तन्मूल्यमुभयोः सम्मतो रिषे ।
परस्पराङ्गीकरणं क्रयसिदिस्ततो मवेत् ॥ १३५ ॥
मत्तविक्षिप्तवाखानामरिप्रस्तन॒णां प्रिये ।
रोगविभ्रान्तबुदीनामसिद्धौ दानविक्रयौ ॥ ५३६ ॥
कयसिद्िरद्टानां गुणश्चरचणतो भवेत् ।
विपयेये तद्गुणानामन्यथा मवति कयः ॥ १३७ ॥
कुञ्ञरोष्तुरङ्गाणां गु्तदोष्प्रकारानात् ।
वषातीतेऽपि तत्केयमन्यथा कन्तुमर्हति ॥ १३८ ॥
धमाथेकाममोक्षाणां भाजनं मानवं वपुः ।
अतः कुटेशि तच्करेयो न सिद्धेन्मम राप्ननात् ॥ १३९ ॥
यवगोधूमधान्यानां खाभो ववै गते भिये ।
युक्तशतु्थो घातूनामष्टमः परिकीतितः ।॥ ५४६० ॥
ऋणे कष च वाणिज्ये तथा स्वेषु कमसु ।
यचदङ्कीकरतं मर्च्यस्तत्कार्य शास्रसम्मतम् ॥ १४६१ ॥
सर्वात्मना सवप्रकरेण ॥ १३४ ॥
निश्िव्येत्यादि }! निश्चित्य निर्णीय । तन्मूल्यम् निश्ितवस्तुमूल्यमपि
निध्ित्य | उभयोः किकरेतृक्रयकारकयोः ॥ १३५ ॥ १३६ ॥
अदृष्टानाम् वस्तूनाम् । विपर्यये वेपरीवये ॥ १३७ ॥ १३८ ॥
तक्रेयः मानववपुःकरेयः | १३९ |
उत्तमर्णेन मूक्धनादधिकं माद्यं छामः ।॥ १४० ॥ १४१ |
अष्टमोट्टासः २०१
दक्षः शुचिः सत्यभाषी जितनिद्रो जितेन्द्रिय
प्रमत्तो निराखस्यः सेवावृत्तौ भवेन्नरः ॥ १४२ ॥
प्रभु्विष्णुसमो मान्यस्तज्जाया जननीसमा ।
मान्यास्तदान्धवा भरव्येरिहामुत्र सुखेप्सुमिः ॥ ५४२ ॥
भर्मित्राणि मित्राणि जानीयात्तदरीनरीन्
सभीतिः सपदा तिष्ठेत् प्रभोशन्ञां परतीक्षयन् ॥ १४६४६ ॥
अपमानं ग॒हच्छिद्रं गुप्त्यथ कथित यत् ।
म्ुरनिकरं यचच गोपयेदतियलतः ॥ ५४५ ॥
अलोभः स्यात् स्वामिधने सदा स्वामिहिते रत
तत्सननिधावसद्धाषं कीडां हास्यं परियजेत् ॥ १४६ ॥
न पापमनसा पद्येदपि तद्रहकिङ्करीः ।
विविक्तराय्यां हास्यञ्च ताभिः सह् विवजेयंत् ॥ १४७ ॥
परभोः राय्यासनं यानं वसनं भाजनानि च |
उपानद्धूषणं शास्रे नात्मार्थं विनियोजयेत् ॥ ५४६८ ॥
क्षमां कूतापराधभ्येत् प्राथयेद्यज्लतः परमो: ।
प्रागल्भ्यं परौदवादच्च साम्याचारं विवजयेत् ॥ ५४९ ॥
अथ सेवकधर्मानाह दक्ष इत्यादिभिः । दक्षः आत्मकारयेषु चतुरः ।
साचिः स्वच्छः । अप्रमत्तः निजकार्येषु सावधानः ।॥ १५४२१४६ ॥
न पापेव्यादि । पापमनसा तस्य स्वामिनो गरृहकिङ्करीरपि न पर्येत्
का वार्ता तलन्नीपुच्यादीनाम् । विविक्तशय्याम् रहःशयनम् । ताभिः स्वामि-
गरहकिङ्करीमिः ॥ १५७ ॥ १५४८ ॥
ग्रागर्भ्यम् धाष्टयेम् ! १४९. ॥
26
महानिवाणतन्तम्
{: खस्ववणवराह्योदाहं तथाऽदरानम् ।
न् भरवीचक्रात्त्वचेक्राहते हिषे ॥ १५० |
त््थाऽष्दाने च पाने च वणेभेदों न वियते ॥ १५१ |
श्रीदेव्युवाच |
किमिदं भेरवीचक्रः त्वचक् कीटदाम् ।
तत्सव श्रोतुमिच्छामि कपया वक्तुमहेसि ।
भीसदाकिव उवाच |
कुलपूजाविधो ३ेवि चक्रानुष्ानमीरितम् ।
विरोषपूजासमये तत्फार्यं साधकोत्तमः ॥ १५३ ॥
भेरवीचक्रविषये न तादङ्नियमः प्रिये ।
यथासमयमासाय कु्याच्॑रमिदं शुभम् ॥ १५४ ॥
विधानमस्य वक्ष्यामि साधकानां शुभावहम् ।
आराधिता येन देवी तूणं यच्छति वाञ्छितम् ॥ ५५५ ॥
अनम् मोजनम् । ऋते विना ॥ १५० | |
उभयत्र भैरवीचक्रे तत्वचक्रे च ॥ १५५१ ॥
अथ भेरवीचक्रतत्वचक्रयोर्विधानं श्रोतुमिच्छन्ती श्रीदेव्युवाच किमिद-
मित्यादि |} १५२ \
एवं प्रार्थितः सन् श्रीसदादरिव उवाच कुलपूजेत्यादि । तत्कुर-
पूजाविधावुक्तं चक्रानुष्ठानम् ।॥ १५२ ॥ १५४ ॥
अस्य भेरवीचक्रम्य । येन भैरवीचक्रविधानेन ! यच्छति ददाति ॥ १५५॥
श्न
यष्टमाह्टसः २०३
^
कुटखाचाया रम्यः म् वास्तीयी ऽपयनयुत्तमस् ¦
माद्ेनाश्चबीजेन संदेष्योपविशग्ततः ! ५५६ ॥
॥ ~
त्निकोणच्छतरसञ्च मण्डटं स्चयेत् सुधीः । ५५७ ॥
विचित्रघटमानीयं दध्यक्षतविखक्षितम् |
फटपह्टवसंयुक्त सिन्दूरतिखकान्वितम् ॥ ५५८ |,
सुवासितजखेः पूर्ण मण्डले तत्र साधकः ।
प्रणवेन तु संस्थाप्य धूपदीपौ प्रदरयेन् ॥ १५९ ॥
सम्पूज्य गन्धपुष्पाभ्यां चिन्तयेदिष्टदेवतान् ।
संक्षेपपूजाविधिना तत्र पूजां समाचरेत् ॥ 5६० ॥
विरोषमच्र वद्षयामि श्णुष्वाऽमरखन्दित |
गुर्वादिनवपात्राणां नात्र स्थापनमिप्यत ॥ ५६५ ॥
भेरवीचक्रानुष्ठानमेवाह कुलाचार्यं इत्यादिभिः } कुलाचार्यः कुरगुरुः ।
रम्यभूमौ रमणीयायां सुव्युत्तममासनसास्तीर्याऽऽच्छाय कामान ङ्ख ` वीजाचे-
नाऽखरबीजन फटा संशोध्य च ततस्तत्राऽऽसने उपविशेत् ॥ १५४. ॥
सिन्द्रेणति । ततः सधीः कोविदः सिन्दूरण कुसीदेन रक्तचन्दनेन
केवञेन जेन वा त्रिकोणं मण्डलं तद्रहिच्धतुर्च्चतुप्कोणन्च मण्डलं
रचयेत् ॥ १५७ ॥
विचतरेत्यादि । ततःपरं विचित्रं विविधानि चित्राण्वपरख्यानि
यत्रेवम्भूतं घरमानीय दध्यक्षतविगक्षितं दश्वाक्षतेश्च सम्प्रक्तं फलैः पद्छवेश्च संयुक्तं
सिन्द्रतिर्करैरन्वितं संयुतं कर्ूरादिमिः खुवासितैजलेः पृण उतवा प्रणवेन ओ -
करिण तत्र मण्डङे संस्थाप्य च साधको धूपदीपौ तं प्रदश्चेयत् ॥ १५८ ॥ १५९, ॥
सम्पूज्येति ! ततो गन्धपुप्पाभ्यां घटं संपूज्य तत्रेष्टदेवतां चिन्तयत् ।
सच्चिन्त्य च पूवेक्तिन संक्षपपूजाविधिना तत्रे करटो इष्टदेवतायाः पूजा
समाचरेत् कुर्यात् ॥ १६० ॥ १६१ ॥\
२०४ महानिर्वाणतन्तम्
यथेष्टं त्वमादाय संस्थाप्य पुरतो चती |
प्रोक्षयेदखमन्त्रेण दिव्यदष्टयाऽवरेकयेत् ।॥ १६२ ॥
अचखियन्वरे गन्धपुष्पं दा तच विचिन्तयेत् |
आानन्दभेरवीं देवीं आनन्द्भेखं तथा ॥ १६३ ॥
नवर्यावनसम्पन्चां तरुणारूणविग्रहाम् ।
चाख्हासागख्रतामाषोष्टुसहदनपड्ुःजाम् । ३६४ ॥
नृयगीतकरतामोदां नानाभरणमृषितास् ।
विचिच्रवस्तनां व्यायेत् वरामयकराम्बुजाम् ।॥ १६५ |
इत्यानन्दमयीं व्याला स्मरेदानन्दभेरम् ॥ १६६ ॥
यथेष्टमिति । ततो ब्रती साधको यथेष्ठं त्वं मचादिकमादाय
पूरतोऽम संस्थाप्य चाऽसखरमन्त्ेण फटा प्रोक्षयेत् जलेन सिच्वेत् दिव्यदृष्टया-
ऽवलोकयेच्च || १६२ |
अलियन्त्े इत । ततोऽख्ियन्त्े मद्यपाने गन्धपुष्पं दत्वा तत्राऽखियन्त
एवाऽऽनन्दभेरवीं देवीन्तथाऽऽनन्दभेरवं देवं विचिन्तयेत् ॥ १६३ ॥
आनन्दभेरव्या ध्यानमेवाह् नवयोवनसम्पन्नामिति । नवयौवनसम्पन्नां
नवीनतारुण्यं सम्प्राप्ताम् । तरणारुणविग्रहाम् नवीनसूयंसदददेहाम् । चारु-
हासाखतामाषोष्छसद्रदनपङ्कनाम् चारुहासेन मनोहरहसनेनाखतभाषया सुधातुल्य-
भाषणेन चोछ्छसदे दीप्यमानं वदनपङ्कजं मुखकमलं यस्यास्तथाभूताम् । नृत्य-
गीतङ्ृतामोदाम् नृव्यगीताभ्यां कृत आमोद आनन्दो यया ताम् । नानाभरण-
भूषिताम् अनेकविधभूषणालङ्कृताम् । विचित्रवसनाम् विचित्रमद्भूतं वसनं
वसं यस्यास्ताम् । वराभयकराग्बुजाम् वरोऽभयच्न कराम्बुजयो यस्या
स्ताम् । एवम्भूतामानन्दभेरवीं ध्ययेत् । इव्येवमानन्दभेरवी ध्याता आनन्द्-
भेरवं स्मरेत् ॥ १६४--१६६. ॥
अष्टमोह्दसः २०९
कपुरपूरधवलं कमलायताक्षम्
दिव्याम्बराभरणभृषितदेहकान्तिम् ।
वामेन पाणिकमलेन सधाद्यपात्रम्
दक्षेण शज्युदिगुरिकां दधतं स्मरामि ॥ १६७ ॥
व्यातेवमुभयोस्तत्र सामरस्यं विचिन्तयन् |
प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्तेण देरिकः
सपूञ्य गन्धपुष्पाभ्यां रोधयत् क्रणं ततः ।॥ ३६८ ॥
पारादितिकबीजेन साहान्तन कुरखचकः
अष्टोत्तररतावस्या जपन् हतं विरोधयेत् ॥ १६९ ॥
गृहकाम्येकचित्तानां गृहिणां प्रबरे कलां ।
आद्यतच्छपतिनिधो विधेयं मधुरखरयम् ॥ ३७० ॥
आनन्दभैरवध्यानमेवाहैकेन कर्ूरपूरधवरमिति } कपूरपूरघवलरं कपुर -
प्रवाहवच्छुभ्रम् । कमखायताक्षम् कमख्वदायते विस्तरते अक्षिणी यस्य तम् |
दिव्याम्बराभरणभषितदेहकान्तिम् दिष्येरम्बरामरणेर्वखविभूषणेभूषितोऽरङ््तो
यो देहस्तत्र कान्तिरधिका दीियेस्य तथाभूतम् । वामेन पाणिकरसलन्
सुधाव्वपात्रं मयसमचिवितं पत्रं दक्षेण पाणिकमर्न शुद्धियुरिकाच्च दघततमानन्द-
भेरवं स्मरामि चिन्तयामि ॥ १६९७ ॥
ध्यासेति । एवसुमौ ध्याता तत्राऽखियन्े उमयोर्भरवीभेरवयोः
सामरस्यमेकरस्यं विचिन्तयन् देशिकः साधकः प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्तेण
गन्धपुप्पाभ्यां तौ संपूज्य ततः कारणं मदं शोधयेत् ॥ १६८ ॥
ननु केन मन्त्रेण मं रोधयेत् तत्राह पाशादीत्यादि । स्वादान्तेन स्वादाञन्तो
यस्थेवम्भूतेन पाशादित्रिकयीजेन जौ ही ˆ क्रोमिति बीजत्रयेण अष्टोत्तरशतादृत््या
इममेव मन्तं जपन् कार्यको देतु मय॑ विदोधयेत् ॥ १६९ ॥ १७० ॥}
६ महानि्वाणतन्म्
१ सिता माक्षिकञ् विक्तेयं मधुर्रयम्
अलिरूपमिदं म्वा देषताये निविदयेत् ॥ १७१ ॥
स्वभावात् कलिजन्मानः कामविभ्रान्तचेतसः !
तद्रपेण न जानन्ति शक्तिः सामान्यबुद्धयः ॥ १७२ ॥
अतस्तव प्रतिनिधां रोषतचचछस्य पवति |
ध्यानं देव्याः पदाम्भोज खवे्टमन्वजपस्तथा ॥ १७२ ॥
ततस्तु ्राक्ततच्वानि पल्टादीनि यानि च ।
प्रत्येकं इतघ्राऽनेन मनुना चाभिमन्तयेत् ॥ १७४ ॥
स्वे ब्रह्ममयं ध्याघा निमीस्य नयनह.यम् ।
निवेदय पूववत् कास्थे पानभोजनमाचरेत् ।॥ 9७५ ॥
मधुरत्रयसवाह दुग्धमिव्यादि । अचिरूपं मद्यस्वकूपम् । इदं
मधुगयत्रम् ॥ १७१ ॥
दाक्ति खियम् ॥ १७२ |
॥
अत॒ इत्यादि | दहे पावेति अतो हतोः तेषां कलिजन्मनां शेषत्वस्य
सेनस्य प्रतिनिधौ दैव्याः पदाम्भोजे ध्यानं विधेयम् तथा स्वेष्टमन्स्य जपो
विदयः ॥ १७३ ॥ |
ततस्त्िति । ततः परं पठ्खदीनि सासाद्धीनि यानि पाप्ततत्त्वानि
तानि प्रयेकं खतध। जप्यमाननानेन ओँ ही ˆ क्रो स्वाहेति मनुनाऽभिमन्वयत्
सोधयदिव्यथेः ॥ १७४ |
सवमिति । ततो नयनद्भयं निमील्य स्वै मयादितच्ं ब्रह्ममयं ब्रह्मस्वरूपं
ध्यात्वा पूषैवत् काल्ये निवे च पूरवैवदेव पानभोजनमाचरेत् ॥ १७५ ॥
यष्टमोट्धासः
९!
+,
1,
इदन्त॒ भैरवीचक्र सवेतन्तेषु गोपितम्
तवाग्रे कथितं भदे सारात्सारं परात्परम् ॥ १७९ ॥
वाहो भैरवीचक्रे तच्छचक्रेऽपि पावेति ।
सर्वथा साधकेन्द्रेण करतैव्यः दौववत्स॑नः । १७७ ॥
विना परिणयं वीरः दाक्तिसवां समाचरन् ।
परस्मीगामिनां पापं प्रप्नुयान्नाच्र संदयः । १७८ ॥
सम्प्राप्ते भैरवीचक्र स्वे व्ण: हिजोत्तमाः ।
निवृत्ते भैरवीचक्रे स्व वर्णाः प्रथक् प्रथक् । १७९ ॥
नात्र जतिविचारो ऽस्ति नोच्छिष्टादिविवेचनम् ।
चक्रमघ्यगता वीरा मम रूपा नरास्यया ॥ १८० ॥
न देरकाटनियमो न वा पात्रविचारणम् ।
येन केनाऽऽहतं दरव्यं चक्रेऽस्मिन् विनियोजयेत् ॥ १८१ ॥
दूरदेशात् समानीतं पक्त वाऽपक्तमेव वा ।
वीरेण पडुना वापि चक्रमध्यगतं शुचि ॥ १८२ ॥
चक्ारम्मे महेदानि विन्लाः स्व भयाकुलाः
बिभीतास्ते पलायन्ते वीराणां बह्यतेजसा ॥ १८२
अथ भैरवीचक्रस्य मादाय व्णयितुसुपक्रमते इदन्तित्यःदि
|} १५.७६ | १७५७ ॥
परिणयम् विवाहम् ।॥ १७८ ॥ १७९. |
अत्र भैरवीचक्रे | १८० ॥
द्रव्यं मद्यादि ॥ १८१-१८२ ॥
महानिर्वाणतन्वम्
पिशाचा गुह्यका यक्षा वेतालाः चूरजातयः ।
्रुत्ा्र भैरवीचक्र दूरं गच्छन्ति साध्वसम् ॥ ३८४ ॥
तच्र तीर्थानि सर्वाणि महातीथादिकानि च
सेन्द्रामरगणाः स्व तत्राणच्छन्ति सादरम् ॥ १८५ ॥
चक्रस्थानं महातीधं स्वती्थाधिकं रिवे |
त्रिदशा यत्र वाञ्छन्ति तव नेवेयसुत्तमम् ॥ १८६ ॥
म्लेच्छेन श्चपचनापि किरातेनापि हृणुना ।
आमं पक्त यदानीतं वीरहस्तापितं शुचि ॥ ५८७ ॥
ष्टा तु भैरवीचक्र मम रूपांश्च साधकान् ।
मुच्यन्ते पद्युपारेभ्यः कलिकल्मषदूषिताः ॥ १८८ ॥
प्रबले कलिकाटे तु न कु्याचन्तगोपनम् ।
सवत्र सवदा वीरः साधयेत् कुरखुसाधनम् ॥ १८९ ॥;
चक्रमध्ये वरथारापं चाञखस्यं क्हुभाषणम् ।
निष्ठीवनमघोवायुं वणेमेदं विवजयेत् ।॥ ५९० ॥
करान् खलान् पस्यून् पापान्. नास्तिकान् कुरूदूषकान् ।
निन्दकान कुरुराख्राणां चत्ऋादूरतरं त्यजेत् ॥ १९१ ॥
खहादयादानुरक््त्या पराके म्वेरायन् } `
कुख्धमात् परिभ्रष्टो वीयोऽपि नरकं बजेत | १९२ ॥
साध्वसं सभयम् |} १८४ |
तत्र चक्रस्थाने ॥ १८५ ॥ १८६ ॥
हृणुना जातिविशेषेण । आमम् अपकम् | १ ८७- १९१ ॥
अ्टमाट्यासः २०९.
ब्रह्मणाः क्षिया वेद्याः शूद्राः सामान्यजातयः
कुटधर्माश्चिता ये वे पूभ्यास्ते देववत् सदा ॥ १९२ ॥
व्णाभिमानाच्करे त॒ बणेभेदुं करोति यः |
स याति घोरनिरयमपि वेदान्तपारणः ॥ ५९४ ॥
चक्रान्तर्मतकौलानां साधूनां शुचेतसाम् ।
साक्षाच्छ्विखरूपाणां पापडाङ्ा मवेत् कुतः ॥ १९५ ॥
याघहसन्ति चक्रेषु विप्रायाः हैवमाभिणः
तावत्तु शाम्मवा्चाराश्चरयुः दिवदासनात् ।॥ १९६ ॥
चक्रादिनिःखताः स्वं सखस्ववणश्रमोदितम् ।
लोकयात्रापरसिद््य्थं कुयुः कमं पथक् पृथक् ॥ १९७ ॥
पुरश्यर्यादातेनापि शबसुण्डचितासनात् |
चक्रमव्ये सच्रत् जप्ता तत् फटं खमते सुधीः ॥ १९८ ॥
भेरवीचक्रमाहात्म्यं को वा वक्त क्षमो मवेत् ¦
सच्देतत् प्रक्वणः स्वैः पपिः परमुच्यते ॥ १९९ ॥
षण्मासं भूमिपाः स्यात् वषे मरत्युञ्ञयः स्वयम् ।
नित्यं समाचरन मत्या वह्यनिवाणमाप्नुयात् ॥ २०० ॥
मयादानुरक््या भयदेतुकेनानुरागेण ।॥ १९.२--१९.५ |}
चरेयुः क्यः ॥ १९६ ॥ १९.७ ॥
पुरश्चर्येत्यादि । दचवसुण्डचितासनात् रवासनात् मुण्डासनात्
चित्तासनाच यत् फं कमते ॥ १९.८ ॥ १.९. ॥
29
8 महानिर्वाणतन्तम्
इहामुत्र सुखावाप्त्ये कुख्मागो हि नापरः ॥ २०१५ ॥
कटेः प्राल्यसमये सवेधमविवज्ितं ।
गोपनात् कुट्धर्मस्य कौलखेऽपि नारकी मवेत् ॥ २०२ ॥
कथितं भैरवीचक्र मोगमोक्षेकसाधनम् ।
तच्चक्रं कुटेखानि साम्प्रतं वच्मि तत् श्णु ॥ २०३ ॥
त्वचक्कं चक्रराजं दिव्यचके तदुच्यते ।
नाघ्राधिकारः सर्वेषां बह्यज्ञान साधकान् विना ॥ २०४ ॥
परवह्योपासका ये बह्यज्ञा बह्यतत्पराः ।
रुखान्तःकरणाः शान्ताः स्वैप्राणिहिते रताः ॥ २०५ ॥
निविकारा निविकल्पा दयारीलय दृदटनताः ।
सलयसङ्कःस्पका बाह्यास्त एवात्राऽधिकारिणः ॥ २०६ ॥
बह्यभावेन तच्वन्ञे ये परयन्ति चराचरम् ।
तेषां तखविदां पुंसां तचखचचक्रेऽधिकारिता ॥ २०७ ॥
सवै बह्यमयं भावश्करऽस्मिस्तसंक्लके ।
येषामुत्पययते देवि त एव तच्छचक्रिणः ॥ २०८ ॥
बहुना किमिहोक्तेन सत्यं जानीहि कारि
षण्मासमिति । भेरवीचक्रं षण्मासं समाचरन् मर्त्यो भूमिपालः
स्यादिव्येवमन्वयः ॥ > ० ०-२०३ |
अत्र चक्रराज ततवचक्रे ! २०४ ॥
दान्ताः रागद्रेषादिङ्ूल्याः । २०५ ॥
तत्र तत्वचक्रे ॥ २०६ | २०७ ॥
भावो भावना विचिन्तनेत्यथंः | २०८ ॥,
अष्टमोद्टसः २१
0 ५,
न घरस्थापना ऽत्रास्ति न बाहुल्येन पूजनम् ।
सर्वत्र बह्मभावेन साधयेत् तच्वसाधनम् }॥! २०९ ॥
वरह्ममन्ती वह्यनिष्ठो भ्वेच्करेश्वरः प्रिये ।
वह्मन्ञेः साधकैः साड तच्चक्रं समारभेत् ॥ २१० ॥
रभ्ये सुनिमटे दे साधकानां सुखावह् ।
विचित्रासनमानीय कत्पयेदिमलसनम् ।॥ २५५ ॥
त्रोपविदयय चक्रेशः सहितो बह्यसाधकेः ।
आसादयेत्त॒ तच्वानि स्थापयेदग्रतः रिषे ॥ २१२ ॥
तारादिप्राणबीजान्तं दाताव्रच्या जपन् मनुम् ।
सर्वतच्छषु चक्रेडा इमं मन्मुदीरयेत् ॥ २१२ ॥
वरह्मापणं बह्यहविबरह्यामनौ बह्यणा हुतम् ।
वरह्यैव तेन गन्तव्यं बह्यकम॑समाधिना ॥ २१४ ॥
तत्त्वसाधनम् तन्त्वचक्रसाधनम् ।॥ २०९ ॥ २१० ॥
अथ तत््वचक्रस्य विधानमाह् रम्ये इत्यादिमिः ॥ २११ ॥
तत्र॒ कल्पिते विमलासने जासादयेत् आनयेत् तत्वानि मयाः
दीनि ॥ २१२ ॥
तारादीत्यादि । ततो मद्यादिषु सवेतच्वेषु तारादिप्राणबीजान्तं तारः
प्रणव आदिर्यस्य स तारादिः प्राणबीजं हंस इति बीजमन्तो यस्य सः प्राण-
वीजन्तः तारादिश्चासौ प्राणबीजान्तश्च तारादिपाणबीजान्तस्तं मनुम् ओ हंस
इति मन्तं शतावर्या जपन् चक्रे इमं वक्ष्यमाणं मन्तमुदीरयेत् ।॥ २१३ ॥
मन्तमेवाह् ब्ह्यपेणमिति ॥ २१४ ॥
+.
५
1:98,
महानिवाणतन्वम्
तत्ता वा तरिधा जप्या तानि स्वाणि सोधयेत् ॥ २३२५ |
ततो बाह्येण मनुना समप्ये परमात्मने ।
व्रह्यज्ञेः साधकैः साड विदध्यात् पानभोजनम् ॥ ॥
वरह्यचक्रे महेदानि बणेभदं विबजयेत्
राकाटनियमो न पाश्रनियमस्तथा |! २१७ ।
ये कुवन्ति नरा मूढा दिव्यचक्रे प्रमादतः ।
कुटभेदं उर्णभदृं ते गच्छन्यधमां गतिम् ।! २१८ ॥
अतः सर्वप्रयलेन नह्यज्ञेः साधकोत्तमेः ।
तच्चच॑क्रमनुेयं धमकामाथेमुक्त्ये ॥ २१९ ॥
{देच्युवाच |
गृहस्थानामरोषण ध्मानकथयत् प्रभो ।
संन्धासविहितात् धर्मान् रपय वक्तमहेसि ॥ २२० ॥
श्रीसदाशिवि उवोच |
9, ©, (~ न्भ # धः
अवधृताश्रमो देवि कल संन्यास उच्यतं ।
विधिना येन कत्तेव्यस्तत् स्वे श्णु साम्प्रतम् \ २२१५ ॥
ञ सप्तति । इमं मन्तं सप्तधा धा वा जप्वा सर्वाणि तानि मद्यादीनि
वत्र ~ ~
ब्रह्मण मनुना ओ ` सचिदेकं ब्रहेति मन्वेण ॥ २१६ ॥
ब्रह्मचक्रे तच्वचक्रे | २ १७-२१९ ॥
एवमरोषान् गृहस्थधर्मान् श्रत्वा अधूना संन्यासिधर्मान् श्रोतुमिच्छन्ती
श्रीदेव्युवाच गृदस्थानामिव्यादि | २२० ॥
एवं प्रेरितः सन् श्रीसदारिव उवाच अवधूतेव्यादि । तत् विधानम्
सम्प्रतमिदानीम् ॥ २२१ ॥
+रनद्ुसः ¢
वह्यज्ञाने समुत्पन्ने विरत सर्वकर्मणि |
अष्यात्मविव्यानिपुणः संन्यासाश्रममाश्रयत् ॥ २२२ ॥
विहाय व्रा पितरो रिकं भार्यो पत्त्रिताम् |
यक्लाऽसमथान् बन्धूंश्च प्रत्रजचारकी भ्वेत् ।॥ २२२ ॥
व्राह्मणः क्षत्रियो वेद्यः शद्रः सपरान्य एवं च |
कुलखवधरूतसंस्कारे पञ्चानामधिकारिता ।॥ २२४ ॥
सम्पाय गृहकर्माणि परितोष्याऽपरानपि
निममी निटयादरच्छेनिप्कामो विजितच्दियः |! २२५ |
य स्यजनान् बन्धून् ग्रामस्थान् वतिवासिनः ।
प्राया ऽनुमतिमन्विच्छेत् गहाज्जिगमिपुजनः ॥ २२६ ॥
तेषामनुक्ञामादाय प्रणम्य परदेवताम् ।
ग्रामं प्रदक्षिणीक्रय निरपक्षो गरहादियात् |! २२७ ॥
मुक्तः संसारपारोभ्यः परमानन्दनिर्यृतः ।
कुलखवधूतं बह्यक्ञं गत्वा संप्राथेयेदिदम् ¦ २२८ ॥
# ॥
संन्यासग्रहणविधानमवाह ब्रह्नज्ञाने इत्यादियिः । जध्यात्मविदयानिपुणः
आत्मविदयाभिन्ञः ।॥ २२२-२२४ |
सम्पाद्य साधयित्वा । अपरान् पित्रादिभिन्रान् | निर्ममः गरहादिविषय-
ममताद्रू्यः निख्यात् गृहात् | २२५ ॥
अनुमतिमन्विच्छेत् अनुक्ञामादयात् | २२६ |
निरपेक्षः निप्ण्रहः । इयात् गच्छेत् ॥ २२५७ ॥
परमानन्दनित्रेत्तः परमानन्दे निम: ॥ २२८ ॥
२१४ महानिर्वाणतन्त्रम्
गृहाश्रमे परब्रह्मन् ममैतदिगतं वयः ।
प्रसादं कुह मे नाथ सन्यासम्रहणं प्रति ॥ २२९ ॥
निवृत्तग्रहकमोणं विचायं विधिवदरुरः |
दान्तं विवेकिनं वीक्ष्य हितीयाश्रममादिरोत् !॥ २३० ॥
ततः दिष्य: कृतस्ञानो यतात्मा विहिताहिकः ।
ऋणत्रयविमुक्त्य्थं देव्ीनचेयेत् पितृन् ॥ २३१ ॥
देवा ह्या च विष्णुश्च ख्द्रश्च खगणेः सह् |
ऋषयः सनकायाश्च देववह्यषयस्तथा ।॥ २२२ ॥
अत्र ये पितरः पूज्या वक्ष्यामि श्णु तानपि ॥ २३२ ॥
पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एवं च ।
माता पितामही देवि तथेव प्रपितामही ।
मातामहादयोऽप्येवं मातामह्यादयोऽपि च ॥ २३४ ॥
यत् प्राथेयेत् तदाह गृहाश्रमे इत्यादिना ॥ २२९ ॥
सान्तस् उपरतचित्तम् | २३० \
तत इति । ततः परं यतात्मा संयतमना: शिष्यः कृतसखानो विहिताहिकश्च
भूत्वा ऋणत्रयविमुक्त्यथं देवर्षीन् देवान् ऋषीन् पितृश्वाचयेत् पूजयेत् ॥२३१॥
ऋणविमुक्त्य्थ ये दैवा ऋषयश्च पूज्यास्तानाह् देवा इत्यादिना । या
च विष्णुश्च स्वगणैः सह रुद्रश्ैते देवाः संन्यासकर्मणि पूज्याः । सनक आद्यो
येषां ते सनकाद्याः सनकसनन्दनसनातनायाः सनकसजातीया ऋषयः तथा
देवषेयो नारदादयो ब्रह्मषेयो भृग्वादयश्च पूज्याः ॥ २३२ ॥
अत्र संन्यासकमेणि ।॥ २३३ ॥
च्रणविसुक्त्यथं पूज्यान् पितनेवाह् पितेव्यादिना सार्दधेना । एवं पित्रादि
चन्मातामहादयोऽपि पूज्याः एवमन्वयः । आदिना परमातामहवृद्धम्रमातामहयो
परमा तामहीवृद्धप्रमातमद्योश्च हणम् ॥ २३० ॥
अष्टमाट्धासः
९१
[विकि ये,
|)
प्राच्यामृषीन् यजेदेवान् दक्षिणस्यां पितृन् यजेत् ।
मातामहान प्रतीच्याञ्च पूजयेन्न्यासकमणि ॥ २३५ ॥
ूव्रादिक्रमतो दचादासनानां दयं हयम् ।
देवादीन् कमतस्तत्राऽभवा्य पूजां समाचरेत् ॥ २३६ ॥
समर्य विधिवत्तेभ्यः पिण्डान् दद्यात् प्रथक् पथक् ।
पिण्टप्रदानविधिना दत्वा पिण्डं यथाक्रमस् ।
करताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राथयेत् पितदेवता; ॥ २३७ ॥
तप्यध्वं पितरो देवा देपषिमात्का गणाः ।
गुणातीतपदे यूयमनणीकुरूताऽचिरात् ॥ २३८ ॥
इत्यानृण्यमरथैयितवा प्रणम्य च पुनः पुनः ।
ऋणत्रयधिनि्मु क्त आत्मश्रादं प्रकल्पयेत् । २३९ ॥
ननु कस्यां कस्यां दिरि देवानृषीन् पिवृश्च पूजयदिव्यपेक्षायामाह
माच्यामित्यादि । संन्यासकर्मणि देवानृषींश्च प्राच्यां पूवैस्यां दिशि यजेत् ।
दक्षिणस्यां दिधि पित्न् पित्रादीन् यजेत् । प्रतीच्यां पश्चिमायां दिि
मातामहान्मातामहभभृतीन् यजेत् पूजयेत् ॥ २२५५ ॥
अथ संक्षपतो देवादीनां पूजाया विधानमाह पू्वादिक्रमत इत्यादिभिः |
ूर्वादिक्रमतः पूर्वादिक्रमेण तिखषु दिक्षवासनानां यं दयं दद्यात् । तत्रासनानां
द्ये द्वये कमतो देवादीनावाह्य तेषां पूरा समाचरेत् कुर्यात् ॥ २३६ ॥
समचर्चैत्यादि । देवर्षिपितृन् विधिवत् समच तेभ्यो देवर्षिपितुभ्यः
पृथक् प्रथक् पिण्डान् विधिवददयात् । वक्ष्यमाणेन पिण्डग्रदानविधिना देवादिभ्यो
यथाक्रमं पिण्डं दत्वा कृताज्ख्पुटो भूत्वा पितृदेवताः प्राथयेत् ॥ २३७ ॥
ङि प्ा्भयेत्तत्राह तृप्यध्वमित्यादि । हे पितरो देवा देवषेयो मातरगणाश्च
यूयं तृप्यध्वं गुणातीतपदे अतिक्रान्तगुणे पदे व्रजन्तं मामचिरादतिडीघ्रमेव
युयमनृणी कूरुत ।॥ २२३८ ॥ २२९ ॥
यह {निवाणतन्द्रम्
९1
०
(१)
१.
ह्यात्मेव सर्वेशं तत्ता प्रपितामहः ¦
त्मन्यात्मापणाथाय कु्यादात्मक्रियां सधीः ।॥ २९० ॥
उत्तराभिमुखो भृता पदवत् कल्पितासने ।
आवाह्याऽऽत्मपितुन देवि देयात् पिण्डं समचेयन ॥ २४१ ॥
प्रागग्रान् दक्षिणाय्ांश्च पशचिमाग्रान् यथाक्रमात् ।
पिण्डाथेमास्तरेदमानुदगमग्रान स्वकमेणि ॥ २४२ ॥
समाप्य श्रादकर्माणि गरूदर्ितवत्मना ।
युयुश्चुधित्तदुद्यथेमिमं मन्तं रातं जपेत् ॥ २४६३ ॥
ही ` यम्बकं यजामह सुगन्धि पुषटिवडंनम ।
उवास्कमिव बन्धनान् गरत्योसंक्षीय माऽख्रतात् ॥ २९६४ ॥
उपासनानुसारेण वेयं मण्डलपूवैकम् ।
स्थाप्य कटं तत्र गुरूः पूजां समारभेत् \ २४६५ ॥
आत्मश्राद्धकरणे हतुं दशचैयन्नाद पिता दीव्यादि । दि यतः सर्वेषामासेव
पिति तयिता पितामहः प्रपितामहश्च म्यात् अतः आत्मनि परमात्मनि
आत्मनौऽपणार्थाय सुधीर्विद्रान् आत्मक्रियां कुर्यात् | २४० ॥
संक्षपतः आत्मनश्च श्राद्धस्य विधानमाह उत्तराभिमुख हव्यादिनः ¦
आत्मपितृन् आत्मस्वखूपान् पित्रादीन् ॥ २४१ ॥
प्रागग्रानिति । पिण्डाथं देवर्षिपितरुदेद्यकपिण्डदानार्थं यथाक्रमान्
करमणेव प्राक् प्राच्यां दिश्यम्राणि येषां तान् प्रागस्रान् दक्षिणाम्रान् पश्चिमा
दमान् कुचानास्तरेदाच्छादयत् । स्वकर्मणि आ्मश्राद्धक्रियायां तु उदकः
उदीच्यामग्ाणि यषां तथाचूतान् दर्मानास्तरेत् ॥ २४२ ।॥ २४३ ॥
तमेव मन्तमाह द्वी ˆ यम्बकमिव्यादिकम् ॥ २४४ ॥
. उपासनेत्यादि । ततः उपासनाया अनुसरण रचितायां वेचां मण्डल-
पूवकं कर्शं संस्थाप्य तत्र॒ कल्दो रदिष्यस्येषटदेवतायाः पूजां गुरुः
समारसत् ॥ २४५५ ॥
उटमात्छसः
(©
£)
॥ कि
रमं वह्य ध्यात्वा रास्चववत्मना ¦
य पूजां बह्यक्लो वह्धिस्थापनमा्चरन् ।॥ २४६ !।
प्रागुक्तसस्दछत वह[ स्वव्छ्ट्पाच्छहात गडः ¦
दत्वा दिष्य समाहूय साकल्यं हावयन्त तम् ¦ २४०};
आजाद् व्याहतिमिहता पाणहामं व्रकत्पयेत् |
प्राणापाना समानश्चादानव्यानां च वायवः | २८८ ॥
तत््वहीमं ततः कुयादेहात्माव्यसमुक्तयं ।
पृथिवी सलिरं वह्धि्वाय॒राकाङामव च । २४६९ ॥
गन्धो रसश्च रूपश्च स्परोः दाब्दो यथाक्रमात् ।
ततो वाक्याणिपादाश्च पायूपस्थौ ततः परम् ।॥ २५० ॥
ततस्त्विति । ततस्तु शिप्येष्टदेवतापूजनादनन्तरं तु बह्यज्ञो गुरूः परमं
बरह्म ध्यात्वा शाम्भववत्मना तस्य पूजां च विधाय वेद्यां वहविम्थापनमाचरेत्
कुर्यात् ॥ २४६ ॥
परागुक्तेव्यादि । ततः प्रागुक्तेन विधिना संस्कत वहो स्वकर्पोक्ताहुति
स्वस्वकल्पे उक्तामाहुतति दत्वा गुरुस्तं सिप्यं समाहय तेन साकल्यमय
हावयत् ॥ २४७ ॥
आदाविति । आदो प्रथमतो भूरादिभिव्याहृतिभिः साकल्यं हुत्वा ततः
प्राणहोमं शरीरस्थप्राणादिपञ्चवायुहोमं म्रकल्पव्रत् कुयात् । हदात्तव्यान् प्राणादीन्
पञ्चवायूनाह म्राणेत्यादर्द्धेन ।॥ २४८ ॥
तच्वेति । ततः परं देहात्माध्यासमुक्तये शरीरनिष्ठातव्वज्ञानविुक्त्य्ं
यथाक्रमं तच्वहोमं प्रथ्वीजलादिचतुरविरातितहवनं कर्यात् } क्रमेणैव हवनीयानि
चतुर्विंशतिदच्वान्येवाह प्रथिवीवयादिनाञ्ङ्कार इत्यन्तन किञ्चिदधिकेन सपाद-
द्रयेन ॥ २४९ ॥
28
२१८ महानिवाणतन्वमः
शरोर लङ्नयनं जिह्वा घ्राणं बुद्धीन्द्रियाणि
मनो बुद्धिश्च चित्तच्वाहट्ूरो देहजाः क्रियाः ॥ २५१५ ॥
सर्वाणीन्दरियकर्मणि प्राणकर्माणि यानि च ॥ २५९२ ॥
एतानि मे पदान्ते च शुदग्यन्तां पदमुच्छरेत्
ही ्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासमिदयपि ॥ २५३ ॥
चतुविरातितचानि कर्माणि दैहिकानि च |
हाऽ निष्कियो देहं ग्रतवचिन्तयेत्ततः ॥ २५४ ॥
गन्ध॒इद्यादि । ष्रथि्यादिपञ्चतत््वहवनानन्तरं गन्धादिपञ्चतत्वानि
यथाक्रमात् दहयतव्यानि । ततो वागादिपञ्चकर्मनद्रियाणि हवनीयानि । ततः पर
श्रोत्रादीनि पञ्चवुद्धीच्ियाणि होतव्यानि । ततो मन आदीनि चत्वारि त्वानि
हवनीयानि । ततो देहजा: क्रियाः होतव्याः ॥ २५० | २५१ ॥
सर्वाणीति । ततः सर्वाणीचियकर्माणि यानि च प्राणकर्माणि तान्यपि
हवनीयानि | २५२ ॥
प्राणादिपच्चवायूरनां प्रथिव्यादिचतुर्विंशतितत्वानां देहज क्रियाणां सर्वैन्िय-
कर्मणां प्राणादिवायुकमेणाच्च होमस्य मन्तमाह एतानीत्यादिना । पूर्वै एतानि मे
दव्युचवरेत् । तत्पदान्ते च शुद्धचन्तामिति पदमुरेत् । ततो ही ~ ज्योतिरहं
विरजा विपाप्पा भूया्तमिद्युखरेत् । ततो द्विठः स्वाहैव्यप्युचरेत् । योजनया
एतानि मे शुद्धयन्तां द्यी ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहेति मन्तो
जातः । अनेनैव प्राणादीनि प्राणकरमपयन्तानि सर्वाणि जुहुयात् । यथा
प्राणापानसमानोदानव्याना मे शुद्धयन्तां द्यी ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा
भूयासं स्वाहेति प्राणादीन् जुहुयादिति । एवं सर्वत्र योजना ॥ २५३ ॥
चतुविंतीत्यादि । एवं चतुविशतितच्वानि दैदिकानि कर्माणि चभौ
हुत्वा निप्कियः क्रियाभ्यश्च निष्क्रान्तो भूत्वा ततो देहं सृतवचिन्तयत् ॥२५५४॥
अषटमाल्धसः
क ३।
वि |
ए,
विभाव्य म्रतवत् कायं रहितं सवकर्मणा ।
स्मरस्तत् परमं बह्म यज्ञसूत्रं समुदरत ॥ २५५ ॥
ठ छरी हं इति मन्तरेण स्कन्धादुत्ताथै तच्छवित् !
यज्ञसूत्रं करे करटा पटिला व्याहतिच्रयम् ।
वह्विजायां समुच्ायं घताक्तमनटे क्षिपत् ।॥ २५६ ॥
हुत्ेवसुप्वीतच्च कामबीजं समुचरन् ¦
लिला रिखां करे छता घ्रतमध्ये नियोजयेत् ॥ २५९७ ॥
ब्रह्मपुत्नि रिखे त्वं हि बाटरूपा तपखिनी ।
दीयते पावके स्थानं गच्छ देवि नमोस्तु ते ॥ २५८ ॥
कामं मायां कूचेमन्व्रं वहविजायामुदीरयन् ।
तस्मिन् सुसंस्कृते वहो शिखाहोमं समाचरेत् ॥ २५९ ॥
विभाग्येति । सवेकमेणा रहितं तवच कायं देहं विभाव्य विचिन्त्य
तत् जगत्कारणत्वेनातिप्रसिद्धं परमं ब्रह्म स्मरन् सन् यज्ञसूत्रं यज्ञोपवीतं समुद्धत
उरःस्थलत् स्कन्धं नयत् | २५५ ॥
एेमित्यादि । ततः तच्वपित् ब्रह्मविज्जनः एः द्धी इमिति मन्त्रेण
यज्ञसूत्रं स्कन्धादुत्तायै करे हस्ते च कत्वा व्याहृतित्रय पठिता व्याहृतिदयान्ते
च वहिनायां स्वाहेति पदं समुच्वार्थ॑घृताक्तं घृतसंयुक्तं यज्ञसूमनलेऽमो
क्षिपेत् ॥ २५६ ॥
हुत्वेति } एवं म्रकारेणोपवीतं यज्ञसूतरमसौ इत्वा कामबीजं ्खीमिति
बीजं समुच्रन् सन् शिखां छित्वा करे च क्रत्वा एतमध्ये नियोजयत्
स्थापयेत् ॥ २५७ ॥
ब्रह्मेति । ततो ब्रह्मपुत्रि इप्याद्यं नमोऽस्तुते इत्यन्तं मन्वमुदीरयन्
एतन्मन्त्रान्ते च कामं क्वीमितिमायां हीमिति कूच हमिति अखं फडिति वह्धि-
२२० <हानिर्वाणतन्द्रन्
(~ 1 त्र ८ द्व् भ ~>; ५ त्
दालामाश्रय पतय दवा दतषयर्तर्था ।
वाण्याश्रमकर्माणि निवसन्ति शिखोपरि }! २६५ |
अतः सन्तप्यं ताः सव देवभिपित्रदबताः |
दिखासृत्रपरियागादेही वह्यमयो भवेत् ।॥ २६१ ॥
(र
यक्ञसूत्ररिखातयागात् सन्यासः स्यात् हिजन्मनाम् |
गद्राणामितरषा् दिखां हुलेव संति
तता मुक्तदिखासुत्रः प्रणमेन् दण्डवद् गुरूम् ।
गुरसस्थाप्य तं रिप्यं दुक्षकर्ण वदेदिदम् ।॥ २६३ ॥
तच्चमसि महाप्राज्ञ हंसः सी ऽहं विमावय ।
निममो निरहङ्कारः स्वमावन सुखं चर ॥ २६४ ॥
जायां स्वाहेति च बीजं कीक्त्यन् तस्मिन् सुसंस्कते वहौ चिखाया होमंसमाचतं
कुर्यात् ॥ २५८-२६० ॥
ब्रह्ममयो व्रह्मस्वरूपः || २६१ |
द्विजन्मनाम् व्राह्मणक्षत्रिययेदयानाम् इतरेषाम् वर्णसङ्कराणाम् ।। २६२
९२ ||
९1
ननु गुरूः चिप्यस्य दक्षिणे कर्णे करि वदेद्धिवयपेक्षायामादह तच्वमसरीत्यादि।
ह महाप्राज्ञ महामनीषिन् तत् जयत्कारणतवेनातिप्रसिद्धं परं ब्रह्म त्वमेवासि
अतोऽहमव स परमास्मा स॒ एवाहमस्मीति लं विभावय विचिन्तय | किञ्च
निर्ममः पूत्ादिविषयकममताराल्यौ निरहङ्कारो वि्ादिविषयनिमित्तकचित्त-
समुन्नतिराल्यश्च सन् स्वमविन छखं यथा स्यात्तथा चर् इतस्ततो गच्छ |
अह मित्यस्यादेर्खपस्तवार्षः ।! २६४ ॥
अष्टमाल्यासः
21
„९
नम
वह्धिञ् विस्य वह्यतविन् ।
त्मस्वरूपं तं मला प्रणमच्छिरसा गुरः ॥ २६५ ॥
तुभ्यं नमो मह्यं तुभ्यं मद्यं नमो नमः |
त्वमव तत् त्वमेव विश्वरूप नमोस्तु त ॥ २६६ ॥
वह्यमन्तोपासकानां त्वक्ञानां जितातसनाम् ।
र
स्वमन्तेण रिखाच्छेदात् संन्यासग्रहणं भवत् ¦¦ २९७ ॥
वरह्यज्ञानविद्युदानां कि यज्ञः श्राद्पूजनेः ।
स्वेच्छाचारपराणां त॒ प्रलयवायो न वियत ॥ २६८ |
ततो निर्हन्टरूपोऽसौ निष्कामस्थिरमानसः ।
विहरेत् स्वेच्छया रिष्यः सान्ञाद् वह्यमयो युवि \\ २६९ +!
आ्रह्यरतस्बपयन्तं सद्रुपेण विभावयन् ।
विस्मरन्नामरूपाणि व्यायद्चात्मानमातमनि | २७० |
तत॒ इति) ततः परं घटं वहश्च विखञ्य वऋह्छतत्वविद् युरुन्तं
रिप्यमात्मम्वरूपं सत्वा वक्ष्यमाणसन्तेण यिरसा प्रणमेत् ।¦ २६५ ||
यन मन्त्रेण प्रणेत् तमेव मन्त्रमाह नमस्तुम्यमित्यादिकम् |! २९६. ||
ब्रह्ममन्तोपासकानां त॒ संन्यासय्महण विरेषविधिमाह ब्रह्ममन्तेदयादिना ।
तच्वज्ञानां ब्रह्मज्ञानिनां जितात्मनां जितमनसां व्रह्ममन्त्रोपासकानां स्वमन्त्रेण
निखाच्छदादेव संन्यासम्रहणं भवेत् । २६५७ |,
ननु यज्ञश्राद्धादिकमक्त्वैव संन्यासं गृहतां व्रह्ममन्लोपालकानां
मरत्यवायभागित्वं स्यात्तलाह ब्रह्मज्ञानेस्यादि ।। २६८ ॥
निर्न्ख्पः सुखद ःखादिद्ुगखानि दन्द्रानि तद्रहितो निद्वन्रस्तत्स्व-
रूपः || २६९, !|
आब्रह्स्तम्बपर्न्तं ब्रह्मारम्य॒तृणादिगुच्छपर्यन्तं सद्रुपेण सत्यरूपेण
क
विभावयन् विचिन्तयन् ।। २७० ||
3
क)
१)
२२ महानिर्वाणतन्तम्
अनिकेतः क्षमाव्त्तो निःशङ्कः सङ्गवजितः 1
निर्ममो निरहङ्कारः संन्यासी विहरेत् क्षितौ ॥ 9७१ ॥
मुत्तो विधिनिषेधेभ्यो निर्यौगक्षेम आत्मवित् ।
पुखदुःखसमो धीरो जितात्मा विगतस्प्रहः ॥ २७२ ॥
स्थिरात्मा परा्ठदःखोऽपि सुखे प्राप्तेऽपि निष्प्रहः ।
सदानन्दः रुचिः रान्तो निरपेक्षो निरक्रुटः ॥ २७३ ॥
नोदटेजकः स्याज्जीवानां सदा प्रणिहिते रतः ।
विगतामषभीरदान्तो निःसङ्कल्पो निख्यमः ॥ २७४ ॥
रोकदेषविमुक्तः स्यात् शत्रौ मित्रे समो भवेत् ।
सीतवातातपसहः समो मानापमानयोः ॥ २७१५ ॥
अनिकेत इत्यादि । अनिकेतः नियतवासदल्यः । क्षमाघ्रत्तः क्षमेव वृत्त
यम्य सः । निमचङ्कः उद्रगरहितः । सङ्गवजितः कचिदप्यनासक्तः || २७१ ॥
मुक्त इव्यादि । निर्योगक्षमः अप्राप्तस्वीकारो योगः प्राप्तपरिक्षणं क्षमः
ताभ्यां रहितः । सुखदुःखसमः सुखदुःखं समे यस्य सः । जितात्मा जितदेहः ।
विगतस्प्रहः उावचषु दृष्टमत्रेषु वस्तुषु इतस्ततो जिघृक्षा स्प्रहाः विगता
म्परहा यस्य सः |! २७२ ॥
स्थिरव्यादि । स्थिरास्मा स्थिरचित्तः स्थिरस्वमावो वा । निप्प्रहः
मोगाकाडक्षाशूल्यः । शुचिः बाह्याभ्यन्तरशौचसम्प्नः । शान्तः संयतान्तःकरणः ।
निरपेक्षः पर पिक्नारदहितः । निराकुलः आकरुरुतारूल्यः ॥ २७३ ॥
नेत्यादि । नोद्रूजकः न मीतिजनकः । विगतामषेभीः अपगतक्रोधभयः ।
दान्तः संयतवाद्यन्द्रियः ¦ निरुच्मः स्वदेह निर्वाहाथेव्यापारद्यूल्यः ॥ २७४ ॥
सोकेत्यादि । रत्रौ मित्रे च समः एकरूपः मानापमानयोरपि समः
हषेविषादश्ूस्य इव्यथः ॥ २७५ ॥
अष्टमोल्धासः
=~९)
~~१॥
६५
समः शुभादुभे तुटो यदच्छाभ्राप्तवस्तना ।
निखेगुण्यो निविकस्पो निर्लोभः स्यादसच्यी ॥ २७६ ॥
यथा सत्यसुपाध्ित्य म्रषा विश्चं प्रतिषएति |
आत्माध्रितस्तथा देहो जानचरेवं सुखी भ्वेत् ॥ २७७ ॥
इन्द्रियाण्येव कुवन्ति घं सवं कमं प्रथक् प्रथक् !
आत्मा साक्षी विनिर्को ज्ञाठेवं मोक्षभाग् भवेत् | २७८ ॥
धातुपरतिग्रहं निन्दामन॒तं कौडनं सिया
रेतस्सागमसुयाञज् संन्यासी पखिजयेत् ॥ २७९ ॥
सवत्र समटष्टिः स्यात् कटि देवे तथा नरे |
सवं व्येति जानीयात् पञिार् सवेकम॑सु ॥ 9८० |
विप्रान्न श्चपचान्नं वा यस्मात्तस्मात् समागतम् ।
देशं काटं तथा पात्रमश्चीयादविचारयन् ॥ २८१ ॥
सम॒ इत्यादि । नि््रेगुण्यः लयो गुणा यस्मिन् स त्रिगुणः सकामः
तस्य भावस्त्रेगुण्यम् तस्मान्निप्करान्तो निस्त्रैगुण्यः निष्कामः इव्यर्थः | निर्विकल्पः
नानाविधकल्पनाश्ूल्यः । निरखछोमः धनाद्यागमे वहुधा जायमानेऽपि पुनवंद्ध-
मानोऽभिलषो खोमः तद्रहितः । असच्चयी तत्तद्रस्तुसञ्चयाभाववान् |¦ २७६ ॥
यथेत्यादि ¦ यथा सस्यं परमात्मानमेवोपाश्रित्यावरूम्कय सषा मिथ्याभूल-
मपि विश्वं प्रतिष्ठति सव्यवदास्ते तथेवात्मानमाश्चितो मिथ्यामूत पव ददः
प्रतिष्ठति एवं जानन् संन्यासी सुखी मवेत् ॥ २७७ ॥
इन्द्रियाणीति । इच्छियाण्येव प्रथक् प्रथक् खं स्वं कमे वेनि ।
आत्मा तु साक्षी केवरं शुभाद्धुभकमणां द्रष्टा मवति | अतएव निरक्सिः
तत्तत्कमैमिर्वद्धो न मवति । एवं ज्ञावैव संन्यासी मोक्षमाम् मवेत् ॥ २७८ !;
अनृतम् अयथाथेभाषणम् । असूयाम् सस््वपि गणष दोषागप-
णम् |¦ २,७९.-२ ८९ ॥
महानिर्वाणतन्तम्
&)
~€
८५.
तराखराध्ययनेः सदा तचविचारणेः ।
अवधृत नयेत् कालं स्ेच्छाचारपरायणः ॥ २८२ ॥!
संन्यासिनां खतं कायं दाहयेच्न कदाचन ।
सम्पूज्य गन्धपुष्पायैर्जिखनेदप्सु मज्जयेत् ॥ २८३ ॥
अप्राप्तयागमत्यानां सदा कामाभिलसषिणाम्
सखमावाज्जायत देवि प्रत्र्तिः कमंसङ्कुटे ॥ २८४६ ॥
तत्रापि त सानुरक्छ च्यानाचीजपसाधने ।
भरेयस्तदेव जानन्तु यत्रैव दृटनिश्चयाः ॥ २८९५ ॥
अतः कर्मविधानानि प्रोत्छनि चित्तशयुदये ।
नामरूपं बहुविधं तदथं कल्पितं मया ॥ २८६ ॥
बरह्यज्ञनादतं दैवि कमसंन्यसनं विना ।
कुवन् कस्परातं कमं न भवेन्मुक्तिभाग् जनः ॥ १८७ ॥
कुलवधूतस्तचज्ञो जीवन्मुक्तो नराकृति
साक्षान्नारायणं मता गहस्थस्तं प्रपूजयेत् ॥ २८८ ॥
अध्यातमश्ाखराध्ययनेः वेदान्तद्ास्रपटैः । तत्वविचारणेः ब्ह्मतत्व-
विवेचने: ॥ २८२ ॥
निखनेत् शुचो भूमो गत्तं विधाय तत्रैव निदध्यात् । अप्सु
जलेषु | २८२ ॥
अप्राप्तयोगमर्यानाम् न प्राप्तो योगो ब्रह्मज्ञानसंवन्धो येस्तथाभूतानाम्
कमंसङ्कुले कर्मसमूह् ॥ २८४ ॥
तत्रापि तत्रेवापि | अप्राप्तयोगमर्च्याः | सानुरक्ताः अनुरागवन्तः ।
तदेव अ्ादिकर्मेव । २८५ ॥
अष्टमोह्धासः २२०५
ट ट ~ साचेण् वि ५ वेातकात |
तीर्थनततपोदानसवैयज्ञपकं खमेत् । २८२ ॥
इति श्रीमदानिर्वागतन्ते सर्वतन्दोत्तमोत्तमे सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदायासदादिवसवादे
वर्ण॑ध्रमाचारधर्मकथनं नामा्टमोद्धसः ।
तदभम् अप्राक्तयोगमरत्याथेम् ॥ २८६२ ८९. |;
इति श्रीमह्ानिर्वाणतन्वदीकायां अष्टमो्ासः
29
भरीसदाशिवं उवाच ।
वर्णाश्रमाचारधर्माः कथितास्तव सुव्रते ।
संस्कारान् सवेवणानां श्वृणुष्व गदतो मम् ॥ 9 ॥
संस्कारेण विना देवि देहशुदिने जायते ।
नासंस्छृतोऽधिकारी स्याद् देवे पैत्रे च कमणि ॥ २ ॥
अतो विप्रादिभिवेर्णैः खछवर्णाक्तसंस्िया ।
कन्तव्या स्वेथा यतेरिहामुत्र हितेप्सुभिः ॥ ३ ॥
जीवसेकः पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।
जातनाख्नी निष्करमणमन्नादानमतः परम् ।
चूडोपनयनोदयाहाः संस्काराः कथिता दश ॥ ४ ॥
ओं नमो ब्रह्मणे |
भ्रीश्रीनाथपदम्भोजे नियतं पतिरस्तु मे।
एवमरेषान् वर्णाश्रमाचारधर्मान् कथयितेदा्नीं सवैवर्णानामखिान्
संस्कारान् विवक्षन् श्रीसदाशिव उवाच वर्णाश्रमेत्यादि | गदतो मम कथयतो
मत्तः ॥ १--३ ॥
ब्राह्मणकषत्रियवेदयानां जीवसेकादय उद्राहान्ता दश्च संस्काराः सन्ति
शूद्राणां वणेसङ्कराणां चोपनयनास्यसंस्कारवभिता जीवसेकादयो नवैव संस्काराः
सन्तीदयाह जीवसेकं ` इत्यादिना साद्धद्रयेन ॥ ४ ॥
नवमोह्ासः २२७
शुद्राणां शुद्भिन्नानामुपवीतं न विदतं |
तेषां नवेव संस्कारा दिजातीनां दरा स्म
निवयानि स्वकर्माणि तथा नैमित्तिकानि च }
काम्यान्यपि वरारोहे कु्याच्छाम्भववत्मना ।॥ ६ ॥
यानि यानि विधानानि येषु येषु च कमपु !
पुरेव बह्यरूपेण तान्युक्तानि मया भिये ॥ ७
संस्कारेषु च सर्वेषु तथेवान्येषु कर्मसु ।
विपादिवि्णभेदेन कमान्मन्वाथ दरिताः ॥ ८ ॥
सत्यत्रेतादापरेषु तत्तत्कममसु कालिके ।
प्रणवारयांसतु तान् मन्वान् प्रयोगेषु नियोजयेत् ॥ ९ ॥
कलो तु परमेशानि तैरेव मनुभिर्मराः ।
मायायैः सवेकर्माणि कुःयुः राङ्रशासनात् ।॥ १० ॥
निगमागमतन्वेषु वेदेषु संहितासु च ।
स्व मन्त्रा मयेबोक्छः भरयोगो युगमेदतः ॥ 9१9 ॥
कलछावन्नगतप्राणाः मानवा हीनतेजसः ।
तेषां हिताय कल्याणि कुर्धमो निरूपितः ॥ ५२ ॥
कलिद्बेखजीवानां प्रयासाशक्तचेतसाम् ।
संस्कारादिक्रियास्तेषां संक्षेपेणापि वच्मिते ॥ १३॥
दुद्धभिन्नानां वणेसङ्कराणां । तेषां द्राणां श्ूद्रभिन्नानाश्च । द्विजातीन
ब्ाह्मणक्षत्रियवैस्यानाम् | ५ । ६ |
विधानानि आकाङ्कषितानीति शेषः | ७-९ |
मायाः माया ह्वीमिति बीजं आद्यं येषां मनूनाम् ते तेः ॥ १ ०--१३॥
२२८ महानिर्बाणतन्तम्
स्वेषां शाभकार्याणामादिभूता कुराण्डिका ।
तस्मादादौ प्रवक्ष्यामि श्णु तां देववन्दिते ॥ 9४ ॥
ष्कते देरो त॒षाङ्ारादिवनिते ।
हस्तमातरप्रमाणेन स्थण्डिरं रचयेत् सुधीः ॥ १५ ॥
तिखो रेखा विधातव्या भागमग्रास्तत्र मण्डले |
र्चैनाभ्युक्षय ताः सवां वह्निना वह्धिमाहरेत् ॥ १६ ॥
आनीय बद्व तयार स्थापयेद्याग्भवं स्मरन् ॥ १७ ॥
ततस्तस्मात् लदा गृहीता दक्षपाणिना ।
ही ` कव्यदेभ्यो नमः साहा ऋव्यादांशों परित्यजेत् ॥ १८ ॥
इत्थं प्रतिष्ठितं बदह्वि पाणिभ्यामात्मसम्मुखम् ।
उद्धूत्य तासु रेखासु मायायां व्याहति स्मरन् ॥ ५९ ॥
ताम् कुशण्डिकाम् ॥ १४ ॥
कुशण्डिकामेवाह रम्य इत्यादिभिः ¦ स्थण्डिरम् चत्वरम् ॥ १५५ ॥
` तिल्ल इत्यादि । तल मण्डठे हस्तमालप्रमाणेन रचिते स्थण्डिले प्राग-
मरस्तिसरो रेखा विधातव्याः । ततः कूर्चेन हमिति मन्त्रेण ता रेखा अभ्युक्ष्य
जलेनाभिषिच्य वहिना रमिति मन्लेण वह्विमाहरेत् आनयेत् ॥ १६ ॥
आनीयेस्यादि । वहिमानीय वाग्भवम् एेमिति मन्तं स्मरन् सन्
तत्पार्श्व स्थण्डिरस्य पार्श्वे स्थापयेत् ॥ १७ ॥
तत इत्यादि । ततः परं तस्माद्वहरेकं ज्वलद्ारु प्रज्वरत्काष्ठं दक्षपाणिना
गृहीत्वा दही क्रव्यदेम्यो नमः स्वाहेति मन्त्रेण क्रव्यादां राक्षसभागं
दक्षिणस्यां दिसि परित्यजेत् । १८ ॥ |
इत्थमित्यादि । इत्थमनेन प्रकारेण प्रतिष्ठितं संस्कृतं वहि पाणि-
भ्यामुद्धत्योत्याप्य मायायां दही ` बीजायां व्याहृति स्मरन् सन् आमन
नवमाह्टासः
कि 3,
3 ३।
©
संस्थाप्य त॒णदरभ्यां प्रबलीकरृत्य पावकम् ।
समिधे डे. घ्रताक्ते च हुता तस्मिन् हुतारने ।
कमेविहितं नाम करा च्यायेडनञ्यम् ॥ २० ॥
वाटखाकारुणसद्भुाशं सप्तजिहूं हिमस्तक्म् ।
अजारूदं शा्िधरं जरायकटमण्डितम् ॥ २१ ॥
ध्यातेवं प्राञ्जलिभूवाऽपवाहयेव्यवाहनम् ॥ २२ ॥
मायामेद्येहि पदतः सर्वामर वदेत् प्रिये ।
हव्यवाहपदान्ते च मुनिभिः खगणेः सह ।
अध्वरं रक्ष रक्षेति नमः खाहा ततो वदेत् ॥ २३ ॥
सम्मुखं यथा स्यात्तथा तादु रेखासु संस्थाप्य तृणदारुभ्यां पावकम
म्रबटीक्रत्य च तस्मिन् हुताहमेऽमो घरताक्ते धरतसंयुक्ते द्वे समिधो काष्टे हुत्वा
प्रक्षिप्य वहेः स्वकमविहितं नाम च कृत्वा धनञ्चयमरिं ध्यायत् । १९। २० ॥
वद्यानमेवाह बाठार्कारुणसङ्काश्मिव्यादि । वाले योऽकः सूर्य-
स्तद्वदरुणो लोहितवर्ण: सङ्काशो दीपिर्यस्य तथाभूतम् ।॥ २१ ॥
ध्यात्वेत्यादि । एवं हव्यवाहनम ध्यात्वा तततः प्राञ्जलिनैू्वा
वक्ष्यमणमन्ेण हव्यवाहनमावाहयत् ॥ २२ ॥
वहयावाहनमन्लमेवाह मायामिव्यादिना सार्धेन) हे भिय पूर्वै मायां
हीमिति बीजं वदेत् ततः परमेद्यदीव्युक्त्वा त॒त् पदतः परं सर्वामरेति पदं वदेत् ।
ततो हम्यवाहेति पदस्यान्ते मुनिभिः स्वगणैः सह अध्वरं रक्ष रक्षति वदेत् ।
ततो नमः स्ारेति वदेत् 1 सकरूपदयोजनया दही “ एद्येहि सर्वामरहम्यवाहं
मुनिभिः स्वगणैः सह अध्वरं रक्ष रक्ष नमः स्वाहेति मन्तो जातः । २३ ॥
२३० महानिर्वाणतन्चम
यथोपचरेः सम्पूज्य सप्त जिह प्रपूजयेत् ॥ २९ ॥
काटी कराली च मनोजवा च
सुलोहिता चैव सुधूम्रवणां ।
स्फुटिङ्किनी विश्वनिरूपिणी च
रेखायमानेति च सप्त जिह्वाः ॥ २५ ॥
ततोऽभ: पूवेमारभ्य सह कीटाटपाणिना ।
उत्तरान्तं महदानि त्रिधा प्रोक्षणमाचरेत् ॥ २६ ॥
तथेव यम्यमारभ्य कोौबेरान्तं हतादितुः ¦
त्रिधा पयुक्षणं कुर्यात्ततो यज्ञीयवस्त॒नः ॥ २७ ॥
इतीति । इत्यनेन मन्तरेण हव्यवाहनमयिमावाह्य वह ते तवायं योनि-
सत्यु्रन् सन् प्रणवादिनमोऽन्तन नाममन्तरेणोपचरः पाया दिमिर्वहिं यथावत्
सम्पूज्य प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्तेण गन्धपुप्पादिभिर्वहेः सप्त जिह्वाः प्रपूज-
यत् ॥ २४ ॥
वहेः सप्तजिहा एवाह काटीत्यादिनेकेन । काल्या्या विश्चनिरूपिण्यन्त।
४, विग्र
र्लायमाना अम्महविग्रंहणाथां एताः सप्तजिहाः ॥ २५ ॥
| तत इति । हे मदेद्ानि ततः परं सह कीलाल्पाणिना सजलेन हस्तेन
पूवंमारभ्योत्तरान्तसुकत्तरपयन्तममेखिधा त्रिवारं प्रोक्षणमाचरेत् ॥ २६ ॥
तथेवेत्यादि । ततस्तथेव सह॒ कीलाट्पाणिनैव याम्यं दक्षिणमारभ्य
कोवरान्तयुत्तरपयंन्तं हुतारितु्हेसख्िधा पयश्षणमभिषेचनं कुर्यात् । ततः पर
यह्ीयवम्तुनोऽपि त्रिधैव परयक्षणं कुर्यात् !॥ २७ ॥
नवमोह्धासः २३१
रिस्तरेत्ततो दर्भः पूवैस्मादत्तरावधि
उदक्संस्थेरत्तरग्रैः प्रागयैरन्यदिकस्थतैः ॥ २८ ॥
अभि दक्षिणतः कृता गला बह्मासनान्तिकम् ।
वामाङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां बरह्मणः कद्ितासनात् ॥ २९ ॥
गहीला कुदापत्रेकं ही निरस्तः परावसुः |
इत्युकलायेदक्षिणस्यां निक्षिपेदकरादिना ॥ ३० |
सीद यज्ञपते बह्यन्निदं ते कद्पितासनम् ।
सीदामीति वदन ह्या विरोत्तव्रोत्तरामुखः ॥ २३ ॥
सम्पूज्य गन्धपुष्पायेगरह्याणं प्राथयेदिदम् ॥ ३२ ॥
गोपाय यक्ं यज्ञेरा यज्ञं पाहि बृहस्पते ।
माञ्च यज्ञपति पाहि कमसाक्षिन्नमोम्स ते ॥ ३३ ॥
परिस्तरेदिति । ततः परं पूवेस्मात् पूवेमारभ्य उत्तरावधि उत्तर-
र्यन्तसुद कसंस्थेरुततः तेरुत्तराभैरन्यदिव्स्थतेः पागग्रेदर्भैः कुरः स्थण्डिलं
प्रिस्तरेदाच्छादयत् ॥ २८ ॥
अभिमित्यादि |! ततोऽ दक्षिणतः रत्वा ब्रह्मासनान्तिकं गत्वा
यामाड्गृष्ठकनिष्ठाभ्यामङ्गुरिभ्यां ब्रह्मणः कल्पितादासनात् कुशपत्रेकमेकं कुरापत्र
गृहीत्वा दही निरस्तः परावसुरितिमन्वमुक्वा उक्करादिना सह् तदेव
कुडापत्रमयदेक्िणस्यां दिशि निक्षिपेत् ।॥ २९ ॥ ३० ॥
सीदेति । हे यज्ञपते ब्रह्मन् इदं ते त्वदर्थ कल्पितासनं वत्तते तवं
सीद अत्रोपविरोति ब्रह्माणं यज्ञकर्ता त्रयात् ततोड्टं सीदामीति वदन् ब्रह्मा
उत्तरासुखो भूत्वा तत्रासने विरत् ॥ ३१ |
सम्पूज्येत्यादि । ततो गन्धपुष्पादिभित्रह्माणं सम्पूज्य तमेवेदं
भाथयेत् ।॥ ३२ ॥
इदं किं पाथेय दित्यपेक्षायामाह् गोपाय यज्ञमिसयादि 1 गोपाय रक्ष \\ ३२ ॥
महानिर्वाणतन्लम्
पयामि वदेत् बह्मा बह्याभावे स्वयं वदेत्
तत्र दर्भमयं विप्रं कल्पयेत् यन्ञसिद्धये ॥ ३४ ॥
ततो जह्यननिहागच्छगच्छेत्यावाह्य साधकः ।
पायादिभिश्च सम्पूञ्य यावद् यज्ञसमापनम् ।
तावद्वद्धिः स्थातव्यमिति प्राध्यं नमेत्ततः ॥ ३५ ॥
सोद्केन करेणाघ्नेरीशानाद् बह्यणोऽन्तिकम् ।
त्रिधा पयंक्ष्य वहिञ् त्रिः परोक्ष्य तदनन्तरम् ॥ ३६ ॥
आगत्य वत्म॑ना तेन सुपविदय निजासने ।
स्थण्डिटस्योत्तरे द्भानुदगग्रान परिस्तरेत ॥ ३७ ॥
तेषु यज्ञीयवस्तूनि सर्वाण्यासादयेत् सुघीः ।
सोदकं प्रोक्षणीपात्रमाज्यस्थाटीसमित्कुशान ॥ ३८ ॥
६}
ह ९
९1
गोपयामीति । यज्ञकर्तरैवं प्रार्थितो ब्रह्मा गोपयामीति वदेत् | ब्रह्मामवि
तु गोपयामीति स्वयमेव वदेत् । तत्र ब्रह्मामावे सति यज्ञसिद्धये दर्भमयं विप्रं
कल्पयेत् !। २४ |)
तत इत्यादि । ततः परं साधको यज्ञकर्ता ब्रह्मन्निदागच्छागच्छेति
मन्ेण ब्रह्माणमावाह्य पाचादिभिः सम्पूज्य च यावद्यज्ञसमापनं भवेत्तावद्धवद्धिरिहि
स्थातव्यमिति प्राथ्यं च ततो जऋह्याणं नमेत् ॥ ३५ ॥
सोदकेनेति । ततः सोदकेन करेण सजलेन हस्तेनाम्नेरीचानादी-
रानकोणमारमभ्य ब्रह्मणोऽन्तिकं ब्रह्मसमीपपयेन्तं त्रिधा वारत्रयं पयुक्ष्यामिषच्यि
विश्च त्िर्वारत्रयं पक्ष्य तदनन्तरं यन व््मना ब्रह्मासनान्तिकं गतवानासीक्तेनैवं
वत्मनाऽऽगत्य निजासने सूप विश्य च यज्ञकर्ता स्थण्डिल्स्योत्तरे देरो उदगग्रान्
दमान् कुशान् जास्तरत् ॥ ३६ ॥ ३७ ॥
तेपिति । खधीयंज्ञसाधकस्तेषु दर्भेषु सर्वाणि यज्ञीयवस्तून्यासाहदयेत्
स्थापयत् । दरभषु यानि यज्ञीयवस्तूनि आसादयेत्तान्याह सोदकमिव्यादिना २८!
नवमेष्छासः २३३
भासाय सुक्छुवादीनि हयौ ही ` हूमिति मन्तके
दिव्यदृष्ट्या प्रोक्षणेन संस्कत तदनन्तरम |
प्रथिव्यां दक्षिणं जानु पातयिखा सुवे सरुचा ।
घ्तमादाय मतिमांधिन्तयन हितमात्मनः |
ही विष्णवे दिठान्तेन प्रदयादाहूतित्रयम् ॥ ६०
तथेव घ्तमादाय व्यायन् देवं प्रजापतिम् ।
वायव्यादधिकोणन्तं जुहुयादाञ्यधारया ।! ६9
पुनराञ्यं समादाय च्यायन्देवं पुरन्दरम् ।
नै्जडतादीराकोणान्तं जुहुयादाज्यधारया ॥ ६२ ॥
ततोऽेरुत्तरे याम्ये मध्ये च परमेश्वरि |
अभि सोमं अभ्रीषोमो समुद्िल्य यथाक्रमात् ।॥ ६३ ॥
आसायेति । दर्भेषु सोदकप्रोक्षणीपात्रादीनि वस्तूनि सुक्घुबादीनि
यज्ञीयानि पात्राणि चासा संस्थाप्य हा हौ हमिति मन्लकैर्दिव्यदृष्टया
प्रोक्षणेन च तानि संस्कृत्य तदनन्तरं पुथि्व्यां दक्षिणं जानु पातयित्वा सरुचा
सरवे यज्ञीये पत्रे घतमादाय गृहीत्वा मतिमान् यन्ञसाधकर आत्मनो दितं चिन्तवन्
सन् द्विखान्तेन स्वाहान्तेन द्धी“ विप्णवे इति मन्तरेण विप्णुमुदि्याहतित्रयं
प्रदद्यात् ॥ २९ ॥ ४० ॥
तथेवेत्यादि । तथेव सचा स्वे एव॒ चतमादाय ही वीजाद्यन
सचतुथीस्वादान्तेन नाममन्वेण प्रजापति देवं ध्यायन् सन् तसुदिक्ष्य वायव्यात्
वायव्यं कोणमारभ्या्िकोणान्तं च्तधारय। जुहुयात् 1 ४१ |
पुनरित्यादि । पुनः सुचा सुवे आज्यं घतं समादाय पुरन्दर देवं
ध्यायन् सन् तसुदिद्य ही ˆ बीजायेन सचतुथीस्वाहान्तेन नाममन्तेण ने्रइ्ता-
नेतं कोणमारम्येडाकोणान्तमीश्वानकोणपयेन्तमाचज्यधारया जुहुयात् ।॥ २ ।
तत॒इस्यादि । हे परमेश्वरि ततः परम् अभेरु्तरे भागे याम्ये दक्षिणे
भागे मध्ये च यथाक्रमात् करमेणैवार्चं सोमम् अभीषोमो च सयुदिर्य मायाचेन
30
२३४ महानिर्वाणतन्त्रम्
सचतुर्थानमोऽन्तेन मायायेनाहूतित्रयम्
हुत्वा विधेयकमोक्तं होमं कुयोटि चक्षणः ॥ ६४ ।
माहतित्रयदानान्तं धाराहोमं प्रचक्षते ॥ ४५ ॥
यददिर्याहति दयात् देयोदेेऽपि तत्कते ¦
समाप्य प्रकृतं कमे खिष्टकृ्दोममाचरेत ॥ ४६ ॥
प्रायधित्तातको होमः कलो नास्ति वरानने ।
खिष्टिकरता व्याहृतिमिः प्रायधित्तं विधीयते ॥ ६७ ॥
पतव विरादाय ब्रह्माणं मनसा स्मरन ।
अस्मिन कमणि देवेशा प्रमादाद्भूमतोऽपि वा ॥ ६८ ॥
ही बीजायेन सचतुर्थीनमोऽन्तेन नाममन्तेणाहुतित्रयं हुत्वा विचक्षणः सुधीर्यज्ञ-
साधको विषेयकर्मोक्तं विधेये ऋतुसंस्कारादो कर्मण्यक्तं होमं कुर्यात् ॥ ४ ३।४४॥
आहुतीत्यादि । विष्णृह्यकाहुतित्रयदानम् आरभ्य अभ्यादुदेदय-
काहुतित्रयदानान्तं धाराहोमं प्रचक्षते प्रवदन्ति ॥ ४५ |
यदित्यादि ! यदैवतमुदिश्याहुतिं दचात् तक्छरृते तदर्थं देयोदेशोऽपि
देयस्य वस्तुन उदेश उदछेखोऽपि कत्तेव्यः ! यथा ही विष्णवे स्वाहा दविरिदं
विप्णवे एवमेवेति विषैयकर्माङ्गभूतं प्रकृतं कम॑ होमकर्मैवं समाप्य स्विष्टकरद्धोमं
शोमनाभीष्टकारकं होममाचरेत् ।॥ ४६॥
प्रायश्चिततेत्यादि | करौ युगे प्रायथ्ित्तासकहोमाभावात् स्विष्ङ्ृता
होमेन ग्याहृतिमिहमिन च प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ ४७ ॥
अथ सिष्टङृद्धोमाचरणविधिमाह पूवेवदित्यादिभिः । पूवेवत् श्चा सुवे
हविधेतमादाय ब्रह्माणं प्रजापतिं मनसा स्मरन् सन् तमुदिय मायाचेन द्यी
बीजादयेन स्वाहन्तेन--
नवमष्ासः २२९
न्यूनाधिकं कतं यच्च स्वं स्विष्टद्तं कुर 1
मायायेनसुना देवि सखाहान्तनाहूति हुनेत् ॥ ४९ ॥
तमघ्ने सवलोकानां पावनः खिष्टद्त् प्रथः ।
यज्ञसाक्षी क्षेमकन्तां स्वान् कामान प्रपूरय ।
म्रनेन हवनं कुर्यात् मायया बहविजायया ॥ ५० ॥
इत्थं खिष्ट छतं होमं समाप्य कतुसाधकः
` कमंणोऽस्य परबह्यन्नयुक्तः विहित यत् ॥ ५१ ॥
तच्छन्त्ये यक्ञसम्पत््ये व्याहत्या हूयते विभो
मायादिवह्विजायन्तेभूर्यैवः खरिति त्रिभिः ॥ ५२ ॥
अस्मिन् कर्मणि दवेश्च प्रमादाद्धूमतोऽपि वा |
न्यूनाधिकं कृतं यचच स्व स्विष्टकृतं कुर ॥
इत्ययुना मन्वेणाहुति हनेत् दबात् ।॥ ४८ ॥ ५९ ॥
त्वमित्यादि । ततोऽथिमुदिरश्याऽऽदिभूतया मायया ही बीजेनान्तभूतया
वहिजायया स्वाहया च सयुक्तन--
त्वमभे सव॑लोकानां पावनः स्विषटट्ृत् प्रभुः ।
यज्ञसाक्षी ्षेमक्तां सर्वान् कामान् प्रपूरय ॥
इत्यनेन मन्वेण हवनं कुर्यात् ॥ ५५० ॥।
| इत्थमित्यादि । इत्थमनेन प्रकारेण सििष्टकृतं होमं समाप्य क्रतुसाधको
यज्ञकर्ता ।
कर्मणोऽस्य परब्रह्म्नयुक्तं विहितश्च यत् ।
तच्छान्तये यज्ञसम्पच्ये व्याहृत्या हृयते विभो
इति परं ऋ सम्पराथ्य परं ब्हेवोदि्य च मायादिवहिजायन्तैः ही
यीजादिभिः स्वाहान्तेभू्ुवःस्वरिति त्रिमिर्मन्वैराहुतित्रितयं दयात् । तथेव ही"
२३६ महानिर्वाणतन्तम्
माहुतित्रितयं दयात् च्रितयेन तथेव च ।
हाग्न यजमानेन दयात् पूर्णाहुति बुधः ॥ ५३
स्यं चेत् कमकर्ता स्यात् सखयमेवाहति क्षिपेत्
अभिषकविधानादबिवमेव विधिः स्मतः ॥ ५४ ॥
आदौ मायां समुचय ततो यज्ञपते वदेत् ।
पूर्णो मवतु यज्ञो मे हष्यन्तु यक्ञदेवताः ।
फलानि सम्यक् यच्छन्तु वह्धिकान्तावधिमेनुः ।॥ ५५ ॥
मन्त्रेणानेन मतिमानुत्थाय सुसमाहितः ।
फलताम्बूटसदिताहुति दबाद्धुताङने ॥ ५६ ॥
दत्तपूर्णाहुति्विहान् शान्तिकमे समाचरेत् ।
प्ोक्षणीपात्रतोयेन कुरोः सम्माजयेच्छिरः ॥ ५७ ॥
चीजाचेन स्वाहान्तेन भूरादित्रितयनैकधाहुति दद्यात् । बुधो यज्ञसाधक एवं हत्व]
यजमानेन सह् चिष्णुमुदिश्य वक्ष्यमाणमन््रणासनौ पूर्णाहुति दद्यात् ।\५१-५३॥
स्वयश्चेदित्यादिशछोकस्तु स्यष्टाथः ॥ "५४ ॥
येन मन्व्ेण पूर्णाहुति दब्यात् तमेव मन्तमाह आदावित्यादिना सार्धेन |
आदो मायां द्वी बीजं समुच्वायं॑ततो यज्ञपते इति वदेत् ततः पूणो मवतु
यज्ञो मे हप्यन्तु यज्ञदेवताः फलानि सम्यग्यच्छन्तु इति वदेत् । योजनया दी"
यज्ञपते पूर्णो मवतु यज्ञो मे हप्यन्तु यज्ञदेवताः फलानि सम्यग् यच्छन्तु स्वाहेति
मनुजातः अयं मनुवेहिकान्तावधिः स्वाहान्तः पोक्तः ॥ ५५५ ॥
मन्ेणेत्यादि । मतिमान् यज्ञसाधको यजमानेन सदोत्थाय सु समाहित
अतिसावधानः सन् अनेन मन्तरेण फरूताम्बूखसदहिताहुतिं इतारशनेऽसो
दद्यात् ॥ ५६.
दत्तत्यादि । एवं दत्तपूर्णाह्ुतिः सन् विद्वान् यज्ञसाधकः रान्तिकरं
समाचरेत् । शोन्तिकर्माचरणस्येव विधिमाह पोक्षणीपरात्रेत्यादिभिः ॥ ५७ ॥
नवमोघ्टासः
&।
„६५
(1
(= क
मापः समिन्रियाः सन्तु भवन्योषधयो मम |
जापो रक्षन्तु मां नित्यमापो नारायणः खयम् ॥ ५८ ॥
आपो हि छ मयोभुवस्ता न ऊजं दधातनः |
इत्याभ्यां माजन कृता भमो बिन्दून् विनिक्षिपेत् ॥ ५९ ॥
ये हिषन्ति च मां नित्यं यांश्च द्विष्मो नरान् वयम् ।
आपो दुर्भित्रियास्तेषां सन्तु भक्षन्तु तानपि ॥ ६० ॥
अनेनेरानदिम्भागे बिन्दून परक्षिप्य तान् कुशान् ।
हिता छताञ्जलिभैत्वा प्राथेयेडव्यवाहनम् ॥ ६१ ॥
बुद्धि. विदां वलं मेघां प्रज्ञा श्रां यराः ध्रियस् ।
आरोग्य तेज आयुष्यं देहि मे हव्यवाहन ॥ ६२ ॥
इति प्राथ्ये वीतिहोत्रं विसजेदमुना दिवे ॥ ६२३ ॥
रिरःसम्मार्जनार्थमाप इत्यादिकं मन्वद्वयमाह आप इति ! हे आपो
मवत्यो मम ॒युमित्रियाः सन्तु ओषधयश्च मवन्तु इत्यवमन्वयः । सुमित्राण्येव
सुमित्रिया: स्वार्थे प्ण्यः तस्येयदेद्ः ॥ ५८ ॥
आप इत्यादेरथो वक्ष्यते । इत्याभ्यां मन्त्यां शिरसो माजेनं त्वा
भूमो कुशैर्विन्दन् विनिःक्षिपेन् ॥ ५९ ॥
| भूमौ चिन्दूनां निक्षेपणस्य मन्तमाह ये द्विषन्तीति ॥ ६० ॥
अनेनेत्यादि ! अनेन मन्त्ेणेशानदिम्मागे कुर्विन्दुन् प्रक्षिप्य तान्
कुदानपि तत्रैव हित्वा त्यक्तवा कृताश्चलिभूत्वा हव्यवाहनम प्राथयेत् ॥६१॥
अरि कि प्राथयेदित्यपेश्षायामाह बुद्धिमित्यादि ¦ बुद्धिम् शल्लादि-
तच्चन्ञानम् । विद्याम् आत्मज्ञानम् । मेधाम् धारणावर्तीं धियम् । प्रज्ञाम्
सारासारविवेकनैपुण्यम् ! ६२ ॥
इतीति हे शिवे इति वीतिहोत्र परार्थ्याऽ्सुना वक्ष्यमाणेन मन्तरेण
तमेव विखजेत् ।॥ ६३ ॥
२२८ महानिर्वाणतन्वम्
यक्त यन्ञपति गच्छ यज्ञं गच्छ हुताशन ।
स्वां योनि गच्छ यज्ञेरा पुरयास्सन्मनोरथम् ॥ ६४ |
अग्ने क्षमख स्ाहेति मन्तेणाययेरूदग्दिशि ।
दला दश्चाऽश्ूति वद्धि दक्षिणस्यां तिचाख्येत् ॥ &५ ॥
बरह्मणे दक्षिणां दना भक्त्या नखा विसजेयेत् ।
ततस्तु तिरुकं कुर्यात् सुवसंखस्मभसमना ॥ ६६ ॥
मायां कामं समुच्चायं सवेशान्तिक्यो भ्व |
टरूरे तिरुकं कुर्यात् मन्वेणानेन याज्लिकः ॥ ६७ ॥
शान्तिरस्तु दिवं चास्तु वासवाभिपरसादतः ।
मरुतां ब्रह्मणश्चैव वसुरूदम्रजापतेः ॥ ६८ ॥
अभिविसजनस्येव मन्तमाह यज्ञेति । हे यज्ञ त्वं यज्ञपति विष्णुं गच्छ
प्रा्रुहि । हे हुताशन तवं यज्ञं गच्छ । हे यज्ञेश यन्ञकर्च॑स्त्वं स्वां योनिमात्मीय-
स्थानं गच्छ । है यज्ञादिक त्वमस्मन्मनोरथमस्माकं कामं पूरय । यज्ञयज्ञपति-
मित्यादिनाऽमे क्षमस्व स्वाहेत्यन्तेनानेन अन्त्ेणभेरुदग्दिशि दघाहुतिं दत्वा
दक्षिणस्यां दिदि वहिमनेनैव मन्तरेण विचालयेत् ॥ ६४ ॥ ६५५ ॥
बरह्मणे इत्यादिस्तु स्षष्टाथः । ६६ ॥ ` |
ननु केन मन्तेण करे तिलकं क्तैव्यं तत्राह मायामित्यादि । मायां
ही बीजं कामं खी बीजं समुचायं सवैशान्तिकरो भवेति वदेत् । योजनया
ही ˆ छी ` सवेशान्तिकरो भवेति मन्तो जातः । याज्ञिको यज्ञकर्ताऽनेनं मन्तरेण
रुरुटे तिरं कुर्यात् ॥ ६९७ ॥
शान्तिरित्यादि ¦ रिवम् कल्याणम् । मरुतामित्यादावपि प्रसादत इत्यस्य
योजना क्तैव्या ॥ ६८ ॥
नवमोह्टासः २३६९.
अनेन मनुना पुष्पं धारयेन्मस्तकोपरि ।
स्वर्या दक्षिणां दयात् होमघ्रकरुतकमणोः ॥ ६९ ॥
इति ते कथिता देवि सवेकमकुराण्डिका
प्रयोभ्या शुभकर्मादौ यज्ञतः कुलसाधकेः ॥ ७० ।
परक्रुते कर्मणि रिवे चर्खयेषां कटागमः
सिद्धयथे कमणान्तेषां चकरूकमं निगद्यते ॥ ७9 ।
चरुस्थाटी प्रकन्तेव्या तारी वा म॒त्तिकोद्वा ॥ ७२ ॥
कुराण्डिकोक्तविधिना द्रव्यसंस्करणावधि ।
करटा कमे चरस्थारीमानयेदात्मसम्मुखे ॥ ७३ ॥।
अक्षतामवणां दृष्टा प्रदेशपरिमाणकम् ।
पवित्रकरामेकञ्च स्थाटीमध्ये नियोजयेत् \॥ ७४ ॥
अनेनेति । अनेन ज्ान्तिरस्तित्यादिना प्रजापतेरित्यन्तेन मनुना
मस्तकोपरि पुष्पं धारयेत् । ततो दोमप्रकृतकमेणोः स्वशक्तया दक्षिणां
यज्ञसाधकाय ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ ६९ ॥ ७० ॥
प्रत इत्यादि ! प्रकृते कर्मणि ऋतुसंस्कारादौ । चरुः देवताथं
परमान्नम् । कुके आगम आगमनं यस्य चरोः स कुरागमः }। ७१ ॥
चसकर्मैवाह चरुस्थालीत्यादिभिः ॥ ७२ ॥
कुरण्डिकेत्यादि । कुशण्डिकोक्तविधिना द्रग्यसंस्करणावधि द्रन्यसंस्कार-
पर्यन्तं सर्वं कम क्रत्वा चरुस्थालीमात्मसम्मुखे देो आनयेत् ॥ ७२ ॥
अक्षतामिति । ततोऽक्षताममम्ामन्रणामच्छिद्रं चरुस्थाली दृष्ट प्रादेश-
परिमाणकमेकं पवित्रकु्ं स्थारीमध्ये नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ ७५ ।
२९० महानिर्बाणतन्तम्
आनीय तण्डखांस्तत्र संस्थाप्य स्थण्डिलान्तिके ।
यस्मिन् कर्मणि ये देवाः पूजनीयाः सुराचिते ॥ ७५ ॥
तत्तन्नाम चतुथ्यन्तसुक्ता ताजुष्टमीरयन् ।
गृह्णामि निर्वपामीति प्रोक्षामीति करमाददन् ॥ ७६ ॥
गृहीता निवपेत् स्थाव्यां प्रोक्षयेज्नख्विन्दुना !
प्त्येकच्चतुरो सुष्टीन् देवमुदिद्य तण्डुलान् ॥ ७७ ॥
ततो दुग्धं सिताञ्ैव दत्वा पाकविघानतः ।
सुपचेत् संस्छते बहौ सावधानेन सुरते ॥ ७८ ॥
सुपक्तं कोमलं ज्ञा दद्यात् तत्र घृतस्ुवम् ॥ ७९ ॥
जनीयेत्यादि } ततस्तत्र यज्ञस्थाने तण्डखानानीय स्थण्डिखान्तिके
संस्थाप्य च यस्मिन् ऋतुसंस्कारादो कमणि ये देवाः पूजनीयास्तत्तन्नाम
चतुथ्यन्तमुक्त्वा ततः परं त्वाजुष्टमितीरयन् वदन् ततः परं क्रमादेव गृहामीति
निवेपामीति प्रोक्षामीति च वदन् सन् प्रलयकं देवसुदिर्य चतुरो मुष्टीन्
चुसष्टिपरिमितांस्तण्डलान् ग्रहीता स्थाल्यां निर्वपेत् जरबिन्दुना प्रोक्षयेच ।
असुकदेवाय व्वानुष्टं गृह्णामीति मन्त्रेण तण्डुकानादायामुकदेवाय त्वाजुष्ं
निवेपामीति मन्तेण स्थाल्यां निःक्षिपेत् । अमुकदेवाय त्वाजुष्टं पोक्षामीति
मन्त्रेण जरचिन्दुना तानभिषिच्चेचेत्यथेः । तु आजुष्टमिति छेदः । आजुष्टम्
प्रीतिः । आजुष्टमिति क्रियाविशेषणम् | ७५-७७ ॥ `
तत इति। हे सुव्रते ततः परं क्रमेण दग्धं सिताच्च स्थाल्यां दत्वा
सावधानेन मनसा संस्कत हौ पाकविधानतश्चरं सुपचेत् ॥ ७८ ॥
सुपकमिति । ततः सुकं कोमरु चरं ज्ञात्वा तत्र धृतस्तुवं घृतपूणसुवं
दद्यात् ॥ ७२, | | |
न [0
नवसेत्यसः २४१
अग्ेर्तरतः पात्रं विनिधाय कुरापरि `
तधा घृतं दा स्थाटीमाच्छदयेत् कुरः ¦
ततः सवे चरूस्थास्या घ्रताधारणपुवेकस् |
किञ्िच्चरं समादाय जानुहोमं सम्वत् } ८9 ;;
धाराहोमं ततः चरखा व्रघानीथतक्मणि |
यत्र ये विहिता इदास्तन्मन्व्ैराष्टतीहंनत् ॥ <२ }
समाप्य प्रकतं होमं खिषिकरटोपपूवेकम्
प्रायशध्ित्तात्मकं हुत्वा कुयात् कमेसमापनम् ॥ ८३ ॥
संस्कारपु प्रतिष्प्रु विधिरषः प्रकीत्तितः ।
विधेयः शुभकर्मादौः कर्मसंसिद्िदेतवे ॥ ८४ ॥
अथोच्यते महामाये गमाधानादिकाः क्रियः !
तत्रादाघरतुसंस्कारः कथ्यते कमतः णु | ८९
डय
[>
१. =
अयरिति } ततश्चरुपात्रमयेरता्याथेरुत्रतो देये कुद्ोपरि विनिधाय
संस्थाप्य च पुनखिधा त्रिवारं तत्र घृतं दत्वा कुचैः स्थालीमाच्छादयेत् {1८ <
तत इति । ततः परं घताधारणपूवंकं च्रतसेचनपूवेकं चरुस्थास्याः
सकासात् किञिचरं सवे समादाय गृह्ीवा जानुदोमं समाचरेत् कुर्यात् ¦
प्रथिन्यां दक्षिणं जानु पातयित्वा यो हासो विधीयत स एव जानुद्दोम
सातव्यः | ८१
धरेत्यादि ! ततो धाराहोमं छ्ृत्वा यत्र यम्मिन् व्रधानीभूतकमणि
देवाः पूज्या विहितास्तन्मन्तेस्तेषां देवानां मन्तेराहुतीहुनददात् ॥ ॥
समाप्येति । एवं प्रद्तहौमं समाप्य ग्विष्िक्कद्धामपूचकं प्रायध्ित्तात्पक्
हुत्वा होमं कृत्वा कमंसमापनं होमकम॑णः समापि कुर्यात् | < ३- <" ॥
31
२४२ महानिर्वाणतन्त्रम्
कृतनित्यक्रियः शुद्धः पञ्च देवान् समचेयेत्
बरह्मा दुगा गणेशश्च ग्रह्म दिक्तयस्तथा ॥ ८६ ॥
स्थण्डिरस्येन्द्रदिग्भागे घटेष्वेतान् प्रपूजयेत् ।
ततस्तु मात्रकाः पूज्या गोरयायाः षोडदा क्रमात् ॥ ८७ ॥
गौरी पद्मौ राची मेधा सावित्री विजया जया |
देवसेना खधा खाहा शान्तिः पष्टिधृतिः क्षमा ।
आत्मनो देवतां चैव तथेव कुख्देवता ॥ <८ ॥
आयान्त॒ मातरः स्वांखिदसानन्दकारिकाः ।
विवाहघतयज्ञानां स्वाभीष्टं पकस्प्यताम् ।॥ ८९ ॥
यानराक्तिसमारूढाः सौम्यमूत्तिधराः सदा ।
आयान्तु मातरः सव यनज्ञोत्सवसमृदये ॥ ९० ॥
इत्यावाह्य मातरगणान् खराक्त्या परिपूज्य च ।
देहल्यां नाभिमात्रायां परदेपरिमाणतः ।
सप्त वा पञ्च वा विन्दून् दद्यात् सिन्दूरचन्दनैः ॥ ९१ ॥
ऋतुसंस्कारविधिमाह् कृतनिद्यक्रिय इत्यादिभिः । ननु कान् पञ्चटेवान्
समचैयेदिव्यपेक्षायामाह् ब्रहयेयादि ॥ ८६ ॥
स्थण्डिरस्येत्यादि । स्थण्डिरस्य चत्वरस्यन्दरदिग्मागे पू्व॑मागे संस्थापितेषु
पञ्चपु घटेप्येतान् ब्रह्मादीन् देवान् गन्धपुष्पादिभिः प्रपूजयत् ॥ ८७ ॥
पूज्या गोर्याद्याः षोड्चमातृका एव द्ेयति गौरीप्यादिना सार्धेन ॥८८॥
अथ गोर्यादिषोडक्लमातुकावाहना्थै मन्तद्वयमाह आयान्तु मातरः सर्वा
इत्यादि ॥ ८९ ॥ ९० |
इतीत्यादि । इप्याभ्यां मन्वाभ्यां मातुगणानावाद्य स्वद्यक्तया गन्ध-
पुप्पादिमिः परिपूज्य च नामिमात्रायां नाभिपरिमितायां देहल्यां प्रदिश-
नवमोह्धासः
य,
५१
प्रत्येकविन्दुं मतिमान् कामं मायां रमां स्मरन् ।
घुतधारामविच्छिनां दा तत्र वसुं यजंत् ॥ ९२ ॥
सधारां प्रकेव्येयवं मयो च्च्नैव वत्मना |
विरच्य स्थण्डिलं धीरो वह्िस्थापनपूवेकम् ।
होमद्रव्याणि सस्छत्य पचेचस्मनुत्तमम् ।॥ ९३ ॥
प्राजापत्यश्चर्थात्र वायुनामा हुतारानः ।
समाप्य घाराहोमान्तं छत्यमात्तवमारभत् ॥ ९४ ॥
ही प्रजापतये स्वाहा चरुणेवाहुतित्रंयम् ।
प्रदायेकाहूति दद्यादिमं मन्तमुदीरयन् ॥ ९५ ॥
परिमाणतः परादेशपरिमिते देरो सप्त वा प्च वा विन्दूल् सिन्दूर
चन्दनेर्दयात् ॥ ९१ ॥
प्रत्येकेव्यादि ¡ मतिमान् कर्मसाधकः कामं छ्खीमिति मायां द्ीमिति
रमां श्रीमिति च वीजं स्मरन् प्रयेकविन्दुमविच्किनां घ्तधारां दत्व
तत्रैव वसुं देवं गन्धपुप्पादिभियजेत् ॥ ९२}
वदुधारामित्यादि । मयोक्तेनैव वरत्मनैवमनेन प्रकारेण वद्ुधारां प्रकरप्य
सम्पादय धीरो विचक्षणः क्मसाधकः स्थण्डिरं चत्वरं विरच्य तत्र वह्िस्थापन-
पूर्वकं होमद्रव्याणि संसृत्य च अनुत्तमं न विद्यते उत्तमो यस्मादेव भूतं चर
पचेत् ॥ ९.३ ॥
प्राजापत्य इत्यादि । अत्र ऋतुसंस्कारकर्मणि यश्चरुः पच्यते स.
प्राजापत्यः प्रजापतिदेवताको मवति } हतारनोऽयिश्च वायुनामा भवति । ततः
पूवोक्तिन विधिना धाराहोमान्तं क्म समाप्य छत्यं कत्तव्य आत्तवगतुसंस्कार-
कर्मारमेत् ।॥ ९.४ ॥ |
ह्ोमित्यादि । दही प्रजापतये स्वाहेति मन्तेण प्रजापतिखुदिय
चरुणैवाहुतित्रयं परदाय इमं वक्ष्यमाणं मन्तमुदीरयन् सन् एकाहुति दयात् ॥९५॥
१ महानिर्वाणतन्तरम्
आज्येन चरणा वापि सज्येन चरूणापि क ]
सुय पज्छपति विष्णुं ध्यायन्नाहुतिमुत्छजेत् |
ग त अथिनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रज [
व्याला देवीं रिनीवाटीं सस्खत्यश्चिनौ तथा
स्वाहान्तमनुनाऽनन दवादाह्रुतिमुतचमाम् ॥ ९९ ॥
ततः कामं वधं मायां रमां कच्च समुच्चरन् ।
अमुष्यै पुत्रकामाय ग॑माधेहि सदिटम् |
उक्ला ध्यात्वा रवि षिष्णुं जुहुयात् संस्छृतेऽनटे ॥ १००॥
एकाहतिदानाथं मन्वमाह विप्णुर्योनिमिति । पि्चतु दीपयतु ॥ ९६ |
आब्येनेव्यादि । विप्णुर्योनिमित्यादिना मन्तेणाञ्येन वृतेन वा चरूणेव
वा साज्येन सघृतेन चरु वा सूर्य प्रजापतिं पिप्णच्च ध्यायन् सन् तानेबोदिद्ये-
कामाहुतिस॒त्छजदयात् ॥ ९७ |¦ ९.८ ॥
ध्यालेत्यादि ! अमेन ग धेहि शिनीवारीलयादिना स्वाहान्तेन मनुना
शिनीवाटीं दैवीं तथा सरख्वत्यश्चिनौ सरस्वतीसदहितावश्चिनो देवौ च ध्याला
उत्तमामाहुति दच्यात् ॥ ९९ ॥
तत इत्यादि } ततः परं कामं छ्वीमिति वधू सीमिति मायां हीमिति
रमां श्रीमिति व्र्यै॑हूमिति च वीजं समुचरन् सद्विटं स्वाहासदहितमसुप्य
ुत्रकामाये गभेमषेहीुक्वा ह्वी" खी" ही" श्री" ह असुप्ये पुत्रकामाय
गममापेहि स्वाहेति मन्तमुच्वायं रविं विष्णुश्च ध्यात्वा रसंस्करृतेऽनटे
नुहुयात् ॥ १०० ॥ |
नवमाह्टासः २४९
ह {५ भ
यथेयं परथिवी देवी छयत्ताना गसमादधे |
तथा त्वं गममाधेहि दशम मासि सूतये |
स्वाहान्तेनाऽमुना विष्णुं घ्यायनाहुतिमाह्रेत् \\ 5०9 ॥
युनराञ्यं समादाय व्याला विष्णुं परालरम् |
विष्णो ज्येन रूपेण नार्यामस्यां वरीयस् ¦
सुतमाधेटि ठडन्डसुक्टा वह्नौ विस्यजेत् \ १०२ |
कामेन पुटितां मायां मायया पुटितां बधृम् ¦
पुनः काम माया पटिताऽस्याः रिषः स्परत् ¦ 9०
पतिपुच्वतीभिश्च नारीभिः परिवेष्टितः)
रिरश्राटभ्य हस्ताभ्यां वध्वाः कोडा्टे पतिः ¦! ५०४६ ॥
विष्णुं दुग विधि सूय व्याला दद्यात् रूख्त्रयम् ।
ततः खिष्िछतं हवा प्रायच्िच्या समापयन् 1 ऽ ०९ ॥
९4
॥
यथेयमिति । सूतये प्रसवाय । स्वाहन्तेनापुना यथेयं परथिवीदयादिना
मन्तेण विप्णुं ध्यायंस्तमेवोदिश्याहुतिमाहरद्रहौ दचात् ॥ १०१ ॥
युनरिव्यादि । पुनराज्यं चतं समादाय गृहीत्वा परादपि परं श्रष्ठं विष्णुं
च्यात्वा तमेवोदिद्य विप्मो जवेन रूपेण नायामस्यां वरीयसं सुतमाह
स्वादेदि मन्तरमुक्त्वा वहो ह वितं व्यजेदिव्यन्वयः ¦ उयष्टेन श्रेष्ठेन रूपेण
विद्िष्टम् वरीयसमतिवरम तिश्रेष्ठमिव्यथेः । उदरन्द्रं स्वाहा ¦ १०२ 1
करामेनेति ! तततः कामेन ्खीमिति वीजेन पुरितामादावन्ते च संयुक्तां
म्यां द्यी वीजं तथेव मायया ही ˆ वीजेन पुठितां वधूं खी वीजं पुनः कामं
ङी वीजं च मायां दही बीजं च परित्वा योजनयाङ्की द्वी षी दही
खी ही छी“ हयीमिति मन्व पटित्वा अस्या भार्यायाः चिरः स्पोत् । १०३।॥।
यतीत्यादि । पतियुत्रवतीमिर्नारीभिः परिवेष्टितः पतिहेस्ताभ्यां वध्वाः
शिरश्चारम्य स्प्रष्टा तस्या एव ॒क्रोडाच्चले दस्ताभ्यां विष्णु दुमा विधि
२४६ महानिर्वाणतन्वम्
यदा प्रदोषसमये गोरीशङ्कुरपूजनात् ।
भास्कराष्यप्रदानाच्च दम्पत्योः शोधनं भवेत् ॥ १०६ ॥
आसवं कथितं कम गभाधानमथो श्चणु ॥ १०७ ॥
तद्रात्रावन्यरात्नौ वा युम्मायां निशि भायंया |
तदनाभ्यन्तरं गता ध्याा देवं प्रजापतिम् ॥ १०८ ॥
सप्रदान पल्ली पटेद्धत्त मायाबीजपुरःसरम् ।
आवयोः सुप्रजाये तं राय्ये शुभकरी भव ॥ १०९ ॥
आरुह्य भायैया शाय्यां पराङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।
उपविदय खियं पयन् हस्तमाधाय मस्तके ।
वामेन पाणिना ऽऽखिङ्ख्य स्थाने स्थाने मनुं जपेत् ॥ ११० ॥
प्रजापतिं सूर्यश्च ध्याता फल्त्रयं दयात् । सम्पयत् आत्तेवं कर्मेति
रोषः | २०४ | २०५ ॥
अथान्यदतुसंस्कारस्य विधानमाह यद्रेलयायेकेन । प्रदोषसमयं राच्यारम्भ-
समये ॥ १०६ ॥ १०७ ॥
अथ ग्धानत्रियाविधिगेवाह् तद्रा्ावित्यादिभिः । तद्रालाघ्रतुसंस्कार-
रात्रावन्यरात्रा वा युम्मायामेव निचि भार्यया सह् सदनाभ्यन्तरं गत्वा प्रजापतिं
देवं ध्याता च पत्नीं स्प्ररान् भर्तां मायावीजपुरःसरं मायावीजं हीमित्ति
पुरःसरमग्रेसरं यत्रैवम्भूतं आवयोः सुभजाये त्वं राये दरुभकरी भवेति मन्त
पठत् ॥ १०८ ॥ १०९ ॥
आरृद्येति । ततो भार्यया सह शय्यामारुद्य प्राङ्मुख उदङ्सुखो वा
भूत्वा तत्रोपविद्य च सयं परयन् मर्ता तस्या मस्तके दक्षिणं हस्तमाधाय
वमेन् पाणिना तामालिद्गय च स्थाने स्थाने मनुं जपेत् ॥ ११० ॥
नवमोट्टासः २४७
रीरषे कामं रातं जप्ता चिक वाग्मवं शातम् ।
कण्ठे रमां विदातिधा स्तनहन्हे रातं शतम् ॥ 595५ ॥
हृदये ददाधा मायां नामो तां पचविरातिम् |
जप्टा योनौ करं द्च्ा कामेन सह् वाग्भवम् ।॥ ११२ ॥
रातमष्टोत्तरं जप्तवा लिद्ऽप्येवं समाचरन् ।
विकार्य मायया योनि लियं गच्छेत् सुताक्तये ॥ ५१३ ॥
रेतःसम्पातसमये च्याला विश्वच्रतं पतिः |
नाभरधस्तात् चिक्ृण्डे रच्िकायां प्रपातयेत् ।॥ १५४ ॥
हुक्रसेकान्तरे विदानिमं मन्रसुदीरयेत ॥ ५१९५ ॥ `
ननु कस्मिन् कस्मिन् स्थाने कें कं मन्तं जपेदिवयपेक्षायामाह शीषे
काममित्यादि । सीर्षे मस्तके कामं दछ्खीमिति मन्तं दतवारं जस््वा चिलुके
ओषछठाधराधोभागे च वाग्भवम् एेमिति मन्त्रं शतवारं जस्वा कण्टे च रमां
श्रीमिति मन्वं विदतिधा विंशतिवारं जघ्वा स्तनद्रन्दरे च श्रीमिति मन्ं शतं
शतं जपेत् 1 १११॥
हदये इत्यादि । ततो भार्याया हृदये मायां ह्रीमिति मन्तं दङ्चधां
जघ्वा नामो च तां मायां हीमिति मन्तं पञ्चर्विंरतिवारं जस्वा योनौ च करं
दत्वा कामेन ज्वीमिति बीजेन सह वाग्भवं एेमिति मन्तमष्टोत्तरं रतं जघ्वा
लिङ्गऽप्येवं छी ˆ एेमिति मनस्य जपं समाचरन् पतिर्मायया हीमिति मन्तेण
योनिं विकादय व्यादाय सुता्तये पृत्रप्रा्ठये खियं गच्छेत् ॥ ११२॥ ११३॥
रेतःसम्पातेत्यादि । रेतःसम्पातसमये बीजसम्पातनकाले पतिर्व्रतं
मजापतिं ध्यात्वा नाभेरधस्ताचित्छुण्ड रक्तिका्यां नाञ्यां बीजं प्रपात-
येत् ॥ ११४ ॥ ११५॥
२९८ महानिवा्णतस्त्रम्
यथाऽभ्निना सगा मर्योयिधा वज्रधारिणा ¦
यायुना दिगणभैवती तथा गमवती मव ॥ ११६ ॥
जाते ग्य ऋतौ तस्मिद्न्यस्मिन् क महेश्वरि ।
तृतीये गमास त॒ चरत् पुंसवनं गृही ॥ 9१७ ॥
करतनिल्यक्रियो मत्ता पच्च देवान समचेयेत् ।
गोर्यादिमात्काश्चैव वसोर्धारां प्रकस्पयेत् | 9१८ ॥।
बृद्धिश्रादं ततः छता पू्वाक्तविधिना सुधीः
धाराहामान्तमापायय कुयात् पुसवनक्रियास् ॥ ११९ |
जापत्यश्वरुस्तत्र चन्द्रनामा हुतारानः ॥ १२० ॥
गव्ये दधि यवच्चेक ह} माषादपि निक्षिपेत् ।
पतिः पृच्छेत् स्यं भद्रे कि वं पिविसि चरिः कतम् ॥ ०२३॥
ततः सीमन्तिनी व्रूयात् मायापुंस्तवनं चरिघा ।
प्रसृतीस्रीन् पिवद्ारी यवमाषय॒ुतं दधि ॥ ५२२ ॥
वीजसकान्तर् यं मन्तं मर्ता पठत्तमेव मन्वमाह यथाथिनेति । भूः
प्रथ्वी । चोः स्वगेः | वज्जघारिणा इन्द्रेण ॥ ११६ ॥ ११७ |
पुंसवन क्रियादिधिमवाह् छृतनित्यक्रिय इत्यादिभिः ! ृतनित्यक्ियो
मर्ता पूर्वोक्तान् ब्रह्मादीन् पच्च देवान् समचैयेत् ॥ ११८ ॥ ११९ ॥
तत्र पुंसवनक्रियायाम् | १२० ॥
गव्ये त्यादि । गव्ये गोसम्बन्धिनि दधि एकं यवं द्रौ मापावपि निःक्षिपेत् !
ततो दे भद्रे पक्ञि त्वं करं पिवसरीति पतिच्िः्तं त्रिवारं खियं प्रच्छेत् ॥ १२१)
तत इति } ततः परं सायापुंसवनं दही" पंसवनमिति सीमन्तिनी शी
त्रिधा त्रिवारं व्रूयात् । ततः नारी यायमस्थानादन्यत्र मत्वा त्रन् प्रखतान यतु
मापयुत दात [परवत् }} १२२}
नवमा
3
५५
0
= € (~
वत्ुताभिवेनितां .यागस्थानं समानयत् !
वामभागे तां चरुहोमं समाचरत् ॥ ५२३ ॥
ववचरस्मादाय सायां क्वं समुचखरन ।
ये गमवि्कर्तरो ये च गसेविनादाकाः } ५२४}
भता; वेताः पिदाचाध्य वेताल वाल्वातकाः ।
तान सर्वान नाद्य इन्दं ग्मरक्ां कुर हिठः ॥ २९ ॥
मन्त्रेणानेन रक्षोघ्ं चिन्तविदा हुताशनम् |
रुद्रं प्रजापति ध्यायन् प्रदयात् दादखाहुतीः ॥ १२६ ॥
ततो माया चन्द्रमसे स्वाहेयाहुतिप्कम् ।
दत्वा भार्याहदि सृष्टा मायां खदेमीं दातं जपत् ।॥ ३२७ ॥
जीवदित्यादि ! ततो जीवन्तः सुताः पुत्रा यासान्ता जीवल्छुतास्ताभिः
सखीभिः सह वनितां खयं यागस्थानं समानयेत् | तां वनितां वामभागे
संस्थाप्य चरुहोमं समाचरेत् ।॥ १२३ ॥
पूर्ववदिति । पूर्ववत् सुवे चरूमादाय गदीत्वा मायां हीमिति कूच
हूमिति च वीजं ससुचरन् य गर्भत्यादि तान. सवानित्यन्तं वाक्यमुचरत्
ततो नाशय द्न्द्रमुचरत् । ततो गभरक्ना कुरिति वदत् । तता 18 स्वाति
चदेत् । सकरुपदयोजनया ही” ह ये गभविन्नकत्तारो य च गभविनाशक।
भूताः प्रेताः पि्चाचाश्च वेताखा वाक्घातकास्तान् सवान्नाराय नादाय गभरक्षा
कुरु स्वाहेति मन्त्रो जातः } अनेन मन्लंण रक्ताश्च रक्तान्िनामान हुताचनम्भि
चिन्तयित्वा रुद्रं ्रजापतिच्च ध्यायन् दादाहुतीः प्रदयात् !॥ १२९--१२६॥
तत इत्यादि । ततः परं ही" चन्द्रम स्वाहंति मन्तेणाहु तिपच्चकं
दत्वा मार्याहृदि सष्ठ मायां रकम ही“ श्रीमिति मन्लं शतवारं जपेत् !। १२७॥
32
२९० महानिर्वाणतन्चम्
ततः खिष्टितं हृदा प्रायध्िच्या समापयेत् !
ततस्तु पमे मासि दद्यात् पच्वामरतं सिये) १२८ ॥
राकरा मधु दुम्धच्च घृतं दधि समांराकम् ।
पञ्चामृतमिदं प्रोत देहश्च विधीयते \} १२९ ॥
ाग्मवं सदनं टमी मायां कूच पुरन्दरम् ।
पञ्चद्रव्योपरि रिद प्रजप्य पच्च पच्छा |
एकीकरलयाऽखतान्यत्र प्रारायेद्यितां पतिः }! १३० ॥
सीमन्तोद्चयनं कुयान्मासि ष्छेऽषटमेऽपि क |
यावन्न जायते पत्यं तावत् सीमन्तनक्रिया } १३१ ॥
पूवा चथाराहामान्तं कमे करखा खिया सह ।
उपविरयःऽऽसने पराज्ञः परददययादाहूतित्रयम् ।
विष्णवे माखते धात्रे वह्िजायां समुच्चरन् ॥ १२३२ ॥
ततश्वन्द्रमसं व्याला रिवनाम्नि हताराने ।
सप्तधा हवनं कुयात् सोमसुदिदय मानवः ॥ १३३ ॥
समापयत् पुंसवनं कर्मेति रप्र: | १२८ ॥
ननु किन्नाम पञ्ाखतमत आह दाकंरेत्यादि । समांशकम् तुस्य-
भागस् ॥ १२९. ॥ | |
वाग्भवमित्यादि । वाभ्मवं एेमिति मदनं छ्ीमिति रक्ष्मीं श्रीमिति
मायां हीमिति छर हमिति पुरन्दरं कमिति च वीजं शर्करादिपच्चद्रव्योपरि पञ्च
पञ्चधा पञ्च पञ्चवारान् प्रजप्य दाकंरादीनि अग्रतानि एकीक्घत्य पतिर्हयितां भार्यम्
अत्र पञ्चमे मासि पारयेत् ॥ १३० ॥ १३१ ॥
सीमन्तोच्यनक्रियाविधिमेवाह पूरोक्तेत्यादिभिः ! पाज्ञो विद्वान् पुषः
सिया सहासने उपविद्य पूर्वोक्छधाराोमान्तं कर्म॒छ्रृत्ा पूर्वै विप्णवे इति
अश्विनौ वास्तवे विष्णुं रिवं दर्ग प्रजापतिम् |
व्याला प्रत्येकतो द्दादाहतीः पञ्चधा रिव } 9३६ ॥
सणकङ्कतिकां भत्ता गृहीत्वा दक्षिणे करे ¦
सीमन्तादखकेशान्तः केशपासे निवेदायेत् ।॥ ५३५ ॥!
दिवं विष्णुं विधि व्यायन् मायवीजं ससुच्रन् ।॥ ३२३९६ ॥
मार्यै कल्याणि सुमगे दशमे मासि सुत्त ¦
सुप्रसूता भव प्रीता प्रसादादिश्चकमणः ॥ 5३७ ॥
आयुष्मती कड्तिका व्चस्वी त शुभं कुह ।
ततः समापयेत् कमं खिष्टिक्रटवनादिभि ३३८ |
मास्वते इति धात्रे इति समुच्रन् ततो वह्धिजायां स्वाहा समुश्न विप्णवे
स्वाहा सूर्याय स्वादा प्रजापतवरे स्वाहेति च मन्त्रं प्रकीत्तेयन् सन् विम्णुं सूर्य
प्रजापति चोदिद्याहतित्रयं प्रदद्यात् \ २३२-१३२० |
स्वणट्यादि । ततो मर्त दक्षिणे कर् स्वर्णकङ्कविकां खुवणेमयीं प्रसाधनीं
गृहीत्वा पूर्वै मायाबीजं हीमिति वीजं समुच्चरन् ततो ।
मर्ये कल्याणि खमगे द्मे मासि सुत्त |
सुप्रसूता भव प्रीता प्रसादाद्विश्चकमेणः |
आयुप्मती कङ्कतिका वच्वस्वी त इभं कुर ।
इति मन्त्रं ससुचरन् शिवं विष्णु विधि प्रजापतिच्च ध्यायन् सन् सीमन्तात्
सकारात् वद्धकेशान्तः केदापाशे वद्धकेदाभ्यन्तरकेलसमूहे निवेखयत् । जुष्म-
तीव्यस्य भवेत्यनेनान्वयो विधेयः । ते इव्यस्य कङ्कतिकेत्यनेनान्वयः ॥ १३५
२१२३८ ॥
२५.१५ महानिवाणत्तन्चम्
जातमातं सुतं दृष्ट दा चर्ण यष्ान्तर ।
प्वोक्तविधिना धीरो धाराहोमं समापयेत् \\ ५३९ ॥
ततः पञ्चाहुतीरदेयात् अभ्भिमिन्द्रं भ जापतिम् ।
विश्वान् देवांश्च बह्याणमुद्विदय तदनन्तरम् ।॥ 9४० ॥
मधुसपिः कांस्यपात्रे ससानीयाऽसमाराकम् ।
वम्थवं दातधा जप्या भादायेत्तन्यं पिता ।॥ १४६१ ॥
दक्षहस्तानामिकया मन्वमेनं समुचरन् ।
आयुधो वरं मेधा वर्डतां ते सदा शिशो ॥ १४२ ॥
इत्यायु्जननं छता गुप्तं नाम प्रकल्पयेत् ।
तोपनयने पुत्रे तेन नाम्ना समाहयेत ॥ १४२ ॥
परायध्ित्तादिकंः दता जातकर्म समापयेत् ।
नाटकछेदं ततो धावी कर्यादुतसाहपूवेकम् ॥ १४४
यावन्न छियते नारं तावच्छौचं न वाघते ।
प्रागेव नादिकाचदादैवीं पेतं क्रियाच्चरत् ।॥ १४५ ॥
ए (० क
अथ जातकस्विधिमाह् जातमात्रमित्यादिभिः । दत्त्वा सुतायति रोषः ,
गृहान्तरे सूतिकागृहादन्यस्मिन् गह । तत दृ्यादिस्ु स्पष्टाथेः |} १३९॥ ॥ १४ ०॥
मध्विति | तदनन्तरं पच्चाहुतिदानानन्तरं कस्यिपत्रेऽसमांशकं मधुसर्पिशच
समानीय तदुपरि वाग्भवम् एेमिति मन्तरं चतधा जघ्वा धुव वरं मेधां
वदतां ते सदा रिचो इत्येनं मन्त्रं समुच्चरन् पिता दक्षदस्तानामिकयाङ्गुल्या
मधुसर्पिस्तनयं प्राशयेत् ॥ १४१ ॥ १४२ ॥
इत्यायुर्जननमित्यादयम्तु स्पष्टार्था; ॥ १५३- १४५ ॥
नवमाष्टसः २५
1 ६. +
@
कुमायाश्वापि कन्तव्यमेवमेवममन्तकःम् |
ष्ठे वा चाष्टमे सासि नाम कुर्यात् प्रकाशयतः} ५८६ ॥
सापयिता रिदं माता परिधिष्यम्बर डाभ |
मत्तः पाश्च समागत्य प्राङ्मुखं स्थापयत् सुतम् ॥ 9४७ ॥
अभिषिच्धेत् रिदोमूधि सहिरप्यङुदोदकेः ।
जहववी यमुना रेवा सुपतित्रा सरस्वती ॥ ५४८ ॥
नमेदा वरदा कुन्ती सागराश्च सरांसि च |
एत त्वामभिषिन्तु धमकामाथसिद्ये | १८६९ ॥
हयै आपो हि छा मयोभुवस्ता न ऊर्ज दधातन
महे रणाय चक्चुपे ॥ १५० ॥
[^
कुमार्यां इत्यादि । दुंमायव्धाप्यमन्चकं मन्व्रहीनदव जातकर्मवमव
कृत्तेव्यम् ॥ १४६ ॥
अश्र नामकरणस्य विधिमाह खापयित्वेत्यादिमिः । माता शिद्युं पयित्व)
दुय अम्बरे वख्रे परिधाप्य मतुः पाश्च समागत्य सुतं प्राड्खुखं स्थाप्यत् ॥४७॥।
अभिषिच्चंदित्यादि ! ततः पिता जाइवीव्यादिमिर्मन्तैः सदिरण्यकुलादकैः
चिद्ोः मूधयेभिषिच्चेत् ॥ १४८ ।॥ १४९ ॥
आप इत्यादि । है आपो हि यन्मात् यूयं मयोभुवः स्था मव: सुखं
तस्य मावयिच्यः प्रापयिच्यो भवत | ता तस्मात् नोऽस्मान् ऊर्जऽत्राय दधातन
स्थापयत । किञ्च महे महते रणाय रमणीयाय चक्षुषे ददेनीयाय दधातन । अय-
मैः हे आपो यसम ययं सुखं प्रापयथ तस्मादस्मान् एेदिकेनाऽन्नादिनाऽमुप्मिकेन
च॒ महारमणीयदश्नीयेन ब्रह्मणा संयोजयतेति । दहि ठा इति अस्तेर्खर्
मध्यमपुरूषवहुवचनम् । दधातनेव्यपि दधातेर्खछर् मध्यमपुरूषवहुवचनं छन्दसि
वहुखमित्यनेन सिद्धम् । मह इति महते इति पदस्य छान्दसत्वादकारतकारयोरछोपि
२५४ महानिर्वाणतन्तम्
ही यो बः दिवतमो रसस्तस्य भाजयतह् न
ऊङातीखि मातरः ॥ १५१ ॥
ही तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ
आपो जनयथा च नः ॥ ११५२ ॥
अभिषिच्य त्रिभिमन्तेः पृवैवहदहिसंस्कियाम् ।
करता सम्पा्य धारन्तं दयात् पाहतीः सुधीः ॥ १५३ ॥
सति महे इति मवति । रणायेति रमणीयश्दम्य छन्दसि रणादेरः । चक्षुष
इति उस प्रत्ययान्ताच्चतुर्थी ॥ १५० ॥
यो व इद्यादि। हे आपो वो युष्माकं रिवतमोऽत्यन्तकल्याणरूपो
यो रसो निर्यासो मधुरस्तस्य रसस्यह् नोऽस्मान् भाजयत भागिनः कुरुत तेन
रयेन सम्बद्धानस्मान् कुस्तेवययथेः । किम्भूता यूयम् ऊदतीरिच्छावव्यः सेहेन
मातर इव । अयमथः यथा सेहेन मातरः पुत्रान् तुध्यरसभागिनः कुवन्ति
तथा यूयमप्यस्मान् कस्याणकारिससम्बन्धान् कुरुतेति । ऊश्तीरिति वश
कान्तौ शतृप्रत्ययः तदन्तादीप्प्रलययः ततो जसि कृते निपातनात् पूवंसवर्णदीधेः ।
हे आपो वो युष्माकं तस्मे तस्मिन् रयेऽरमंरं पर्याप्तं गमाम गच्छामेवयथैः |
किच्च वः तत्र रसे नोऽस्माकं भोगं युयं जनयथ | यस्य रसस्य क्षयाय क्षवे स्थाने
जिन्वथ प्रीणयथ जआाब्रह्यस्तम्बपर्यन्तं जगदिति रोषः | अयमथः हे आपो
युष्माकं यस्य रसस्य स्थाने जगद् ययं प्रीणयथ तस्य विषये वयं तुस्तिं गच्छाम
यूयच्च नः तत्र सम्भोगं जनयेति । तस्मै क्षययेद्युभयत्रापि सप्तम्यर्थे चतुर्थीं ।
गमाम इति रेटुत्तमपुरुषवहुवचनं गच्छादेशामावदछान्दसः । जनयथा इति
छन्दसि दीषेः । जिन्वथ इति छन्दसि सिद्धम् ॥ १५१ ॥ १५५२ ॥
जभिष््यित्यादि । पएतेखिभिमेन्तः रिशोभूध्ययेमिषिच्यि पूववत्
चहिसंस्ियां कृत्वा धारान्तं धाराहोमान्तं कमे च सम्पाद्य सुधीः पिता
पञ्चाहुतीदचयात् ॥ १५५३
नवमो्ाखः
९)
6)
9४
अस्ये प्रथमां द्वा वासवाय ततः परम् |
ततः प्रजनास्पतये विश्वदेवेभ्य एव च |
व्रह्मणे चाहूुति द्वादह्ौ पाथिवसंज्ञके ॥ १५४ ॥
ततोऽङ्क पुत्रमादाय श्रावयेत् दक्षिणश्चुतां |
स्वव्पाक्षरं संखोच्ाय शुभं नाम विचक्षणः || ५९५ ॥
श्रावयिला त्रिधा नाम बाद्यणेभ्यो निवेय च |
ततः समापयेत् कमे करता खिष्टिकदादिकम् | ५६ ॥
कन्याया निष्कसो नास्ति ब्दिश्रादं न विदत ]
नामान्नप्रारानं चूडां कुर्याद्धीमानमन्तकस् ॥ १५७ ॥
चतुर्थे मासि ष्टे वा कुर्याच्निष्करमणं रिखोः ॥ १५८ ॥
करृतनित्यक्रियस्तातः सम्पूज्य गणनायकम् ।
खापयित्वा तु तनयं वस्राल्करभृषितम् |
संस्थाप्य पुरतो विद्यानिमं मन्तमुदीरयेत् ।॥ ११९ ॥
बरह्या विष्णुः रिवो दुग गणेरो भास्करस्तथा ।
इन्द्रो वायुः कुबेरश्च वरूणोऽभिवहस्पतिः ।
शिशोः शुभं प्रकुर्वन्तु रक्षन्तु पथि सवेदा ॥ १६० ॥
ननु कान्देवानुदिद्य पञ्चाहुतीर्दयादिव्यपेक्षायामादह् अभ्य इत्यादि १५४॥
तत॒ इत्यादि । ततोऽङ्के क्रोडे पत्रमादाय गृहीता विचक्षणः पिता
पुत्रस्य दक्षिणश्रुतौो दक्षिणे कर्ण स्वल्पाक्षरं खखोचायं शमं मङ्गलवाचकं नाम
श्रावयेत् !| १५५५५१५८ ॥
अथ रशिद्निष्कमणक्रियाविधिमाह कृतनित्यक्रिय इत्यादिभिः | १५९. |)
यं मन्मदीरयेत्तमेव मन्वमाह् व्या विष्णुरिति ॥ १६० ॥
मह्ःनिर्वाणतन्ठम्
६ ॥,
[१
(11
लुक्ला्ध समादाय गीतवा्पुरःसरमर ।
बहिनिष्कामयेद्यरं सानन्दः सजनः सह् ॥ ५६५ ॥
गलाऽष्वनि क्ियदुरं शिष्यं सूर्य निरीक्षयेत् ॥ १६२ ॥
ही" तच्चक्षर्देवहितं पुरस्ताच्छरकसुचरत् ।
पथ्येम दारदः शातं जीवेम हारदः रातम् ॥ ५६२ ॥
इत्यादित्यं ददौयिला समागत्य निजाल्यम् |
अर्व्यं दा दिनेखाय खजनान भोजयेत् पिता ॥ १६४ ॥
घटे मासि कुमारस्य मासि वाप्यष्टम दिते ¦
पितर्राता पिता वापि कुर्यादन्नारानक्रियाम् ॥ १६५ ॥
परवैवदेवपूजादि वहिसंस्करणं तथा ।
एवं धारन्तकर्माणि सम्पाय विधिवत् पिता ॥ १६६ ॥
दयात् पञ्चाहृतीसतत्र शुचिनाम्नि हुताशने ।
अथिमुदिद्य प्रथमां दितीयां वासवं स्मरन् ॥ १६७ ॥
ततः प्रजापति देवं विश्वान् देवान् ततः परम् ।
ब्रह्माणञ्च समुदिद्य पञ्चमीमाहुति त्यजेत् ॥ १६८ ॥
+|
इतीसादि । इतीमं मन्वसुक्त्वाऽके क्रोडे वारं समादाय गृहीत्वा
सानन्दः स्वजनैः सह गीतवादपुरःसरं वारं बदटिर्निप्करामयत् ॥ १६१ ॥
गचेयादि । अध्वनि मर्गे कियदुरं गत्वा पिता रियं वां सूर्य
निरीक्षयदरंयेत् ॥ १६२ ॥
येन मन्तरेण शिं सूरय दर्धयेत्तं मन््माह ही तच्श्चुरिति } पुरस्तादग्रत्ः
शक्रमुरत् शुक्रस्य गच्छत् तत्सयरूपं देवहितं चश्चुवं्तते यद्वयं शातं शरदो
वर्षाणि पद्येम यच पर्यन्तो वयं शतं शरदो जीवेम ॥ १६२-- १६५ ॥
अन्नप्राडानक्रियाविधिमाह पूवेवदित्यादिमिः ॥ १६६ ॥)
तत्र अन्नप्राशनक्रियायाम् । ननु कान्दरेवानुद्िदय पञ्चाहुतीदेचादित्य-
पेक्षायामादह् अिमित्यादि ।॥ १६७ ॥ १६८ ॥
नवमोट्धासः २ &.3
ततोऽम्रावन्नदां घ्यावा दत्तपञ्चाहूतिः पिता ¦
तत्राथवा गहे ऽन्यस्मिन् वस््राटह्रस्ोभितम् ।
कोडे निधाय तनयं भोदायेत् पायसास्धतस् ।! ५६९ ॥
पञ्चप्राणाहृतेम॑न्वैर्मोजयिला तु प्ल्चधा ।
ततोऽन्व्यञ्चनादीनां दच्ा किञ्चित् दिखे \॥ ५७० }
शङ्कतूयादिघोषेण भ्रायध्चित्या समापयेत्
इत्यन्नप्रारानं प्रोक्तं चूडाविधिमतः श्णु ।॥ 9७३ ॥
त॒तीये पञ्चमे वर्ष कुलाचारानुसारतः !
चूडाकम रिशोः कु्याहालसंस्कारसिदये ॥ ३७२ ॥
देवपूजादिधारान्तं कमे निष्पाद्य साधकः ।
सत्यानेरुत्तरे देरो व्रषगोमयपूरितम् ।॥ ५७३ ॥
तिख्गोधूमसंयुक्तं दारावं स्थापयेद् बुधः ।
कवोष्णं सलिलं चापि क्चुरमेकं सुदाणितम् ।॥ १७४ }
तत इत्यादि । ततः परमन्नदां देवीं ध्यात्वा तामुदिद्यायौ दत्ताः पश्चा-
हुतीर्येन स दत्तपच्नाहुतिः पिता तत्राथवाऽन्यस्मिन् गृहे वखालङ्कारशोभितं तनयं
क्रोडे निधाय संस्थाप्य पायसातं परमान्नरूपमतं प्रायत् मोजयत् | १६९॥
पञ्चेत्यादि । प्राणाय स्वाहा अपानाय स्वाहा समानाय स्वाहा उदानाय
स्वाहा व्यानाय स्वादेत्यातकैः पच्चम्राणाहुतेर्मन््रः पुत्रं पायसं पञ्चधा भोजयित्वा
ततोऽन्नव्यज्ञनादीनां किञ्चित् सिशोमुखे दत्वा शङ्खतुयादिघोषंण म्रायश्चित्या
नचान्नपरारानक्रियां समापयत् ॥ १७० ॥ १७१ |
अथ चूडाकमैविधिमाह तृतीय इत्यादिभिः । बुधो विचक्षणः साधकः
कर्मनिष्पादकः पिता पू्ैवदेवपूजादिधारान्तं कम निप्पा्य सत्यभ: सत्यना्नो
वहरु्तरे देरो वृषगोमयपूरितं तिर्गोधूमसंयुक्तं शरावं कवोप्णमीष्रदुप्णं सलिलं
जरं सुशाणितमेकं श्ुरञ्वापि स्थापयत् ॥ १७२- १७४ ॥
33
२५८ मह्ानिर्वाणतन्वम्
आखय तनयं तत्रं जनकः स्वीयवामतः |
संस्थाप्य जननीकोडे कवोष्मसखिटेश्च तैः ॥ ५७५ ॥
वारणं दुद्यधा जप्त्वा सम्माञ्यं रि्ुमूडजान् ।
मायया कुनरपत्राभ्यां जुष्िमेकां प्रकल्पयेत् ।॥ १७६ ।
मायां ख््मीं तरिधा जप्ला गृहीता रोहजं क्षुरम् ।
चचा तु जुष्टिकरामूटं मावृहस्ते निवेशयेत् ।॥ १७७ |
कुमारमाता हस्ताभ्यामादाय गोमयान्विते
शरवि स्थापयेत् जुष्ट नापिताय पिता यदेत् } १७८ ॥
्रमुण्डिन रिष्ये क्षौरं सुखं साधय उदयम् ।
पठिता नापितं पद्यन् सत्यनामनि पावके ।
पजापति समुदिद्य प्रद्यादाहूतित्रयम् । १७९ ॥
आ{सादयेत्यादि } ततो जनकः पिता तनयं पुत्रं तत्र सत्यनाभ्नो वहेः समीपे
आसाद्याऽऽनीय स्वीयवामतः जातमनो वामे दरो जननीक्रोडे संस्थाप्य तेरवहेसु्ते
देशे स्थापितः कवोप्णसलि्वारुणं वरुणसम्बन्धि वमिति बीजं दश्यधा जघ्वा
रियम् दंजान् वालककेशान्. सम्माञ्यं॑ मायया ही “ बीजेन कु्पत्राभ्यामेकां
जुष्टि प्रकल्पयेत् ।॥ १७५ ।॥ १७६ ॥
मायामित्यादि ! ततो मायां हयी ˆ बीजं लक्ष्मीं श्री * बीजच्च त्रिधा जघ्वा
ोहजं क्षुरं गृदीत्वा जुष्टिकामूलं छिर्वा मातृहस्ते जुष्टिकां निवेशयेत्
स्थापयेत् ॥ १७७ ॥
कुमारेव्यादि । कुमारमाता हस्ताभ्यां जुषटिकामादाय गृहीत्वा गोमयान्विते
शरवे स्थापयेत् । ततो नापिताय पिता शि्युजनको वदेत् ॥ १७८ ॥
रिशोः पिता नापिताय क्रं वदेदित्येक्षायामाह् श्चुरमुण्डिनित्यादि |
हे श्चुरसण्डिचापित शिशोः क्षौर सुखं यथा स्यात्तथा त्वं साधय टद्रयं स्वाहा ।
लेवोट्सः २५९
्तक्षारं स्लापयिखा रिद ततः
ड माल्येन भूषयित्वाऽभ्ििसन्निधो
प्रायध्ित्तं ततः करता दद्यात् पणाहुतिं पिता ॥ ५१८३ ॥
माया शिरो ते कुराटं कुरुतां विश्वकदिमः
ठितैनं दिरोः कर्णे सखर्णमय्या शखाकयः
राजत्या लोहमय्या वा कर्णवेधं प्रक्पयेत् 1 १८२ ॥
आपोहिष्टेति मन्तेण अभिषिच्य सुतं ततः
शान्त्यादिदक्षिणां कला चूडाकमं समापयेत् ॥ १८३ ॥
गमोधानादिचूडान्तं समानं सवेजातिषु ।
शद्रसामान्यजातीनां सवेमेतदमन्तकम् ॥ १८४ ॥
जातकर्मादिचूडान्तं कुमार्याश्चाप्यमन्तकम् ¦
कन्तव्यं पञ्चभिवेणरेकः निष्क्रमणं विना ॥ १८५ ॥
्चुरमुण्डिननित्यायं साधय स्वाहैत्यन्तं मनुं परित्वा नापितं पर्यन् दिद्युजनकः
प्रजापति समुदिद्य सत्यनामनि पावकेऽ्यावाहुतित्रयं प्रदद्यात् ॥ १७९. |)
नापितेनेति ! ततो नापितेन छतं क्षौरं यस्य तथाभूतं रियं खापयिखा
ततो वसखारङ्कारमाल्येन भूषयित्वाऽथिखन्निघौ स्ववामभागे संस्थाप्य च स्विष्टिकृतं
होममाचरेत् कुर्यात् ॥१८० ॥ १८१ ॥
मयेत्यादि | माया ही बीजम् । एनं ही शिक्ौ इत्याद्यं विश्व्ृद्धि-
मुरित्यन्तं मन्तं चिश्ोः करगे पर्वा स्वणेमस्या सुवणेविकारभूतया राजत्या
रजतोद्धूतया लोदमय्या वा शक्या रि्ोः कण्वं प्रकल्पयत्
कुर्यात् ॥ १८२-१८५ ॥
मह्ानिर्बाणतन्तम्
(प
मथोच्यते दिजतीनासुपवीतन्ियाविधिः ¦
ते डिजन्मानो देवपेत्राधिकारिणः ॥ १८६ ॥
मेऽष्टमे वाब्दे कुयोदुपनयं दिशः
ष गधिको नोपनेतव्यो निष्कियोऽपि सः ॥ १८७ ॥
करतनित्यक्रियो विदान पच्च देवान् समचेयेत्
गोर्यादिमातृकाष्चैव वसुधारां परकत्पयेत् ॥ १८८ ॥
बृद्धि-श्रादं ततः क्यात् देवतापितत॒प्तये ।
कदाण्डिकोक्तविधिना धाराहोमान्तमाचरेत् ॥ ३१८९ ॥
प्रातः कृतारानं बार सुसखरातं समलङ्कृतम् ।
रिखां विना छरतक्षोरं क्षोमाम्बरविभूषितम् ॥ १९० ॥
छायामण्डपमानीय समुद्वहुतादितुः ।
समीपे चात्मनो वमे संस्थाप्य विमस्सने ।॥ १९१ ॥
अथेत्यादि । द्विजातीनाम् ब्राह्मणक्षत्रियवेरयानाम् ।॥ १८६ ॥
गर्भत्यादि | गर्मादष्टमे जननाद्वाष्टमे ऽ>३ वर्ष रिरेर्बारस्योपनयसुपनयनं
कुर्यात् । षोडचान्दाधिको रङ्वितपरोडशवर्षाो वालो नोपनेतव्यः । स बालो
निष्क्रियोऽपि देवपित्रचक्रियाविहीनोऽपि मवति ॥ १८७ ॥
जथोपवीतक्रिया विधिमाह कृतनिव्यक्रिय इत्यादिभिः । पञ्च दैवान्
ब्रह्मादीन् ।॥ १८८ | २८९. ॥ |
प्रातरित्यादि ¦! ततः प्रातः कृताश्चनं कृतमशनं भोजनं येन तथाभूतं
शिखां विना छतं क्षौरं यस्य तथाभूतं सुखातं सुष्ठु छृतखरानं भूषणादिभिः
समलङ्कृतं क्षोमाम्बर विभूषितं दुकूल्वखाम्यामलङ्कृतं बां छायामण्डपमानीय
समुद्धवहुतादितुः ससुद्धवनाल्लो वहैः समीपे आत्मनो वामे दरे विमखासने
नवमेद्धासः २६१
रिष्यं वदेद्रह्यचयं कुर् वत्स ततः रिश
ब्रह्मच करोमीति गुरवे विनिवेदयेत् ।॥ ३९२ \|
ततो गरुः परसन्नात्मा रिरावे शान्तचेतसे ¦
काषायवाससी दद्यात् दीघायुष्टाय वचस ॥ ५९२ ॥
मौज्ञीं कुडशमयीं वापि च्रिवरतां म्रन्थिसंयुताम्
तूष्णीं च मेख दयात् काषायाम्बरधारिणे ॥ १९४ ॥
मायामुच्वाये सुभगा मेखलां स्यात् शुभप्रदा
इत्युक्छा मेखला बद्धा मौनी तिष्ठेत् गुरोः पुरः ॥ १९१५ ॥
यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं ब्हस्पतियत् सहजं पुरस्तात्
आयुष्यमग्रयं प्रतिमुख सुभ यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः | १९६
मन्वेणानेन रिदवे दयात् कृष्णाजिनान्वितम् ।
यज्ञोपवीतं दण्डञ्च वैणवं खादिरञ्च वा ।
पालारामथवा दयात् क्षीरत्रक्षसमुद्धवस् ।॥ १९७ ॥
संस्थाप्य च ब्रह्मचर्य कुरु वत्सेति गुरुः रिप्यं वदेत् । ततः परं शिदुः त्रह्मचर्यै
करोमीति गुरवे विनिवेदयत् ।॥ १९०--१९.२ ॥
तत इत्यादि । ततः परं प्रसन्नात्मा प्रसन्नमना गुरूः रान्तचेतसे रिश्वे
शिष्याय दीर्घायुष्टाय दीर्घमायुर्यस्य स दीर्घायुस्तस्य भावो दीर्घायुषं तस्मे वर्चसे
तेजसे च काषायवाससी कषायेण रक्ते चसखरे दयात् ।॥ १९३ ।
मोञ्जीमिति ! मौञ्जी मुद्धम्यी कुद्यम्यीं वा त्रिवृतां अन्िर्सयुर्ता
मेखखामपि काषायाम्बरधारिणे शिवे तप्णीमेव दद्यात् ॥ १९४
मायामिति । पूर्वं मायां द्यीमिति बीजमुच्वायं ततः घुभगा मेखला
स्याच्छुभप्रदेति मन्लसुक्तवा कय्यां मेखलां बद्धा मौनी सन् युरो: पुरस्तत्
| १९५ ॥ १९.६ ॥
मन्ेणेव्यादि । अनेन यज्ञोपवीतमित्यादिना बलमस्तु तेज इत्यन्तेन
मन्तेण क्रष्णाजिनान्वितं कृष्णवणेसगचरमसंयुक्तं यज्ञोपवीतं शिदवे ददात्
मह्ानिर्वाणतन्दम्
पो हि एति मन्त्रेण मायया पुरटितन च |
तय मोभिधंतदण्डोपवीतिनम् ।
अभिष्य ततस्तोयैः पररयदाटकाज्ञलिम् | ३९८ !
तदञ्जरि दिनेश्ाय दातारं बह्यन्वारिणम् ¦
तच्चक्चरिति मन्तेण दरौयेद्धस्करं गुरूः ॥ ५९९ ॥
दष्टमास्करमाचायों बदेन्माणवके ततः ।
मम ते मनो धेहि मम चित्तं ददामि ते |
ज॒षस्येकमना वत्स मम काचोऽसतु ते रिषम् ॥ २००}
हदि स्प्रष्टा पटिघैनं कि्यामाऽसीति तं वदेत् |
दिष्यस्वसुकराम ऽहं भवन्तमभिवाद्ये ॥ २०१ ॥
वेणवं वेणुसयुद्धवं खादिरं ख दिरसमुद्धवं पालां पठार्समुद्धवं क्षीरवरक्षसमुद्धवं
वा दण्डमपि यिद्चवे दयात् | १९७ |
आपोटिष्ठेत्यादि । ततो मायया द्वी वीजेनादावन्ते च पुरितेन
संयुक्तनापो दहि एति मन्वेण कुराम्भासिधतदण्डोपवीतिनं धृतदण्डमुपवीतवन्तं
चिद्यं तरिरष्रत्याऽभिषिच्य ततः परं तायेजयेवालकाञ्ललि पृूरयत् ॥ १९८ ॥
तदञ्चलिमिस्यादि | द्विनेज्ञाय सूर्याय तदञ्जरि दातारं ब्रह्मचारिणं
यालकं तचखद्घुरिति मन्ेण भास्करं गुरुदंयैयत् । दातारमिव्यत्र खीरे तुन्प्रत्ययः |
अतएव तदञ्जटिमिस्यत्र कतुकमणाः करतीच्यनन कमणि माप्तायाः ष्या न्
रक[कन्वियचष्ा खर्थत्रुणामस्वनन् प्रातपधा जाततः ॥ ९१९९. ॥
दृएमास्करमित्यादि । ततः परमाचार्यं गुरुः दष्टमास्करं दष्टो भास्कसे
यन तथाभूतं माणवकं चिं वदत् । आचार्या बार्कं कि वदेदित्यपेक्षायामाह्
मम त्रत व्यादि | जुषस्व मम वतं मवस्व | शिवं कल्याणम् | २०० ॥
हृदीति } गुरुगनं ममघ्रतमिव्यादिकं शचिवभिच्यन्तं मन्तं पटिता शिरोहं
स्पष्टा वत्त वत्वं कि नामासीत्ति तं सिप्यं वदत् | गुरुणेवमुक्तः शिप्यस्तु
अमुकदेवरामाहं मवन्तमसिवादये रंति त्रयात् | २०१॥
नवमोष्सः २६३
कस्य तं बह्मचारीति गुरो एच्छति पार्वति !
शिष्यः सावहितो ब्रूयाद्वतो जद्फचार्यहमः
इन्द्रस्य व्ह्यचारी तमाचायंस्ते हुताशनः
ऋतया सद्गुरूः पश्चादेवेभ्यरतं सम्पयेत् । २०३ ॥
लां प्रजापतये वत्स सवित्रे वरूणाय च | |
पृथिव्ये विश्वदेवेभ्यः सवदेवेभ्य एव च ।
समपयामि ते स्वे रक्षन्तु तां निरन्तरम्
ततो माणवको बह्व दृक्षिणावत्तयोगतः |
गुं प्रदक्षिणीद्त्य सासने पुनराविरेद् ।॥ २०५ ॥
गुरः रिषष्येण संस्पष्टः समुद्वहतारने ।
पञ्छदेवान समुदिश्य दद्यात् पञ्चाहुतीः पिये ॥ २०६ ॥
क्स्येत्यादि ¡ है वत्स लं कस्य ब्रह्मचार्यसीति गुरौ प्रच्छति सति
शिष्यः सादितः सावधानः सन् भवतो ब्रह्यचार्यहमिति व्रूयात् ॥ २०२ ॥
इन्द्रस्येत्यादि । हे वत्स तमिन्द्रस्य ब्रह्मचा्य॑सि ते तव हुतारशनोऽयि-
राचार्यो गुरू्मवति इति रिप्यमुक्त्वा सद्गुरुः पश्चात् तं रिप्यं देवेभ्यः
समपयेत् ॥ २०३
ननु केभ्यो देवेभ्यो गुरुः शिष्यं समपयदित्याकाङ्क्षायामाह त्वां
प्रजापतये वत्सेव्यादि ।॥ २०४ ॥
तत इत्यादि ¦ ततः परं माणवको बालको दक्षिणावत्तेयोगतो वहि
गुरु प्रदक्षिणीकृत्य पुनः स्वासने आविरोत् । २०५५ ॥)
गरुरिति । गुरुः शिष्येण संसृष्टः सन् समुद्धबहुतादाने समुद्धवसन्ञके
अमो पञ्चदेवान् समुद्य पञ्चाइतीदंयात् ॥ २०६ ॥
२६४ महानिर्वाणतन्तम्
प्रजापतिस्तथा राको विष्णुवेह्या शिवस्तथा ॥ २०७ ॥
मायादिविह्विजायन्तेजुहुयात् स्स्वनामभिः ।
अन च्छ्मन्ते सवत्र विधिरेषः प्रकीत्तितः ॥ २०८ ॥
ततो दगा महाख्धष्मीः सुन्दरी युवनश्वरी ।
इन्द्रादिदरदिक्फलख भास्करादिन्वग्रहाः ॥ २०९ ॥
प्रतेकनाख्ना हतैतान् वाससाऽऽच्छाद्य वाट कम्
पच्छेन्माणवकः प्राज्ञो बह्यचयांभिमानिनम् ।
को वाऽऽश्रमस्तं तनय बरूहि कि ते मनोगतम् ॥ २१० ॥
ततः दिष्य: सहितो धृत्य गुरुषददयम् ।
क्रोतु मामाश्रमिणं ब्रह्मविच्योपदे शातः ॥ २११ ॥
ननु कान् पञ्चदेवान् समुदिर्य पञ्चाहुतीदेयादित्यपेक्षायां तान् पञ्च
देवान् दद्ेयति प्रजापतिरित्यादरदधन ॥ २०७ |
ननु कैर्मन्त्रैः पड्छेवानुदिद्याहतीदंयात्तत्राह मायादीत्यादि । मायादि.
^~ ५८ दिर [न्ते
वहिजायान्तैः ही बीजादिभिः स्वाहान्तंः स्वस्वनामभिः प्रजापत्यादीन्
न [त ञछदेवोहे
पञ्चदेवानुदिरय जुहुयात् । ननु प्रजापत्यादिपञ्चदेवोदेद्यक एव होमो मायादिवदहि-
जायान्तैः स्वम्वनामभिर्विधातव्यस्तदन्यदेवोदेश्यकोऽपि वा तत्राह अनुक्तमन्दठे
इत्यादि ॥ २०८ ॥
तत इत्यादि । ततां ही ˆ बीजाचेन स्वाहान्तेन प्रत्येकनान्ना एतान् दुर्गा-
महाटक्षम्यादीनुदिश्य हत्वा वाससा वखेण बालकमाच्छाय है तनय ते तवाश्रमः
कः ते मनोगतं वा क वत्तेते तवं ब्रूहि इति प्राज्ञो धीमान् गुसुब्रहयचर्यामिमानिनं
माणवकं वालकं प्रच्छेत् ! २०९. ॥ २१० ॥
तत इत्यादि । ततः परं सिष्य: सावदहितः सावधानः सन् गुरुपदद्भयं
धृत्वा टह गुरो ब्रह्मविचैपदेदातः साविव्या उपदेद्ोन मामाश्रमिणं मवान् करोखिति
प्राथयेत् ॥ २११ ॥
न॑वम्राल्धस
र ५१०५
१
१ ११.
॥१।
एवं माथेयमानस्य दक्चक्णं रिदास्तदा )
श्रा्यिता त्रिधा तारं सवेप्न्त्रमयं दिद !
[क अ ९ चिन न ध ५, 1
व्याहुतित्रयमुचचाय साधित्री श्रावय 1 २१२ }
ह्षिः सदारदिवः गाक्तः छन्दद्िष्टवुदाहतम् ¦
अधिष्ठात्री त॒ साविचीं माक्षा्थं विनियोगिता |} २१२ |
आदौ तत्सवितुः पश्यादरेण्यं पदमुच्चरत् ।
भगैः पदान्तं देवस्य धीमहीति पदं वदेत् }¦ २५४ ॥
ततस्तु परमश्नि धियो यो नः प्रचीदयात्
पुनः मरणवसमुच्राय सावित्र्य गुस्वेदत् ॥ २५५ |)
१ >
एवमित्यादि । तदा तस्मिन् काटे एवं ब्रायैयमानस्य रि्ादश्षकरणं
सर्वमन्वमयं सकर्मन्लस्वरूपं सकल्मन्तप्रधानं वा तारं प्रणवं त्रिधा त्रिवारं
श्रावयित्वा ततो भूरादिव्याहतित्रयमुचाये गुरूः सावित्रीं गायत्रीं श्रावदत् ।\२१२॥}
जथ गायच्या ऋप्यादिकमाह ऋषिरिव्यादिना । अस्या गायच्याः
सदारिव ऋषिखिष्टप्ठन्दः साविच्ययिष्टात्री दवता माक्षार्थं विनियोगः |
रिरसि सदाशिवाय ऋषये नमः सुखे त्िषटुप्न्दस नमः हृदय साविच्यं
अपिष्ठाच्ये देवातयि नमः इति ऋषिन्यासं विधाय साविच्या जपो विधेयः ।}२१३॥।
सावित्रीमेवाह आादावित्यादिना सार्दैन | जादा तत्सवितुरिति चदेत् ।
पश्चात् वरेण्यं फ्दसुचरदुद्धरेत् । ततो भगे इति पदं वदेत् । तत्पदान्ते देवस्येति
पदं वदेत् । तदन्ते धीमहीति पदं वदेत् । ततस्तु धियो यो नः प्रचादयादिति
वदेत् । सकर्पदयोजनया तत्सवितुवैरेण्यं भगो देवस्य धीमहि भिया योनः
प्रचोदयात् इत्याकारिका सावित्री जाता । साविव्यन्तं पुनः प्रणवमोङ्कारसुच्वायं
गुरुः साविव्य्थं॒वदेत् । साविच्यथमिति प्रणवाधस्य व्याहत्यथत्य चपप्युप-
रक्षणम् ॥ २१४ ॥ २९५
34
पहानिर्वाणतन्तमं
पाता ट्त च संखा यो देवः प्रचरतः परः ॥ २१६ ॥
असो देवसखिखोकात्मा चरिगुणं व्याप्यं तिष्ठति
अतो विश्वमयं वद्यं वाच्यं व्याहतिभिखिभिः
तारव्याहतियाच्यो यः साक्रिया ज्ञेय ए सः ।
जगद्रूपस्य सवितुः संसषुरदीव्यतो विभोः ॥ २१८ ॥
अन्तगतं महदर्चा करणीयं यतात्मसिः ।
ध्यायेम तत् परं सव्यं सवेव्यापि सनातनम् ॥ २१९ ॥
यौ भर्गः सवैसाक्षीरो मनोबुदीन्द्रियाणि नः
ध्माथेकाममोक्षेषु त्रेरयेदिनियोजयेत् ॥ २२० ॥
प्रथमतः प्रणवार्थे व्याहत्यथं चाभिदधाति द्वाभ्यां च्यक्षरात्मकेव्यादि ।
पाता जगतः पारको दर्ता तस्य संहारकः संस्रष्टा तस्येवास्पादकश्च पक्रृतेः परो
द्र उत्तमो वा यः पञ्चः परमात्मा देवो दीष्यादिक्रियाश्रयोऽस्ति असो परेरो
देवः च्यक्षरात्मकतरेण अकारादित्रिवणौत्मकेन प्रणवेन प्रतिपा्ते बोध्यते ।
प्रणवप्रतिपाद्यो यो दैवः असौ देवो यतख्िलेकात्मा त्रिखेकस्वरूपो भवति त्रिशुणं
सत्वादिकं ग्याप्य तिष्ठति च अतो हेतोर्विश्चमयं विश्चस्वरूपं ब्रह्म रोकत्रयाभि-
धायिमिभूरादिभिसिभिर्व्याहृतिभिर्वाच्यं मवति } २१६ ॥ २१७॥
एवं प्रणवाथं व्यादत्यथं च द्वास्याममिधायेदानीं तार इव्यादिमिसिभिः
साविव्यथमभमिधत्ते तारेत्यादि । तारव्याहतिवाच्यो यः परमात्मा स एव
सविच्या अपि वाच्यो ज्ञेयः | परमात्मन एव यथा सावित्रीवाच्यतवं भवेत्तथेव
म्याख्याययति जगद्रूपस्यत्यादि । सवितुरित्यस्य विवरणं जगद्रूपस्य संसषटु-
रिति! देवस्यत्यस्य विव्रणं दीव्यतो विभोरिति । भगपदाथमाह अन्तगतं महद्ध
इति । वरेण्यमिस्यस्याथमाह यतातमभिवेरणीयमिति । धीमहीस्यस्य विवरणं
नत्रमाद्धसः
५
„८
©
इत्थमथयुतां वह्यविव्यामादिद्य सदह: ।
रिष्यं नियोजयेदेवि गृहस्थाश्रमकमषु }! २२३ |!
ब्रह्मचर्योचितं वेद्यं वत्सदानीं परियं ¦
दाम्मवोदितमार्भेण देवान् पितृ समचेय ॥ २२२ ॥
व्रह्यविव्योपदेरोन पविचं ते करट्ठरम् ।
पराप्ता गहस्थाश्रमिता तदुक्त कमे कल्पय }! २२३ ॥
घ्यायेचेति } तत्पदाथमाह परं सत्यं सवेव्यापि रनातनरिति | य इत्यस्य
विवरणं सर्वसाक्षी इति ।! धिय इव्यम्य विवरणं मनोवृद्धीद््रियाणीति |
प्रयोदयादित्यस्य विवरणं धर्माथेकाममोश्चषु परेरवरदिति | वेररेदित्यस्य च
विवरणं विनियोजयेदिति । तदेवं वाक्याथंः ! भ्वित्तजेगदुरूपस्य वस्तुनः
संसषटर्दैवस्य दीव्यतो विभो रण्यं यतात्मभिः संयतान्तःकरणै्वरणीयसुपासनीयं
तत् परस॒त्तमं सत्यं यथाथभूतं सवेम्यापि सकर्पदाथव्यापनन्तीलं सनातनमायन्त-
राल्यम् अन्तर्मतं मद्र चैस्तेजो वयं धीमहि ध्यायेम । यः स्वसाक्षीच्ः सवेषां
सुभाद्युभकर्मणां दरहा नियन्ता च भर्गो नोऽस्माकं धियो मनोबुद्धीच्छिगाणि
पचोदयात् धर्माश्रकाममोश्चेषु प्रेरयत् विनियोजयेदिति } अत्र यद्यपि सवितुभ्म
इति सवि्तभ्गयोर्भेदः प्रतीयते तथापि परमाधचिन्तायाममद षवेति
बोद्ध्यम् ।} २१८-२२० ॥
दत्थमित्यादि । हे देवि इत्थमनेन म्रकारणाथेयुतां ब्रह्मविद्यां गायत्री-
मादिङ्य भिक्षा्थमितस्ततो गमयित्वा च सद्रुः चप्यं गृद्स्थाश्रमकमसु
नियोजयेत् प्रवत्तयेत् ॥ २२१ ॥
ग्रहस्थाश्रमकर्मसु रिप्यस्य प्रवर्चनमाह वब्रह्यचर्यव्यादियिः । है वस्स
तमिदानीं ब्रह्मचर्योचितं वेश्यं परिव्यज शाम्भवोदितमार्गेण चम्युपरोक्तेन वस्मना
देवान् पितुश्च समचैय सम्यक् पूजय ॥ २२२ ॥
ब्रह्मेव्यादि ! हे वत्स ब्रह्मविद्योपदडेन ते तव कड्वरं छरीरं पवित्रमासीत् |
इदानी प्राप्ता या गृहस्थाश्चरमिता तदुक्तं कमे कल्पय कुरु | २२३ ॥
२६८ पटहानिर्वाणतन्त्रम्
उपवीतदयं दिव्यवस्टटुरणानि च |
गृहाण पदकार्यं गन्धनाद्यामुखपनम् ॥ २२४ ॥
ततः काषयवसनं कृष्णाजिनससन्वितम् ।
यज्ञसत्रं मेखलाञ्च दण्डं भिक्षाकरण्डकम् ॥ २२५ ॥
` आनाराद्जितां भिक्षां स्यं गुर रिषे ।
लु्धोप्वीतयुगटं परिथायाम्बरे सुभे ॥
गन्धमाव्यधरन्तप्णीं तिप्रेराचायसन्निध)
ततो गृहस्थाश्रमिणं दिष्यमेतददे रः ॥ २२७ ॥
नलितेन्द्ियः ससयत्छद] वह्यज्ञनप॑य न्व ।
साध्याया श्रमकर्मणि यथाघर्मेण साधय ॥ २२८ ॥
टतयादिद्य दहिजं पथात् समुद्यहेतादने
मायादिप्रणवान्तेन भुभुवःखद्येण च ॥ २२९ ॥
उपवीरेलयादि ! है वत्स तसिदानीमुपवीतद्रयं द्व उपवीते दिव्यानि
वल्लारङ्करणानि च पाटकाछत्रसुपानहं छत्रं च गन्धमास्यानुकेपनमपि
गटाणि ॥ ५४ ॥
तत॒दइव्यादि ! यरुणैवमाज्ञापितः शिष्यः ततः परं काषायवसनं
कषायेण रक्तं वख द्रप्णाजिनसमन्विततं यन्ञसूत्रं मेखलां दण्डं भिक्षाकरण्डरक
` मिक्षापत्रमाचारादर्जितां मिक्षाश्च युगवे समप्ये दला गुद्रोपवीतयुगर दुम
अम्बरे वघ्ने च परिधाय गन्धमाट्वधरः चन् तुप्णीमाचाथसननिधौ गुरुसमीपे
तिष्ठेत् । ततो गृहस्थाश्रमिणं चिप्यं गुदतद्रदेत् ॥ २२५२२५७ ॥
न॒ गृहस्था्रमिषं चप्यं गुरुः किं वदैदिव्ययेक्षायामाह जितेन्द्रिय
दत्याद् ॥ २९९८ |
नवपोह्टासः
241
ध ३१।
६.
टावयित्रा चरिधाऽत्वायः चखिष्टिद््धोममाचरन |
दत्वा पृणाहुति भद्रे तकम समापयेत् } २३० ,
जीवसकादिसंस्कारा उतान्ताः पितो नदं |
उद्याहः पिततो वापि शखतोऽपि सिष्यति भियं ॥
विकाहाहि तस्ानः करृतनिदयक्रियः चती ।
प्छदेवान् समम्यच्यं गोर्यादिमातृकास्तथा ।
वसोर्धारां कटपयिता ब्रदि-श्रादं दमत्वरत् }¦ २३२ \
रात्रौ प्रतिश्रुतं पात्रं गीतवायपुरःसरम् ¦
छायामण्डपसानीय उपवेरय वरासनं }} २२३ |
बासवाभिसखं दाता पथिमाभिमखो विदत् ।
आचम्य स्वस्तिस्रदिञ्च कथयेद्राद्यणेः सह् । २२३४ ॥
म
< ११
९
[व ।
१
१ - =
इतीव्यादि । द्विजं द्विजत्वचाखिनं रिप्यसिव्यादिरयं आज्ञाप्य पश्चात्
समुद्धवहुताशने समुद्धवाख्ये वद्धो मायादिप्रणवान्तेन ही" वीजादििना जा
कारान्तेन भूखवः स्वशछलयेण मन्त्रेण त्रिधा त्रिवारं चिष्ण हावयिलवा च भ्विषट्कतं
होममाचरन्नाचा्यः पूर्णाहुतिं दत्वा व्रतक्रमे यज्ञोपवीततक्रियां समापयन्
॥- 4 4-~ .॥।
अथोद्राहक्रियाविधिमाह विवादादहीव्यादिसिः }} २३२२ ॥
रात्राविस्यादि । ततः प्रतिश्रुतमङ्गीकृतं पात्रं वरं गीतवाचपुरःसरं वथा
स्यात्तथा रात्रौ छायामण्डपमानीय वरासने शरष्े पीटे वासवाभिमुखं पृवासिसुख-
मुपवेख्य च कन्याया दाता पथिमाभिग्ुखौ सूत्वा विरत् ¦ पश्िमामिमुख
उपविष्टे दाता आचम्याचमनं छरत्वा क्तव्येऽभ्मिन् श्रुभविवाहकम्मणि स्वस्ति
भवन्तो व्रवन्ध्वव्युक्त्वा ब्राह्मणैः सह स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवा इत्यादि. स्वस्ति
कथयेत् । ततः कर्चैव्येऽस्मिन् शुभविवाहकमेणि ऋद्धिभवन्तोऽधिन्रुवन्त्वि-
२.७० महानि्वाणतन्तरम्
साधुवश्चं वरं पच्छेदचेना्रश्चमेव च
वरात् ग्रश्चोत्तरं नीत्या पाथयायेविरमचैयेन् ॥ २३५ ॥
समर्पयामि वाक्येन देयद्रव्यं समषयेत् ।
पादयोर्येत् पाद्यं रिरश्य्यं निवेदयेत् ॥ २३६ ॥
आचम्य बदने दयात् गन्धं माल्यं सुवाससी ।
दिव्याभरणरलानि यज्ञसू्रं समपयेत् ॥ २३७ ॥
ततस्त॒ भाजने कांस्ये करता द्धि घृतं मधु |
समपेयामि वाक्येन मघुपकै करेऽपयेत् ॥ २२३८ ॥
वरोऽपि पात्रमादाय वामे फणौ निधाय च |
दक्नाङ्गुष्ठानामिकाम्यां प्राणाहुटयुकमन्तकैः ।॥ २३९ ॥
त्युक्त्वा तैरेव सह तऋध्यताम् च्डध्यताम् ऋध्यतापर् इत्युद्धिच्च कथयेत्
वाचयत् ॥ २३२ ॥ २३४ ॥
साभ्िव्यादि । ततो दाता साघु सवानास्तामिति साघुप्रश्चं भवन्तमचे-
यिप्याम इत्यचेनाप्रश्च्च वरं प्रच्छेत् । ततो वरात् साध्वहमासे इति योमचैयेति
च प्रोत्तं नीता समादाय पाद्यायेवैरमचयत् पूजयेत् पाद्यादीनि वराय
समपेयेदित्यथंः ॥ २३५५ ॥
ननु केन वाक्छन् कुत्र कुत्र वां सङ्के पा्ादिके समपेयदिव्याकाङ्क्षाया-
माह समपेयामीव्यादि 1 तुभ्यमिदं समपयामीति वाक्यन पाद्यादिदेयद्व्यं वराय
समपयेत् ॥ २३६ ॥ २३२७ ॥
ततस्त्विव्यादि. । ततस्तु कांस्ये भाजने दधि घृतं मधु च करत्वा तुभ्यं
समपेश्रामीति वाक्येन मधुपर्क वरस्य करे दक्षिणे हस्ते समरपवत् ।॥ २३८ ॥
वरोऽपीत्यादि । वरोऽपि मधुपकपात्रमादाय गृहीतां वामे पाणो निधाय
संस्थाप्य च दक्षाङ्गुषठानामिकाभ्यामङ्वुरिभ्यां प्राणाय स्वाहेत्यादिकैः
नवसाह्टासः
~€)
¢
ए + ॐ
प्चधाघ्राय तसाच्रमुदीच्यां दिशि धारयेत् ¦
मधुपक समर्प्येवं पुनराचाम्येद्रम् ॥ २४० ॥
दूवाक्षताभ्यां जामातुविधूय जानु दक्षिणम् |
स्प्रत्या विष्णुं तत्सदिति मासपक्षतिधीस्ततः | २४१५ ॥
समृद्धस्य निमित्तानि व्रणुयादरम॒त्तमम् |
गोत्रप्रवरनामानि प्रत्येकं भ्रपितामहात् । २४२ ॥
षदयन्तानि समुच्ाये वरस्य जनकावधि ।
हितीयान्तं वरं वयात् गोत्रघ्वरनाममिः ॥ २४२ ॥
तथेव कन्यामुद्िख्य बाह्योद्यान पण्डितः ।
दातुं भवन्तमिल्युक्छा व्रणं ऽहमिति कीत्तेयेत् ।॥ २४४ ॥
प्राणाहुघ्युक्तमन्वैः पञ्चधा पच्चवारं मधुपकंमाघ्राय तवात्रं मधुपकंपात्रसुदीच्या-
मुत्तरस्यां दिशि धारयेत् । एवं वराय मधुपक समप्यं पुनवैरमाचामयेत्
| २२९. | २८९० ॥
द्वेत्यादि । ततो जामातुवेरस्य दक्षिणं जानु विधृत्य प्रथमतो विष्णं
स्त्वा ततस्तत्सदिति समुदि्योच्ायं ततो मासप्रथृतीनि निमित्तानि ससल्िख्य
ततो वरस्य प्रपितामहात् प्रपितामहमारभ्य जनकावषेजेनकपयन्तस्य त्रिपुरुषम्य
प्रसेकं षष्ठयन्तानि गोत्रपवरनामानि स्मुचाये ततो गोतरम्रवरनासभिर्विदिष्टं
द्वितीयान्तं वरं ब्रूयात् । ततस्तथेव कन्यायाः प्रपितामहादेजेनकपयन्तस्य
तिपुरुषस्य षष्ठयन्तानि गोत्रपवरनामान्युलिख्य ततो गोत्रप्रवरनामभिर्विरिष्टा
द्वितीयान्तं कन्यामुदिख्य ततो ब्राद्योद्राहेन दातं मवन्तमिव्युक्तवा पण्डितः
सम्प्रदाता वरृणेऽहमिति कीर्चयेत्। योजनया विष्णुरो “ तत्सत् ओ ˆ अद्यासुकमास्य-
मुकपक्षेऽमुकतिथावसुकरािस्थिते मास्करेऽ्युकगोत्रः श्रीमदसुकदेवक्मां असुक-
गोत्रस्य अमुकम्रवरस्य श्रीमतो असुकदेवरामेणः ्रपोत्रम् अमुकगोत्रस्य अमुकप्रवरस्य
मह्ानिर्वाणतन्तम्
1
(८
~)
तरतोऽस्मीति वरो ब्रूयात् ततो दाता उदेदरश्च ।
यथाविहितमिव्यक्ता विवाहकमं कुषिति |
वरो ब्रूयान् यथाक्ञानं कराणि तदुत्तरम्. ॥ २४५ ॥
ततः कन्यां समानीय दस्राटट्रुरभूषितास् ।
वस्ान्तरेण संच्छाद्य स्थापयेदरसम्मखम् ॥ २४६६ ॥
पुनवेरं समभ्यच्यं वासोऽख्टूरणादिमिः ]
वरस्य दक्षिणे पाणौ कन्यापाणि नियोजयेत् ॥ २४७ ॥
तन्मव्ये प्चरलानि पलताम्बूखमेव वा ।
दत्वा<्चयिला तनयां घराय विदुषेऽपयेत् ।॥ २४८ ॥
श्रीमदमुकदैवरार्मणः पौत्रम् असुकमगोत्रस्यामुकम्रवरस्य श्रीमदसुकदेवशमेणः पुत्रम्
अमुकमोत्रममुकम्रवरं श्रीमन्तममुकदेवशचर्माणं वरम् अमुकगोत्रस्यामुकमरवरस्य
श्रीमदमुकदेवद्र्मणः व्रपोत्रीम् अमुकगोत्रस्यासुकम्रवरस्य श्रीमदसमुकदेव्र्मण: पोत्रीम-
मुकगोत्रस्यामुक्म्रवरस्य श्रीमदसुकदेवहमणः पुत्रीम् अमुकगोत्राममुकप्रवरामसुर्की
देवीं कन्यां बाह्योद्राहेन दातुं भवन्तमहं वृणे इति वाक्यं जातम् । अनेन वाक्येन
दुर्वाक्षताभ्यासुत्तमं वरं वृणुयात् ।॥ २४१-२४४ ॥
वृत द्यादि । ततो ब्रृतोऽस्मीति वरो ब्रूयात् । ततो दाता यथाविदहित-
मि्युक्त्वा विवाहकमं कुरु इति वरं वदत् यथाविहितं विवाहकम कुर्विति जामातरं
नरूयादित्यथेः । ततो यथाज्ञानं विवाहकमं करवाणीति तदुत्तरं वरो ब्रूयात् ॥२ ४५
तत इत्यादि । ततः परं वखालङ्कारभूषितां कन्यां वखान्तरेण संच्छाद्य
गृहात् समानीय वरसम्मुखं स्थापयेत् ॥ २४६ ॥
पुनरित्यादि । ततो दाता वासोऽक्ङ्करणादिभिवेरं. पुनः समभ्यच्यं वरस्य
दक्षिणे पाणौ कन्यापाणि कन्याया दक्षिणं हस्तं नियोजयेत् स्थापयेत् ॥ २४७॥
तन्मध्ये इत्यादि ! तत्तन्मध्ये पाणिमध्ये पच्चरज्ञानि फलताम्भूलमेव
वा दत्वा तनयां पूत्रीमचेयित्वा विदुषे धीमते बराया्पयेत् दद्यात् ॥ २४८ ॥
नवमोह्टासः २७३
प्रागख्ल्तिषुरुषाख्यानं निमित्ताख्यानमेव् च
आत्मनः काममुदिदय चतुध्यन्तं घरं उदत् } २८९ \
कन्यामिधां दि तीयान्तानचितां समलङ्छताम् ।
पाच्छाद्नां प्रजापतिदेवताकामदीरयन् \ २५० |
तुभ्यमहमिति प्रोच्य दयात् सम्प्रददे वदन् ¦
वरः स्वस्तीति स्वीकुर्यात् सस्परदाता उरं कडेत् }! २५१ ॥
धर्मे चार्थे च कामे च स्वता मायया सह् ¦
वतितव्यं वरो बादसुक्तवा कमस्तुति पठन् ¦ २५२ ॥
+
ननु केन वाक्येन वराय कन्या समपयितव्येव्याकाङ्क्षायामाह् प्राखवदि-
त्यादि । प्राग्वत् पूववत् त्रिपुरुषाख्यानं निमित्ताख्यानच्च करत्वाऽऽत्मन
काममप्युदिरय ततश्चतुभ्येन्तं वरं वदेत् ¦ ततो द्वितीयान्तामर्यितां सम छतां
साच्छादनां प्रजापतिदेवताकां कन्यामिधामुदीरयंस्तुभ्यमहमिति प्रोच्य ततः
सम्प्रददे इति वदंस्तनयां दयात् । योजनया विप्णुरो ˆ तत्सत् ओ ˆ अधासुक-
मास्यमुकपश्चेऽमुकतिथावमुकरारिस्थिते मस्करऽमुकाभीषए्टासिद्धिकामोऽसुकगोत्र
श्रीमदमकरर्माञ्मुकगोत्रस्याऽसुकम्रवरस्य श्रीमदसुकदेवरमेणः प्रपौत्राय असुक-
नोत्रस्याऽमुकप्रवरस्य श्रीमदशुकदेवश्र्मणः पौत्राय असुक्रगोत्रस्यामुकप्रवरस्य
श्रीमदमुकदेवशचर्मणः पुत्राया असुकगोघ्रायाऽसुकम्रवराय श्रीमतेऽस॒कदेवद्मणे
वराय अमुकमोत्रस्याऽमुकप्रवरस्य श्रीमदमुकदेवशमणः प्रपोत्रीममुकगोत्रस्यासुक-
प्रवरस्य श्रीमदमुकदैवदामणः पोत्रीमसुकगात्रस्यामुकप्रवरस्य श्रीमदसुकदेवरामेण
ुत्रीममुकगोत्राममुकभवरामचितां समलङ्कृता साच्छादनां प्रजापतिदेवता-
कामसुकौं देवीमेनां कन्यां तुभ्यमहं सम्प्रददे इति वाक्यन विदुषे वराव तनयां
समषयेदि्यर्थः । वरः स्वस्तीद्युक्वा भार्या स्वीकुर्यात् । ततः सम्प्रदाता वरं
वदेत् | २४९-२५१ ॥
सम्प्रदाता वरं प्रति किं वदैदिव्यपेक्षायामाह धमे चत्यादि। हं
जामातः धर्मे चार्थे च कामे च भायेधां सह् भवता वरसितन्यम् } ततो वरो
35
२७४ मह्ानिर्वाणतन्तम्
दाता कामो गृहीताऽपि कामायाऽ्दाच कामिनीम् ।
कामेन लां प्रम॒ह्नामि कामः पूर्णोऽसतु चावयोः ॥ २५३ ॥
ततो वदेत् सम्पदाता कन्यां जमातरं पति ।
प्रजापतिप्रसादेन युवयोरमिवाञ्छितस् ।
पूणमस्तु रिव्वस्तु धरम पट्यतं युवाम् ॥ २५४ ॥
तत अच्छ वसेण सम्प्रदाता सुमङ्गलः ।
परस्परङुभाखोकं कास्येदरकन्ययोः ॥ २५५ ॥
ततो हिरण्यरनानि यथारत्त्यनुसारतः ।
जानान्रे दक्षिणां दयादच्छिद्रमवधारयेत् ॥ २५६ ॥
वाटमि्युक्त्वा कामस्तुतिं पठेत् । वादमङ्गीकरणम् । भृरामतिक्ञयोर्वाद-
मिल्मरः । २५२ ॥
कामस्तुतिमेवाह दाता काम इति। कामो दाता भवति काम एव्
गृहीता भवति कामः कामाय कामिनीमदात् हे मर्ये कामेन त्वामहं प्रगृहामि
आवयोः कामः पूर्णाऽस्तु ॥ २५३ ॥
तत इव्यादवि । ततः कामस्तुतिपठनादनन्तरं सम्प्रदाता कन्यां जामातरं
व्रच्च प्रति वदेत् | किं वदैदियपेक्षायामाह प्रजापतिप्रसदेनेत्यादि ॥ २५४॥
तत इत्यादि । ततः सम्परदाता वेण वरकन्ये आच्छाच सुमङ्गलेरगीत-
वाद्यादिमि्ैशकन्ययोः परस्परञ्भारोकं कारयेत् ॥ १५५ |
तत त्यादि ¦ तत ओ ˆ अदेसयादि छ्ृतस्यास्य शुमविवाहकमणः साङ्गतवाथ
दिरण्यादिदक्षिणाममुकगोत्रायासुकदैवशमेणे वराय तुभ्यमहं सम्प्रददे इति वाक्येन
सम्प्रदाता जामात्रे यथारत्तयनुसारतो दिरण्यरल्नानि दक्षिणां दयात् । ततः
कृतमिदं शुभविवाहकर्माऽच्छिद्रमम्तु इत्यवधारयत् ।॥ २५६ ॥
नवमाघ्टसः
.९।
(^
११.
व्रस्तु भार्यया सारद तद्वाच्रौ दिवसेऽपि का !
कृराण्डकाक्तविधिना वंह्धिस्थांपनसाच्रत् । २८७ ॥।
युजिकव्छस्यः पवावकव्छऽन बनाजपित्यथ्यर्ः र्तः |
धरान्त् कमं सम्पाद्य दृद्ान् प्व्छह्तरः | २८ |
दिवं द्ग तथा विष्णुं ह्याणं वच्रधारिणम्
व्याैकेकं समुदिर्य जुह्यात् संसटछ्तऽनट ॥ २५९ ॥
मायायाः पाणियुगरु गरह्णीयादित्युदरयन |
पाणि गृह्नामि सुभगे गुर्देवरता सव ।
गारैश्य्यं कमे धर्मण यथावदनुखीख्य ॥ २६० ॥
घृतेन स्वामिवत्तन रजेभ्रात्राहतेः हिषे ।
प्रजापति समुदिश्य दब्यात् वदाहुतीवेधूः ।! २६०५ ॥
मदक्षिणीक्रलय वद्धिमुव्याय मायया सह् ।
दुर्गा रिं रमां विष्णुं नाद्यं वह्याणमेव च ।
युस्मं युग्मं समुदिर्य त्रिखिधा हवनं चरेत् ॥ २६२ ॥।
वरस्त्विव्यादि } तदनन्तरमिति रोबः । दिवसेऽपि वा तस्या एव रात्रेः
परस्मिन् दिने वा 1] सत्र विवाहकमेणि ।} २५७ ॥ २५८ ॥
ननु कान्देवानुदिरखय सभार्यो वरः पञ्चाहुतीदंचादित्यपेक्षायामाह्
रिवमिस्यादि ॥ २५९ ॥
भार्याया इति 1 ततो वर इति वक्ष्यमाणं मन्सुदीरयन् कौत्तेयन् मायाया
पाणियुगरं ग्रृहीयात् । तमेव मन्लमाद पाणि गृह्णामि छमगे इत्यादि ॥ २६० ॥
घतेनेत्यादि । हे चवे ततो वधूर्मायां स्वामिदत्तेन चतन आात्रा-
हृतैरदततेरखजिश्च प्रजापति समुदय वेदाहुतीश्चतख जाडतीदयात् । २६१
प्रदश्िणीक्रस्यव्यादि । तक्तो वरो भायेया सहीर्थाय् वर्ह मरदक्षणीकृ्य
द्गी सिवच्च रमां विष्णु ब्रा ब्रह्माणमेव च युम्म युम्म सञ्चारय त्रिखिधा
त्रिवारं त्रिवारं हवनं चरेत् कुयात् 1 २६२
२७६ महानिर्वाणत न्त्रम्
अदममण्डल्िकासत्तारोहौ कुयादमन्तकसः
निशायां चेत तदा सखीभिः पश्येद् ध्रुवसरन्धतीम् ॥२६३॥
प्रतयाघ्रयासने सम्यगुपविदय वरस्तदा |
सिषटिकरडोमतः पृर्णहुयन्तेन समापयेत् ॥ २६४ ॥
त्राह्यो विवाहो विहितो दोष्हीनः सदणया ।
कुख्धर्मानसरेण गोत्रसिद्यासपिष्डया ॥ २६१५ ॥
बाह्योदष्टिन या माद्या सेवं पल्ली गृहेश्वरी ।
तदनुक्लं दिना वाह्यविवाहं न्चरेत् पुनः ॥ २६६ ॥
तस्या अपत्ये तदं विद्यमाने कुटेश्वरि
रोवोल्यान्यपत्यानि दायार्हाणि वन्ति न ॥ २६७ ॥
रोवा तदन्वयाश्चैव दसेरन् धनमभालजिनः ।
यथाविभ्वमच्छदं यास परमेश्वरि ॥ २६८ ॥
रवो विवाहो दिविधः कुरचकरे विधीयते ।
चक्रस्य नियमेनेको द्वितीयो जीवनावधि }¦ २६९ ॥
अदममण्डक्कित्यादि । ततः सभार्या वरोऽमन्तकं मन्त्रव्जितमेवारम-
मण्डक्किासक्तारोहौ पाषाणारोहणं सप्तमण्डलिकारोहश्च कुर्यात् । चेत् यदि
निशायां तदारोदौ कुर्यात्तदा खीभिः परिवृतः सभार्यो वरौ श्रुवमरन्धतीच्च
पर्येत् ॥ २६२ ॥
समापयेत् विवाहकर्मेति शेषः ॥ २६४-२६६ ॥
तस्या इव्यादि । तस्या ब्राह्योद्राहेन गृहीतायाः पलन्याः अपत्ये आत्मजे
आत्मजायां वा ॥ २६७ |]
धनमाजिनो जनात् ॥ २६८ ॥ २६९ ॥
नवमोह्टासः २७७
चक्रानुष्ठानसमये स्वगणेः शक्तिसाधकेः ।
गदं कुयाद्वीरः समाहितः ॥ २७० ॥
भेरवीवीर्ृन्देषु खामिमायं निवेदयेत् ।
आवयोः राम्म्वोद्ाहं मवद्धिरनुमन्यतास् }! २७७५ |
तेषामनुज्ञामादाय जप्या सप्ताक्षर मनुम् ।
अष्टोत्तररातावृच्या प्रणमेत् कल्किं पराम् }; २७२ ।
ततो वदेत् तां रमणीं कौटानां सन्निधं रिव ।
अकरेतबेन चित्तेन पतिभावेन मां घृणु ॥ २७३ ॥
गन्धपुष्याक्षतेवैखां सा कौला दयितं ततः |
सुश्रदधाना देवेशि करौ दद्यात् कसेपरि ॥ २७४
~
अथ श॒म्धवोद्राह विधिमाह चक्रानृष्ठानेव्यादिभिः । स्वगणे: चक्तिमाधकैः
सह चक्रान॒ष्ठानसमये परस्पच्छया परस्परस्य भैरव्या वीरस्य चाकाङ्क्षया समाहितः
सावधानः सन् वीर उद्वाहं कुर्यात् ।॥ २७० ॥ २७१ |
तेषामित्यादि । तेषां मैरवीवीरघ्रन्दानामनुज्ञामनुमतिमादाय गृहीत्वा
सप्ताक्षर परमेश्वरि स्वाहेति मनुमष्टोत्तरद्यताघ्रच्या चत्वा वीरः परमामुत्तम।
कालिकां प्रणय॑त् |} २७२ ॥
तत इत्यादि । हे शिवे पार्वति ततो वीरः कराना सनि समीपे हे
रमणि लमकैतवेन व्याजशल्येन चित्तेन पतिमविन मां व्रृषिति तां रमणी
वदेत् ॥ २७३ ॥
गन्वेत्यादि । हे देवेशि ततः सा कौला सुश्रदधाना सती गन्धपुप्पाक्ष-
तरद॑यितं भियं वरता तभ्य करौपरि स्वकीयो करौ दयात् ।॥ २७४ ॥
२.७८ महानिर्वाणतन्चम्
[ऋका
ततोऽभिषिञखेत् चक्रेरो मन्तेणानेन दम्पती |
तद् चक्रस्थिताः कौल वयुः सख्स्तीति सादरम् ॥ २७५ ॥
राजराजेश्वरी काटी तारिणी मुवनेश्वरी ।
दगला कमला निलया यवां रक्षन्तु भेश्वी ॥ २७६ ॥
अभिषिच्ेत् डादराधा मधुना वाऽव्यपाथसा ।
ततस्तौ प्रणतो विदान् श्रावयेदाग्मवं रमाम् ॥ २७७ ॥
यद्यदङ्खीक्रतं तच्र ताभ्यां षट्यं म्रयल्नतः ।
राम्भवो क्विधानेन कटीनाभ्यां कुलेश्चरि ॥ २७८ ॥
वयोघर्णविचारोऽत्र दोवोष्ाहे न वियते ।
असपिण्डं मन्तृहीनामु दटेच्छम्भुद्ासनात् ॥ २७९ ॥
परिणीता होवधर्म चकरनिर्धारणेन यां ।
अपल्याथी ऋतुं दृष्टा चक्रातीते तु तां यजेत् ॥ २८० ॥
तत॒ इत्यादि । ततःपरं चक्रेोऽनेन वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण तौ दम्पती
जायापती अभिषिच्चेत् । तदा तस्मिन् कले चक्रस्थिताः कोटा: सादरं यथा
स्यात्तथा स्वस्तीति ब्रयुवेदेयुः । २७५ ॥
ननु केन मन्तरेण चक्रेो दम्पती जमिषिच्चेदिव्यपेक्षायामाह् राजराजेश्वरी-
त्यादि | २५७६ ॥ |
अभिषिच्वेदित्यादि ! चक्रेरोऽनेनैव मन््ेण मधघुना मयेन वाऽ्व्यपाथसाऽ्व्यै-
जलन वा द्वादशधा द्वाददावारं दम्पती अमिषिच्चेत् | ततः प्रणतौ दम्पती परति
विद्वाश्चक्रेशो वाग्भवं एेमिति रमां श्रीमिति च बीजं श्रावयेत् ॥ २७७ |
तत्र च्चाम्भवाद्राहकमेणि । ताभ्यां जायापतिभ्यां | २७८ ॥ २७९ ॥
परिणीतव्यादि । चक्रनिर्धारणन चक्रनियमेन रोवधर्मे या खी परिणीता
उद्दा आसीत्तां लियं चक्रातीते संति अपलयार्थी वीरः द्वितोयय्रतं दष्टा
त्यजत् ॥ २८० ॥.
|
नवमोट्यासः ७६
दोवभायोद्यापयमनुरोमेन मातृवत् ।
समाचरेदिलोमेन तत्त॒ मामान्यजातिवित् ॥ २८१ ॥
एषां सटुरजातीनां सवत्र पितृकमंसु
भोभ्यप्रदानं कोलानां मोजनं विहितं भवत् ॥ २८२ |
नृणां खमाधजं देवि प्रियं मोजनमेधुन् ।
सङ्क्षेपाय हितार्थाय रवधर्मं निरूपितम् | २८३ ॥
अत एव महेश्चनि दैवधमनिषवणात् ।
धमाथकाममोक्षाजां प्रमुभेवति नान्यथा | २८ ॥
र त्रीमहानि 0 भ स्व दन्द्ोत्तमोत्त ५ *, व्रधर्मनिर्णयसारे ¢ ^ न् श्रसदादयामदादि 4 १ वरसद * न
दति श्रीमहानिग्रणतत्ञं सवदतन्द्ोचमोत्तम रवंधसनिणयर यद्यास्दादियससदं
कुद्राण्डिकाददावरिधसंस्कारपििधि्नामि नवमाद्रसः ।
रवमर्येल्यादि । अनुलोमेन वर्णेन रौवमायोद्धवापव्यं मातृवत् कम
समाचरेत् कुयात् । यथा ब्राह्मणात् क्षत्रियायां शव्यां मायायां जातमपल्यं
्षतरियावत् कम॑ समाचरेदिव्येवम् विरोमेन वर्णेन यत् दौवभा्योद्धवापत्यं तत्त
सामान्यजातिवत् पचमवणैवत् कमं समाचेत् ॥ २८१-२८४ ॥
इति श्रीमहानिर्वाणतन्वरीकायां नबमोष्धासः |
ृदिश्रादविधि देव कृपया मे प्रकाराय ॥ 9 ॥
कस्मिन् कस्मिश्च संस्कार प्रतिष्ठासु च कापि ।
कुशाण्डिकाविधान् बृदधिश्रादञच शहर ॥ २ ॥
कृतव्यं वा न कृतेव्य तन्ममाचध्च त्वतः |
मस्ीतये महेचान जीवानां मङ्गखय च ॥ ३ ।
भीसदारिव उवाच ।
जीवसेकाहिवाहान्तदरसंस्कारकमघ |
य॒त्र यदिहितं भद्रे सविशेषं प्रकीतितम् ॥ ४ ॥
तदे म सेहितमिच्छ = भि
देव कार्यं मनुजैस्तकञेहि : |
अन्यत्र यद्धिधातव्यं तच्छृणुष्व वरानने ॥ ५ ॥
भ" नमो ब्रह्मणे | `
कुरण्डिकाया जीवसकादिविवाहान्तानां दशविधसंस्काराणाञ्च विधि
्रत्येदानीं वृद्धिश्राद्धविधि कुशण्डिकाया वृद्धिश्राद्धस्य च कस्मिन् कस्मिन्
कमणि कायतमकायल्वं॑वा॒वत्तते तदपि श्रोतुमिच्छन्ती ` श्रीदेव्युवाच
कुखण्डिकाविधिरियादि ! आचश्व ब्रहि।॥ १।२॥३।
श्रदेव्येवं प्राथितः सन् श्रीसदारिव उवाच जीवयेकादिष्यादि |
जावसकाज्ीवमकमारम्य ॥ ४ ॥५॥ `
ददमेद्टसः २८४
वापीकूपतडागानां देवप्रतिच्तेस्तथा |
गरहारामव्रतादीनां म्रतिष्ठाकमेसु भिये } ६ +
सवेत पच्छदेवानां सातुणामपि पूजनम् ।
वसोर च कन्तव्या बृद्धि.श्राडकुद्धण्डिकि ।॥ ७ |
सीणां विधेयक्रत्येपु इद्धिः्राडं न वियत !
देढतापिदुवप्त्यथं ोञ्यमकं समुत्पत् ॥ ८ ॥
देवमा्चेनं तत्र वह्ठधारा कुण्डिक ।
भस्त्यां ख्या वि्रतव्या ऋलिजा कडलसनने ॥ ९ ॥
प्य पौत्रौ दहित क्तयो यभिनीप्तः |
जामातलिग्दैवपितरे चस्ताः प्रतिनिधौ रिष ॥ ३०}
वृद्धिश्राद्धं प्रवक्ष्यामि तन्त: श्यणु कालिक ॥ 93 ॥
चत्वा नित्योदितं कमं मानघः ससमाहितः
गह्खनं यज्ञेश्वरं विष्णुं वास्छीहं मृपति यजेत् ॥ ५२ ॥
वापीत्यादि । दैवप्रतिङ्कतंः देवताप्रतिमायाः | & ॥
पच्चदेवानां ब्रह्मादीनां । मातृणां गोर्वादीनाम् ।॥ ७ |
सखीणासित्यादि | सखीणामिति करल्यानां करच॑रि वेव्यनेन कर्चरि षष्टी !
समुत्छजेत् खीति दषः |} ८ |)
तत्र खीयिर्विधवपघ्रु कसे । ऋविजा आत्मप्रतिनिधिना पुरोहितेन 11९}
ननु पुरोहित एवं प्रतिनिधिः प्रस्तो भवति तदन्योऽपि वा कश्चित्
तत्राह पुत्र दृव्यादि ॥ १०} ११ ॥ |
अथ वृद्धिश्राद्धविधिमाह छ्तेव्यादिभिः | नित्योदितं कमं द्त्वा
पूर्वाभिमुखो मानवः सुसमादहितोऽतिसावधानः सन् प्रणवादिनमोन्तेन नाम-
मन्देण गन्धपुप्पादिमिगङ्गं यज्ञश्वरं विष्णुं वस्त्वीयं भृयति भूमिस्वामिनं
पुरुषश्च क्रमतो यजेत् पूजयत् ॥ १२ ॥
36
५
२८२ महानिर्वाणतन्वम्
नगर्भश्चं कः सभरेदेक्षिणवत्तेयोगतः |
< ५
ग्द ब्रघततनन् अन्ड श्रश्चयद दह्जान् ।॥ 92 ॥
व्रद्धि-श्राद्धे पावणादौ बडविभाः परिकीन्िता
न
एकोदिष्रे त॒ कथित एक एव हिजः हिषे ॥ १५ ॥
ततो विघ्रान् कुरमयानेकस्मिन्नेव माजन ।
कोौवराभिमुखान चरता स्लापयेदसुना सुधीः ॥ १६ ॥
ही" रत्नो देवीरभीएटये रन्न भवन्तु पीतये ।
रोयोरभिख्चन्तु नः ॥ 5७ ॥
ततस्तु गन्धपुष्पाभ्यां पूजयेत् कुदाभृसुरान }! ५८ ॥
तत इत्यादि । ततः परं प्रणवमोद्कारं स्मरन् सन्. मानवो दमेमयान् विप्रान्
कल्यरयेत् रचयेत् । दभमयत्राह्मणनिर्माणविधानमाद पञ्चमिरिव्यादिना सारदधेन ।
निर्गमर्गमराल्येः साभेरम्रसदितेरूटधमेनवमिः सप्तमि: पञ्चसिखिभिरेव वा
कुदोदक्षिणावत्तयोगतः साद्धद्रयावत्तेनेन द्विजान् विप्रान् रचयेत् ॥ १३॥ १४॥
ननु कति दममया ब्राह्मणाः कल्पयितव्या इत्यपेक्षायामाह वृद्धिश्राद्ध
इव्यादि ॥ १५ ॥
तत इत्यादि । ततः परं घुधीवृद्धिश्राद्धकर्ता एकस्मिन्नेव भाजने पत्र
कुदामयान् विप्रान् कौवरायिमुखानुत्तरमुखान् छत्वाऽमुना वक्ष्यमाणेन मन्तेण
स पर्यत् | १६ ॥
कुरामयनब्राह्मणसापनाथं मन्तमेवाह । दही ` शन्न इत्याम् । १७ ॥
ततस्त्वि्यादि । ततस्तु प्रणव।दिनमोऽन्तेन नाममन्वेण गन्धपुष्पाभ्यां
कुङभूटुरान् कुरमयव्राह्यणान् पूजयेत् ॥ १८ ॥
ट्रामोल्टासः
~ ६1
{५
९६१
पथिमे दक्षिणे चेव युम्मयुग्मक्रसात् सुधीः
षट्पात्राणि सदर्माणि स्थापयेत्तुख्सीतिरेः ॥ १९ ॥
पात्रदये पश्चिमायां याम्ये पात्रचतुष्टये |
पूवास्यावुत्तरमुखान षड्विप्रानुप्वेरायेत् ॥ २० ॥
देवपक्षं पश्चिमायां दक्षिणे वामयाम्ययोः |
पितुमातामहस्यापि पक्षां हौ विद्धि पवेति ॥ २५ ॥
नान्दीमुखाश्च पितरो नान्दीमुख्यश्च मातरः |
मातमहादयोऽप्येवं मातामद्यदयोऽपि च ।
श्रा नाम्न्याभ्युदयिक समुद्धे्या वरानन । २२ ॥
पश्चिमे इत्यादि । ततस्तु सधीः कर्मसाधकः पश्चिमे दक्षिणे चैव युगम
युभ्मक्रमात् सदर्भाणि कुरसदहितानि तुख्सीतिख्य युक्तानि षट्पात्राणि
स्थापयेत् ॥ १९. ॥
पात्रह्रये इत्यादि ¡ ततः पश्चिमायां दिरि स्थापिते पात्रद्ये याम्ये
दक्षिणे स्थापिते पात्रचतुष्टये च क्रमतः पूर्वास्यो पूर्वमुखो उत्तरमुखांश्च
कुरामयान् षड् विप्रानुपवेद्रायत् ॥ २० ॥
दैवपक्षमित्यादि । दै पार्वति पश्चिमायां दिशि दैवं पक्षं ववं विद्धि
जानीहि । दक्षिणे तु वामयाम्ययो्वाममाये दक्षिणमागे च क्रमतः पितुरमातामह-
स्यापि द्रौ पक्षो विद्धि ॥ २१॥
नान्दीमुखाश्वेव्यादि । हे वरानने दैवि आभ्युदयिक नाचि .श्राद्धं पितरः
पित्रादयो नान्दीमुखा मातरो मात्रादयश् नान्दीमुख्यः समुख्याः सयाया:
एवं मातामहादयोऽपि नान्दीयुखाः माताम्यादयोऽपि नान्दीमु्यः समु
स्याः ॥ २९ ।
महानिवाणतन्त्रम्
९1
(५
५८
दक्चावर्चनोत्तरास्यो देवं कमे समाचरेत् |
बामावर्चैन दक्षास्यः पितृकर्माणि साधयेत् ।॥ २२५
५
स्व कम परकर्यत देवादिक्मतः दष
टङ्यनान्पादमातणं श्रादं तदिषूडं स्खल् } २४ ॥
.
|
4०.
च््रबिरायिमखाऽनादाव्छ्यं दैव भरदर्पयेत्
यास्याम्य: क्व्दयेदाक््य् पिधये सतामह<पं च |
ताद! देवपक्षे क्य श्ण शु्स्सत }¦ २५॥
(\ क
कालादीनि निमित्तानि सम्ुद्धिख्य ततः परम् ।
तत्तत्छर्माभ्यदयाथेसक्तवा सथकसनत्तसः ॥ २६ ॥
दक्षावर्तेनेव्यादि ! दक्षिणावर्चनोच्तराम्य उरुः सन् दैवं कर्मं
समाचरत् कुर्यात् । वामावर्दन दक्षास्यां दष्िणसुखः सन् पितृकर्माणि
साधयत् |¦ २२ ॥
सवं मित्यादि | हं शिवे देवाद्िक्रमत एव सवं कमं प्रकुर्वीत | ननु
पितुकमंसाधनाय दक्षिणावर्तनेव दक्षिणानुखमवन को दोषस्तत्राह् ठद्वुनादिव्यादि |
मातूमातृणां मतुर्मावादीनां रद्धनात्तच्छा दरं विफलं मवेत् । मातृमातुणामिति
मातु; पित्रादौनामप्युपलक्षणस् || २४ ॥
कौवरेत्यादि । कोव्रराभिमुखो उत्तराभिमुखो भूत्वा दैवपश्चऽनुज्ञावाक्यं
कल्पयेत् रचयेत् । याम्यास्यो दक्षिणमुखो भूत्वा विव्ये पक्ष मातामहे अपि
पक्ष अनुज्ञावाक्यं कल्पयेत् ॥ २५५ ॥
देवपक्च प्रकल्पनीवं यदनुज्ञावाव्यं तदेवाह काठाद्रीनीव्यादिभिः |
प्रथमतः काखादीनिं निमित्तानि समुद्य ततः परं तत्तत्कर्माभ्युद याथेमुक्रवा
साधकसत्तमो गोत्रनामोच्रारणपू्वेकं पिलादीनां याणां मालादीनामपि तिघुणां तथेव
मातामहादीनां लयाणां मातामद्यादीनामपि तिसा षष्ठयन्तं नाम कीत्तेयेत् ।
ततो विश्वेषां देवानां चेति पदसुदीरयेदुच्वारयत् । ततः श्राद्धपदमुदीरयत् ।
ददम: ॥
दिञ्ादनां चयाणां त जाश्रदानां तथ च्
सातासषहटानां च सातामह्यर्दप्नास्यि £
पद्रयन्तं रीत्तयच्छम गाघ्रोद्धारणपूरचच्
वि्वेवञ्चैव देषां श्रार पदमर्दीरयन् ¦ २८ ॥
कुशा्निितयाः गन्धात् विपयारहसिस्यपि |
करिष्यं प्रम्ानीलननाधाक्त्यसीरितप ¦ २९ \;
विश्वान् दषान् परश्यिस्य पिव्धक्च हु दानि
[कीति
तधा साताथह््याप पक्षजनुसा चच्छतता 1२३० ॥
पव्धात् कुशनिमिंतयाविश्वारहसियप्युदीरयन् । ततः करिष्ये इ्यु्दीरयन् |
सकटपदयोननया विप्रा तत्सत् स ˆ यच्यादुखमास्यमुकपश्चऽमुक तिधावसुक-
कमाच्युदयाथेममुकमोत्राणां नान्दीसुख।नां पिनृपिततामहुयपितामदहानामयुकःलुका-
मुकदेवकमणाममुकगात्राणां नान्दीमुखीनां मान पितामरीप्रयितामदही नाससुक्यमुक्य-
सुकीनां देवीनां च अमुकयोत्राणां नन्दीसुखानां मातामहममातामहुब्रदधमरमाता-
सहानाममुकमुकापकदक्यमेणां च असुक्रगोत्राणां नान्दीमुखीनां मातामही धमाता-
महवृद्धपमातामहौनाससुक्यमुक्यसुकीना देवीनां च विश्वषां दुवानामाम्युडयिक
श्राद्धं कुशनिर्मितयोविभरयोरहं करिष्ये इति वाक्यं जातम् } ह परतक्षानि
दैवपक्ष इत्यतदेवानुज्ञावाक्यमीरितं कथितम् ।॥ २६२९ ॥
पितृपक्ष मातामहपक्ष च यदनुज्ञावाक्यं प्रकृल्पनीयं तदाह विश्वा-
नित्यादिना । दे पवेति पितृपक्ष तथा मातामहस्यापि पश्च विश्वान् दवान्
परित्यज्यानुज्ञा प्रकीतिताऽनुज्ञावाक्यं कथितम् । पिनुपश्चञनुज्ञावक्यं यथा
ओ ˆ अद्य अमुके मास्यमुकपक्षञ्मुकतिथावमुककमसाम्युदयाथेमसुकमोत्राणां नान्दी-
मुखानां पित॒पितामहमरपितामदानाममुकाभुकाप॒कदेवरमणां असुकगात्राणां
नान्दीमुखीनां मातुपितामदहीप्रपितामदहीनामसुक्यसुक्यसुकीनां देवीनां चाप्याभ्यु- ,
दयिकं श्राद्धं कुदशनिर्मितयोर्विप्रयोरहं करिप्ये इति । मातामहपश्चऽप्येवमवानुज्ञा- `
वाक्यं म्रकस्पनीयम् | २० ॥ |
२८६ महानिर्वाणतन्दम्
ततो जवेद्रद्यवि्यां गायच्रीं दशधा रिषे ॥ ३१ ॥
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमोऽस्तु पुष्टये स्वाहाये नित्यमेव भवन्तिति ॥ ३२ ॥
पटिवैनं चिधा हस्ते जटमादाय सत्तमः |
व हू फडिति मन्तेण श्राखद्रव्याणि शोधयेत् ॥ ३२ ॥
आभ्नय्यां पाच्रमेकन्तु संस्थाप्य कुटनायिके ।
रक्षोद्चम्रतं प्रोच्य यत्ञरक्षां कुरूष्ब मे । |
इत्युक्ला माजन तस्मितुखुसीदख्संयुतम् ॥ ३४ ॥
निधाय सङि देवि दे वादिक्रमतः सुधीः
विप्रेभ्यो जलगण्डूषं दता दयात् कुशासनम् ॥ ३५ ॥
ततः अनुज्ञावास्यक्स्पनादनन्तरम् ।॥ ३२१९२ ॥ ३२)
पटिवेनमित्यादि । एनं देवताभ्य इत्या्यं भवन्त्वितीस्यन्तं मन्तरं त्रिधा
त्रिवारं पटिवा ततः सत्तमः श्राद्धकर्ता हस्ते जलमादाय वँ ह फडिति मन्तेण
श्राद्धद्धव्यणि रोधयेत् ॥ ३३२ ॥
आयेय्यामित्यादि } तत॒ आभेय्यां दिदयकं पात्रं संस्थाप्य प्रथमतो
रक्चोघमगरतं मोच्य ततो मे यज्ञरक्षां कुरप्वेति वदेत् ! योजनया रक्षो्नमम्रतमसिः
मम् यज्ञरक्चां कुरुष्वेति मन्तो जातः ! इतीमं मन्वसमुक्तवा तस्मिन्नायरेथ्यां दिशिं
संस्थापिते भाजने तुखसीयवसंयुतं सचि जरं निधाय संस्थाप्य ततः धीः
श्राद्धकत्तं दैवादिक्रमतः कुरमयेभ्यो विप्रेभ्यो जलगण्डूषं दक्वा चिश्चेदेवा
इदमासनं वो नम इति वाक्यनं विश्वेभ्यो देवेभ्योऽसुकगोक्र नान्दीमुख पितरमुक-
देवशमेन् अमुकगोत्र नान्दीमुख पितामहामुकदेवश्मचसुकमोच्र नान्दीमुख
प्रपितामहामुकदेवरमेन्निदमासनं वः स्वेति वाक्येन यपित्रादिभ्योऽमुकगोते
नान्दीमुखि मातरमुकि दैवि अमुकगोत्रे नान्दीमुखि पितामहि असुकि देवि
टचापाह्छासः
~)
^.
0
तत आवाहयेदिान् विश्वान देवान् पितुस्तथा ।
मातू्मातामहांश्चापि तथा सातामहीः दिवे ॥ ३९ ॥
आवाह्य पूजयेदादौ विश्वान् देवास्ततो यजेत् |
पित॒त्रयं तथा मातद्रयं मातामहत्यम् ॥ २७ ॥
अमुकगोत्रे नान्दीमुखि प्रपितामहि असुकि दैवि इदमासनं वः स्वधेति यास्यन्
मात्रादिभ्योऽमुकगोत्र नान्दीमुख मातामहायुकदेवरार्मच्चदुकगात नान्दीमुख
ग्रमातामहामुकदेवक्लमन्नमुक्रगोत्त नान्दीमुख वृद्ध्ममातामहायुकदवदर्मननिदमासनं
व: स्वधेदि वाक्येन मातामहादिभ्योऽमुकगोते नान्दीमुखि मतामद्यमुकि दैवि
अमुकगोत्रे नान्दीमुखि प्रमातामद्यसुकि देवि अमुकगोत्रे नान्दीमुखि वृद्धपरमातामद्व-
मुकरि देवि इदमासनं बः स्वधेति वाक्यन् मातामच्छदिभ्योऽपि कुशासनं
दयात् | २० ॥ २५ ॥
तत इत्यादि ! ततो विद्रान् श्राद्धकर्ता विश्वेदेवा इहागच्छतेह तिष्ठेह
सन्निधत्त मम पूजां गृहीतेति वाक्येन विश्वान् देवान् असुकगोल्ा नान्दीसुखाः
पितपितामहपरपितामदा अमुकामुकासुकदेवलर्माणः इृटागच्छतेह तिष्ठतेह सच्निधत्त
मम पूजां गृहीतेति वाक्येन पितृन् पितादीन् तथा असुकगोला नान्दीुख्यो
मातृपितामदहीप्रपितामद्योऽमुक्यमुक्यसुक्यो देव्य इद गच्छतेह तिष्ठतेद सन्निधत्त
मम पूजां गृहीतेति वाक्येन मातु्माल्लादीरपि असुक्गोतरा नान्दीखखा माता-
महममातामहवरद्धपममातामहा असुका सुकासुकडेवशर्माण इहागच्छतेद तिष्ठते
सच्चिधत्त मम पूजां गृह्णीतेति वाक्येन मातामहान्. मातामहादीनपि असरुकगोलः
नान्दस॒ख्यो मातामहीपमातामहीन्रद्धप्रमातामद्योऽमुक्यसुक्यसुक्यो देव्य इदहागच्छ-
तेह॒तिष्ठतेह सननिधत्त मम पूजां गृहीतेति वाक्येन मातामदहीमातामद्चादीश्चापि
कुलासने आवाहयेत् ॥ ३६ ॥
आवाघ्येत्यादि । एवं विश्वेदेवादीनावाह्च विश्वदेवा एतानि पाचार्ध्यचम~ `
समि ००५,
नादीनि वो नम इति वाक्येन पादयार्ध्याचमनादिमिधूपैदींपेवासोभिश्चाप्यादौ
२८८ मह्ानिर्वाणतन्तम्
मातामहीत्रयं चापि पादययाघ्योचमनादिभिः |
धूवैदींपैश्च कसोभिः पूजयिता वरानने ।
पाल्राणं पातन्श्चं कु्यादेकक्मात् दिवे ॥ ३८ ॥
मण्डलं रचयेदेकं मायया चतुरस्रकम् ।
ह दे च मण्डले ऊु्यात् तष्ट सक्ष योरपि ॥ ३९ ॥
वारणप्रोज्लितेष्वेषु पात्राप्यासाय साधकः ।
तेन क्षाल्ितपाषु सर्वापकरणेः सह् ।
पाना्थपाथसाच्नि ऋमेण परिवेरायेत् ॥ ६० ॥
विश्वान् देवान् पूजयेत् । ततः ओ अयासुकमोचा नान्दीसुखाः पितुपितामह-
प्रपितामहा अमुकायुकायुकदेवयर्माण एतानि गन्धपुप्पधूपदीपादीनि वः स्वधति
वाक्वन पित्र्यं तथेवासुकगोच्ा नान्दीसु्यो माघ्रुपितामहीप्रपितामद्योऽमुक्य-
मुक्यमुक्यो देव्य एतानि पायाद्रीनि वः स्वधेति वक्येन मातवयं तथेव
परकल्पितेन वाक्येन मातामहलयं तथेव कल्पितवाक्येन मातामहीलयं चापि
क्रमतः पा्यादिभियजेत् पूजयेत् । हे वरानने हिवि एवं विश्वदेवादीन्
पूजयित्वा ततो दैवक्रमात् देवपक्षादिक्रमतः पालाणि पातयिप्ये इति पाल्लाणां
पातनप्रं ब्राह्मणं प्रति दुर्यात् ॥ ३७ ॥ ३८ ॥
मण्डरसमित्यादि }! ततः ओं“ पातयेति ब्राह्मणात्तदत्तरं प्राप्य देवपक्षे
मायया ही" वीजेन चतुरस्रकं चतुप्कोणमेकं मण्डं रचयेत् । पक्षद्रयोरपि
पितृपक्षमातामदपक्षयोरपि तद्त् दी बीजेन चतुष्कोणे द्व द्वे मण्डले
कुर्यात् |} ३९ ॥
वारुणेव्यादि । ततः साधको जनो वारूणप्रोक्षितेषु वमिति बीजेनामि-
षिक्तेप्वेषु मण्डलेषु क्रमतः पात्राण्यासाय संस्थाप्य तेन वमिति बीजेन क्षारितेषु
पात्रेषु स्वैरुपकरणेः पानाथपाथस्ा पानार्थेन जलेन च सहान्नानि क्रमेण दैवादि.
क्रमतः परिवेदयेत् ॥ ४० ॥
टरमोद्छासः २८९
ततो मधयवान् दता हँ हू“ फडति मन्तकेः ।
संप्रोक्ष्याानि पितन् ॥ ४१ ॥
सर्वाणि विश्वान् देवास्तथा
मातमातामहान मातामहीरुद्िल्य तत्ववित् ।
निवेय देवीं गायत्रीं देवताभ्यस्िधा पठेत् ॥ ६२
रोषान्नपिण्डयोः ग्रश्चो कु्यादाये ततः परस् ॥ ४३ ।
इत्यादि । ततः परमन्नेषु मधुयवान् दत्वा हाँ हू एडिति मन्त्रकैः
सर्वाण्यच्ानि संम्रोक्ष्याभिष्च्य तत्ववित् जनो विश्वान् देवान्. तथा पितृन्
पित्रादीन् तथा मातुर्मात्रादीस्तथा मातामहान्मातामहादीन् तथा मातामहीर्माता-
मद्यादीरप्यछिख्योच्ा्यै विश्चदेवादिभ्यः सर्वाण्यत्नानि निवे विश्वेदेवाः
पाना्थोदकमधुयवसर्वोपकरणसदितमेतदन्नं वो नम इति वाक्येन विश्वेभ्यो
देवेभ्योऽमुकगोत्रा नान्दीमुखाः पित्र पितामहपरपितामदटा अमुकासुकामुकदेवरार्माणः
पानार्थोदकमधुयवस्वापकरणान्वितमेतदन्नं वःस्वधेति वाक्येन पित्रादिभ्योऽयुक-
गोत्रा नान्दीमुख्यो मातृपितामदीप्रपितामद्योऽुक्यसुक्यमुक्यो देव्यः पानार्थो
दकमधुयवसर्वोपकरणान्वितमेतदन्नं॑वःस्वधति वाक्येन मात्रादिभ्योऽम॒कगोत्रा
नान्दीमखा मातामहप्रमातामहव्रद्धप्रमातामहा अमकामकामकदैवशर्माण एतत्
पानार्थोदकमधुयवसर्वोपकरणान्वितमन्नं वःस्वधेति वाक्यन मात्रादिभ्योऽमकगोत्रा
नान्दीमख्यो मातामहीपमातामहीन्रद्धप्रमातामद्चोऽसुक्यमुक्यमुक्यो देव्यः पानार्थो
दकमधुयवसर्वोपकरणान्वितमेतदन्नं वःस्वधेति वाक्यन मातामद्यादिभ्योऽपि
सोपकरणान्यलानि कमेण दत्वा गायत्री देवीं दशधा पठेत् । ततो देवताभ्य
रत्यादय भवचन्त्ितीव्यन्तं मन्व त्रिधा पठेत् दह् जाय. ततः पर रत्राजनत कर
देयमिति पिण्डदानं करिष्ये इति च लेषालपिण्डयोः प्रश्नौ विप्रं प्रति
कुर्यात् ॥ ५ १--४२ ॥
87
मरहानिर्वाणतन्तम्
रोषेरक्षतादेमाटूरफटसन्निमान् |
दहिजात् पराप्तोत्तरः पिण्डान् स्चयेद दादश पि
अन्यं तुं कल्पयेदेकं पिण्डं भ्विव
सतेचेछते दमान् मष्टरे यवसंयुतान् ।॥ ६५ ॥
ये मे कुटे दुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवजिताः
अभिदग्धाश्च ये केऽपि व्यार्व्याघ्रहताश ये ॥ ६६ ॥
ये बान्धवाबान्धवा वा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः ।
मदत्तपिष्डतोयाभ्यां ते यान्तु त्॒तिमक्षयाम् ॥ ४७ ॥
द्त्वा पिण्डमपिण्डभ्यो मन्ताभ्यां सुरवन्दित
प्रक्षाल्य हस्वावाचान्तः सावित्रीं प्रजपंस्ततः ।
देवताभ्यखिधा जप्वा मण्डलानि प्रक्पयेत् ! ४८ ॥
दत्तरोषैरित्यादि । ततः परं द्विजात् दष्टेभ्यो दीयतामिति ओ “ कुरुष्वेति
परापरोत्तरः सन् दत्तरोषर्दतेभ्योऽवरिष्टैरक्चताचेर्मालरफरसलिमान् विल्वफलतुल्यान्
द्रादरा पिण्डान् रचयेत् } 2 ॥
` जन्यन्तित्यादि । ततस्तेभ्योऽन्यमपि तत्समं विल्वफरुतुल्यमेकं पिण्डं
कल्पयेत् । ततो नैते कोणे कल्पिते चतुप्कोणमण्डके यवसंयुतान् दर्भान्
कुरानास्तरेदाच्छादयेत् ॥ ४५ |
दच्वेत्यादि ! हे सुरबन्दिते ये मे कुरे इत्यादिभ्यां ते यान्तु तृसिमक्षया-
मित्यन्ताभ्यां द्वाभ्यां मन्वाभ्यामपिण्डेभ्यः पिण्डटीनेभ्यो नैचतकोणे कल्पिते
चतुष्कोणे मण्डके आच्छादितेषु दर्भेषु पूवैरचितद्रादशपिण्डातिरिक्तं पश्चाद्रचितं
त्रयोदरं पिण्डं दत्त्वा हस्तौ प्रक्षाल्य तत आचान्तः कृताचमनः सन् सावित्र
गायत्रीं द्वादशधा प्रजपन् देवताभ्य इति मन्व त्रिधा जप्तवा मण्डलानि
प्रकल्पयेत् । ४६--४< ॥
टरमेह्धसः 4.९.
आमन्तणेन प्रत्येकं नाई
मोच्वायं महेश्वरि ।
सखधया वितरेत् पिण्डं यवमाष्वीकसंयुतम् | ५; ॥
ननु केन विधिन। कुत्र स्थाने कियन्ति वा मण्डलानि कल्ययितव्या-
नीत्याकाङ्क्षायामाद उच्छिष्ठत्यादि । हे देवि बुधः प्राज्ञः श्राद्धकर्ता पूर्वोक्तेन
विधिना पितृतः क्रमादुच्छिष्टपात्राणां पुरतो द्धे दे चतुष्कोण मण्डले
रचयेत् ॥ ४९. ॥
पूवैमन्तेणेत्यादि ¦ हे शिवे ततो वमिति बीजरूपेण पूवेमन्तेण मण्डकानि
सम्प्रोक्ष्याऽभिषिच्य कृती विचक्षणः श्राद्धकर्ता तेषु मण्डलेषु कुद्यानास्तेत् । `
ततो वायुना यमिति वीजेन द्मानभ्युक्ष्याऽभिषिच्य पितृदमक्रमात् द्माणां मूके
मध्ये चेद्ध च पित्रादिभ्यो मात्रादिभ्यो मातामहादिभ्यो मातामह्चादिभ्यश्च
क्रमेणेव त्रीखीन् पिण्डाचिवेदयेत् दयात् ॥ ५० ॥
ननु केन केन वाक्येन पित्रादिभ्यः पिण्डा निवेदयितव्या इत्यपेक्षायामाह
आमन्त्णेनेत्यादि । हे महेश्वरि आमन्तेणेन सम्बोधन विभक्तया विशिष्टं पित्रादीनां
प्रत्येकं नामोचा्य स्वधया यवमाध्वीकरसंयुतं मधुयवाभ्यां संयुक्तं पिण्डं वितरेत् ।
अमुकगोत्र नान्दीमुख पितरसुकदेवदार्मन्नेष मधुयवयुतः पिण्डस्ते स्वधेति वाक्येन
द्मे पित्रे अमुकगोत्र नान्दीमुख पितामह असुकदेवरामंन्नष मधुयवयुतः पिण्डस्ते
स्वधेति वाक्येन दममध्ये पितामदाय अमुकगोत्र नान्दीमुख प्रपितामह असुकदेव-
` दार्म्नेष मधुयवयुतः पिण्डस्ते स्वधेति वाक्येन द्भोदधं मागे प्रपितामदहावाञ्छुक-
१.९ महानिर्वाणतन्त्म्
र ~ । ५२॥
देवतापितुतृप्तयथं सावित्रीं दशधा जपेत् ।
देवताभ्यखिधा जप्ला पिण्डान् सम्पूजयेत्ततः ॥ ५२ ॥
गोत्रे नान्दीमुखि मातरसुकि दैवि मध्ुयवबुत एष पिण्डस्ते स्वधेति वाक्येन दभमूे
मात्रे अमुकगोत्रे नान्दीमुखि पितामद्यसुकि देवि मधुयवयुत एष॒ पिण्डस्ते
स्वभेति वाक्येन दर्भमध्ये पितामहे समुकगोत्रे नान्दीमुखि पपितामद्यमुकि दैवि
मधुयवयुत एष पिण्डस्ते स्वघेति वाक्येन दर्भाग्रे प्रपितामहये अमुकगोत्र नान्दीमुख
मातामहामुकदेवश्चमनेष मघुयवयुतः पिण्डस्ते स्वधेत्यनेन वाक्येन दर्भमूले मातामहाय
असुकगोत्र नान्दीमुख ममातामह अमुकदेवस्मन्ेष मघुयवयुतः पिण्डस्ते स्वघरेत्यनेन
वाक्येन दभेमध्ये परमातामहाय असुकगोत्र नान्दीमुख बृद्धप्रमातामह असुकदेवस्मेन्नेष
मधुयवयुतः पिण्डस्ते स्वधेत्यनेन दमभे ब्द्धप्रमातामद्ाय अमुकगोत्रे नान्दीसुखि
मातामह्यमुकि देवि . मधघुयवयुत एष पिण्डस्ते स्वधेत्यनेन दर्भमूके मातामहये
अमकमोत्रे नान्दीमुखि भमातामद्यमुकि देवि मधुयवयुत एष पिण्डस्ते स्वधेत्यनेन
दममध्ये प्रमातामह्ये अमुकगोत्रे नान्दीमुखि वृद्धपमरमातामद्यमुकि. देवि मधुयवयुत
एष पिण्डस्ते स्वधेति वाक्येन दभर ब्रद्धममातामद्यै च पिण्डं द्यादिव्यर्थः ।\५१॥
पिण्डान्ते इत्यादि । पिण्डान्ते पिण्डग्रदानान्ते पिण्डानमितः पिण्डरोषं
विकीयं विक्षिप्य ओ ˆ लेपसुजः पितरः प्रीयन्तामिति वाक्येन कररेपेन हस्तल्ये-
नानेन सेपमाजिनश्वतुर्धायान् पितृन् प्रीणयेत् । एकोदिष्टेप्वयं विधिर्टेपभाजिपि-
तुप्रीणनविधि्नास्ति ॥ ५२ ॥
| देवतेत्यादि । ततो देवतापिततृत्य्थ सावित्रीं गायत्रीं दश्चधा जपेत् ।
ततो देवताभ्य इति मन्ते त्रिधा जघ्वा ततो गन्धपुप्पाभ्यां पिण्डान्
सम्बूजयत् ।। ~३ ॥
टरामोह्धासः २९३
प्रञ्यास्य धुपं दीपं च निमीस्य नयनहयम् ।
दिव्यदेहधरान् पितृनश्चतः कव्यमध्वरे ।
विभाव्य प्रणमेदीमानिमं मन्वमुदीरयन् ॥ ५४ ॥
पिता मे परमो धमः पिता मे परमं तपः |
खरैः पिता मे तत्तप्तौ तुप्तमस्यखिरं जगत् ॥ ५५ ॥
ततो निमास्यमादाय प्राथेयेदारिषः पितुन् ॥ ५६ ॥
आरिषो मे प्रदीयन्तां पितरः करूणामयाः |
वेदाः सन्ततयो निलयं वद्न्तां बान्धवा मम । ५७ ॥
पातारो मे विवद्धन्तां बहून्यच्चानि सन्तु मे ।
याचितारः सदा सन्तु मा च याचामि कंच्न ॥ ५८ ॥
दैवादितो दहिजान पिण्डान् विसजेत्तदनन्तरम् ।
तथेव दक्षिणां कुर्यात् पक्षेषु त्रिषु तत्ववित् ॥ ५९ ॥
प्रञ्वाल्येत्यादि । ततो धूपं दीपं च प्रज्वाल्य नयनद्वयं निमील्य
दिव्यदेहधरान् अध्वरे यज्ञे कव्यं पिव्यमन्नं अश्चतः खादतः पितन् विभाव्य
बिचिन्त्येमं वक्ष्यमाणं मन्मुदीरयन् कीत्तेयन् धीमान् जनस्तान् प्रणमेत् ॥ 49
तमेव मन्तमाह पिता मे इत्याम् ॥ "५" ॥
तत इत्यादि । ततः परं निर्मास्यं पुप्पा्यादाय गृहीवा आरिषो मे
प्रदीयन्तामित्याद्यं मा च याचामि कञ्चनेत्यन्तं मन्लद्रयमुदीरयन् कमसाधक
पितनाशिषः कामान प्राथयेत् याचेत् ॥ ५६-५८ ॥
देवादित इत्यादि । तदनन्तरं देवादितो देवपक्षादिक्रमतो बहन्
क्षमस्वेति पिण्ड गयां गच्छेति च वाक्यमुचरन् तत्त्वषित् साधको दभमयान्
द्विजान् पिण्डांश्च विसृजेत् । तथेव देवादिक्रमेणेव त्रिष्वपि पक्षेषु ओ तत्सत्
२९४ महानि्वाणतन्तम
| [न साङ्कं जातमुदीरयेत्
हिज वदेत् सम्यगेव साङ्गं जातं विधानतः ॥ ६१ ॥
अङ्वेगुण्यरान्त्यथं प्रणवं दाधा जपन
अच्छिदराभिविधानेन कयात कमसमापन्
पा्रीयाचानि पिण्डांश्च बाद्यणाय निवेदयेत ॥ ६२ ॥
विप्राभावे गवाजेभ्यः सलिले वा विनिःक्षिपेत्
बृद्धिश्राड मिद् प्रोक्त नित्यसंस्कारकमणि ॥ ६२ ॥
श्रादे. पर्वणि कनवन्ये पार्वणत्वेन कीर्च॑येत् ॥ ६४ ॥
अचेव्यादि कृतेतदाश्युद यिकश्राद्धमरतिष्ाथै दिरण्यादिकममुकगोत्रायामकदैवश्मणे
ब्राह्मणाय दक्षिणां दातुमहसमुत्पजे इति वाक्यन यथाशक्ति हिरण्यादिकं दक्षिणां
कुर्यात् । ५९. ॥
गायत्रीमित्यादि | ततो गायत्रीं द्धा जघ्वा देवताभ्य इति मन्वमपि
पञ्चधा जघ्वा -वहिं र्वि च दृष्टा करृताश्चलिः सन् विप्रमिदं प्च्छेत् | ६० |
विप्रं मरति कि प्रच्छेदित्यपेक्षायामाह इदमिव्यादि । इदं श्राद्धं समुदाये
साङ्ग जातमित्युदरयत् । याजनया इदं श्राद्धं साङ्ग जातरिव्येव विप्रं प्रच्छत् |
ततो विधानतः सम्यगेव साङ्गं जातमिति द्विजो वदेत् } ६१॥
जअच्छिद्राभिविधानेन छतमेतच्छराद्धकमांऽच््छिद्रमस्त्विति वाक्येन
| ६२ ॥ ६३ |
एवमाभ्युदयिकश्राद्धविधिमुक्तवेदानीं सविेषेण तेनेव विधिना पाव-
णादिकमपि श्राद्धं विधातव्यमित्याह श्राद्धे दस्यादिभिः ! पर्वण्यमावास्यादौ
कन्व्ये श्राद्धे कल्पनीयेप्वनुज्ञावाक्येषु पार्वेणचेन श्राद्धं कीचयेद्चारयेत् ॥६४॥
दरमोल्छासः
देवतादिप्रतिष्ठास्ु तीथयाच्ापवेशयोः
वेणन विधानेन श्रामेतदुदीरयेत्
नेतेष श्रादचत्येषु पि न् वदेत्
नमोऽन्तपुष्टयायिलयत्र स्वधाये पद्मुच्छरेत् ॥
पिच्रादिच्रयमव्ये त॒ यो जीवति वरानने
तस्योद्धुतनमुद्धिल्य श्राद्धं कुर्यादिचक्षणः ॥ ९७ ॥
जनकादिषु जीवत्सु चरिषु श्रां विवज्जयेत् ।
तेषु प्रीतेषु देवेरि श्रा यक्ञफरु रयेत् ॥ ६८ ॥
जीवत्पितरि कस्याणि नान्यश्रादाधिकारिता |
मातुः श्रां विना पल्यास्तथा नान्दीमुखं विना ! ६९ ॥
एकोदिष्टे तु कौलेशि विश्वदेवान्न पूजयेत्
एकमेव समुद्िर्याऽचुज्ञावाक्यं प्रकल्पयेत् ॥ ७० ॥
दुक्षिणाभिमुखो दयादन्नं पिण्डं च मानवः ।
यवस्थाने तिला देयाः सवेमन्य् पूववत् ॥ ७५ ॥
देवतादीत्यादि । देवतादिमतिष्ठा तीभयात्राप्रवेरायोश्च कररव्ये श्राद्ध
। ६4 |
कल्पनीयेप्वनुज्ञावाक्येषु पावेणेन विधानेनैतच्छद्धमियुदीरयत् ॥ ६५ ॥
नैतेष्वित्यादि । एतेषु श्राद्धकृत्येषु पितन्नान्दीसुखाच्न वदेत् किं च
देवताभ्यः पितृभ्यश्चेति मन्तरेण नमोऽन्ते पुष्टये इत्यत्र स्वधायै इति पदयुचरेत्
अन्यत् सर्व पूववदेव विधेयम् ॥ ६६ ॥
ऊद्धूतनम् ऊद्धंमवम् ।। ६९७ ॥ ६८॥।
जीवदिव्यादि } हे कल्याणि पितरि जीवति सति पुत्रस्य मातुः पल्याश्च
श्राद्धं विना तथा नान्दीमुखमाभ्युदयिकमपि श्राद्धं विना अन्यश्ाद्धाधिकारिता
नास्तीत्यन्वयः । ६९ ॥
एकोदिष्टे श्राद्धे |} ७० | ७१॥
महानिर्वणितन्तमः
एकसुदिरय यत् श्रादमेकोदिष्टं तदुच्यते |
प्रतस्याच्चे च पिण्डे च मलयं मांसं नियोजयेत् ॥ ७३ ॥
मदौचान्तात् दितीयेऽह्धि श्राद्धं यत् कुरुते नरः ।
परेतश्राडं विजानीहि तदेव कुख्नायिके | ७४ ॥
गभखावाज्नातम्रतादन्यत्र म्रतजातयोः ।
कुलाचारानुसारेण मानवोऽसोचमाचरेत् ॥ ७५ ॥
दविजातीनां दाहेन डादराहेन पक्षतः ।
द्रसामान्ययोर्दैवि मासेनाशोचकल्पना ॥ ७६ ॥
प्रेतश्राद्ध इव्यादि । प्रतश्राद्धे गङ्गाचर्चौ विवजेयेत् न कुर्यात् \
अनुन्ञावाक्येऽन्नपिण्डयो्दानि च खतं जनं प्रतं समुषिखेदुचारयेत् । प्रतश्राद्धेऽयं
विशेषो विज्ञेयः ॥ ७२ ॥ `
ननु किन्नाम एकोद्दिष्टं श्राद्धं तत्राह एकमुदिद्येव्यादि । नियोजयेत्
समपयेत् | ७३ ॥
ननु प्रेतश्राद्धं किनाम तत्राह अश्लोचान्तादित्यादि । अशोचान्तात्
अरौचस्यान्तो यत्रास्ति तदशोचान्तं तस्मात् ॥ ७४ |
अथ प्रसङ्गादशौचादिव्यवस्थामाह गभसावादित्यादिभिः । गम॑सखावाद्वभं
पातात् जातसख्तात् जातः सन्नेव खतो जातमृतस्तस्माचान्यत्रान्ययोमतजातयो
सतोर्मानवः स्वस्वकुलाचारानुसरेणाशोचमटुचिक्रियामाचरेत् कुर्यात् ॥ ७५ |
द्विजातीनामित्यादि । उपनीतस्षपिण्डमरणे शिद्युजनने च द्विजातीनां
ब्राह्मणक्षत्रियवेद्यानां कमतो ` दञ्ाहेन द्वाददाहेन पक्षतः पक्षेणासौचकल्यना'
चिज्ञेया । शद्रसामान्ययोस्तु मासेनायोचकस्पना विज्ञेया । शद्रसामान्यवणयोरुप-
नयनस्थाने विवाहो ज्ञेयः { ७६ ॥ ` |
दङामोह्टासः २९७
वृतल्लातों िरा्ाशौचमिप्यत |
श्ृष्यतोऽपि गतासौचे सपिण्डस्य मृति रिवे ॥ ७७ |
व्नाधिकारी स्यादेव पित्रे च कर्मणि |
ऋते कुटटाचेनादाये तथा पारब्धकर्मणः }! ७८ ॥
पञ्चयषाधिकान् मस्यान् दाहयेत् पिदृक्ानने !
मत्रा सह कटेरानि न दहत् कट्कामिनीम् । ७९ ॥
तव खरूपा रमणी जगस्याच्छन्नविग्रहा ।
मोहाद्धचश्चितारोदात् भ्वे्वरकगाभिनी ॥ ८० ॥
बरह्ममन्वोपसकास्त॒ तेषामाज्ञानुसारतः ।
प्रवाहयेदा निखनेदाहयेदापि कालिक ॥ ८9 ॥
पुण्यक्षेत्रे च तीर्थे वा देव्याः पारव विरोषतः |
कुरीनानां समीपे वा मरणं शर्तमम्बिके ॥ ८२ ॥
विभावयन् सलयमेक विस्मरन् जगतां त्रयम् । ..
परित्यजति यः प्राणान् स खरूपे प्रतिष्ठति ॥ ८३ ॥
र श्येता भ) थ
॥ „1 ॥ ए॥ (1
० ॥ ५५ टः
| ष
असपिण्डत्यादि । असपिण्डखतज्ञातो सपिण्डभिन्ने गोत्रजे स॒ते सति
तरिरात्रमरोचमिष्यते |! गताश्चौचेऽलोच गते सति सपिण्डस्य गतिं मरणं
श्ण्वतोऽपि जनस्य तरिरात्राञ्चोचमिप्यते ॥ ७७ ॥
अद्ुचिरिव्यादि । हे आये कुखाचैना्तथा प्रारन्धकर्मणश्च ऋते
कुला्चन प्रारब्धकर्मभ्यामन्यस्मिन् दैवे पिव्ये च कर्मण्यश्ुचिर्जनोऽधिकारी
नृ स्यात् |} ७८ |
पितृकानने दमशाने \॥ ७९-<८२ ॥
विभावयन्निति । विभावयन् विचिन्तयन् । स्वरूपे परमात्मनि ॥८३॥
38
२९.८ महानिर्वाणतन्तम्
मखं छत्व चाययेत्तं चितोपरि ॥ ८४ ॥
सम्बोधनान्तं तद्रो परेताख्यानं समुच्रन् ।
दत्वा पिण्डं प्रेतमुखे दहेढ हिमनुं स्मरन् ॥ ८५ ॥
पिण्डन्तु रचयत्तच सिखान्नैरतण्डुलेशच वा |
यवगोधूमचूणेवा धात्रीरटसमं भिये ॥ ८६ ॥
स्थितेषु प्रेतपुत्रेषु अयंषठे श्राखाधिकारिता
तदभव ऽन्यपुत्राद्ौ ज्येष्ठाचुकरमतो भवेत् ॥ ८७ ॥
अरोचान्तान्तदिवसे छतस्नानो नरः शुचिः ।
सरतपेतलसुक्यथेमुत्सजेत्तिट काञ्चनम् ॥ ८८ ॥
उत्तरा
प्रतभूमाविव्यादि । प्रेतभूमौ चवं नीता घृतोक्षितं घ्ताभ्यक्तं तं
खापयित्वोत्तरामिमुखं छत्व चितोपरि तं शवं शाययेत् ॥ ८० |
सम्बोधनान्तसिव्यादि । सम्बोधनान्तं सम्बोधनविमक्तयन्तं प्रेताख्यानं
प्रेतनाम तदरोत्रश्च समुचरन् ओ ˆ अद्यामुकगोत्र प्रेत पितरमुकदेवद्छमेचेष पिण्डस्ते
स्वधति वक्यमुदीरयन् प्रेतमुखे पिण्डं दत्वा बहिमनुं रमिति मन्लं स्मरन् सन्
रावं देत् ॥ च्यष्टे पुत्रे ॥ ८५८७ ॥
अशौचान्तेत्यादि । अशोचान्तान्तदिवसे जयोौचान्ताद्वासरात् परस्मिन्
वासरे । करतखानः शुचिश्च सन्रः ओ अदयेत्यादि अमुकृमगोत्रस्य प्रेतस्य
पितुरमुकदेवश्यमेणः प्रेतत्वविमुक्तयथेममुकगोत्रायामुकदेवदार्मणे ब्राह्मणाय दातुं
काञ्चनसदहितांस्तिखानहसत्खञे इति वावयेन गतप्रेतत्यविमुक्तयथं तिख्काञ्चन-
मुत्खजेत् ।॥ ८८ ॥
८२ {नल्स्ः २६६
ममि वसनं यानं पात्रं धातुविनिर्भितम् ¦
भोज्यं क्टविधं दयात् प्रेतस्वगाय सत्तः }॥ <९ |
गन्धं माद्यं फएटं तोयं ख्यां धियकरीं तथा !
यद् यत् प्रेतच्रियं व्यं तत् सर्गाय ससुत्छजत् ॥ ९० ॥
ततुसतु वृषमच्ैकः त्रिरल्कन लाञ्छितम् ।
सणनाटङ्करत कत्रा यजत् तल्वरवाप्तयं | ९३ |!
प्रेतश्रादोकूविधिना श्रादं छलाऽतिमच्छितः ।
व्रह्यज्लान् बाद्यणन् कौलखन क्चधितानपि मोजयत् ।॥ ९२
दानेष्वर्छो मनुजः कुवन् श्रां स्वशक्तितः 1
बुभुक्षितान् भोजयिता प्रेतत्वं मोचयत पितुः ॥ ९३ |
आबैकोदिष्टमेतत्तु प्रेतवान्भुक्तिकारणम् }
वर्षे वषे परततिथोौ द्यादन्नं गतास्वे \ ९४ ॥
ब्हुभिविधिभिः कि वा कमेभिब्हुभिश्च क्म्
सवेसिदिमवाम्रोति मानवः कौल्िकाचनात् ।॥ ९५ ॥
विना होमाज्जपात् श्राडात् संस्छरेषु च कमसु ।
८
सम्पू्णकार्यसिदिः स्यदेकया कोलिकाचेया 1\ ९६ ॥
~ ९¶
[~>
ष
गामिव्यादि । ओ जचामुकगोत्रस्य प्रेतस्य पितुरमुकदेवचयर्मणः स्व्गाथि-
मसुकगोत्रायामक्रदेवदार्मणे ब्राह्मणाय गामिमामदहं सम्प्रददे इति वक्यन ससुत
्ेतस्वर्गाय गां दयात् 1 इत्थमेव कल्पितेन तत्तद्राक्यन भूम्यादिकमपि प्रतस्वगायं
ददात् ॥ << ॥ २० | |
तत्स्वरवाप्तये परेतस्वगावाप्तवे } ९१ ॥ ९२ ॥
वुभुक्षितान् श्च धितान् ॥ ९.३ ॥
आद्येत्यादि । एतदायमेकोटिष्रं तु रतस्य प्रतव्वान्मक्तः कारणं मवति ।
अतःपरं वष वषं मरततिथो करिप्यिमाणे एकोदिष्टश्राद्धे खतं प्रेतं नोचारय दिल्यव्-
गन्तव्यम् । गतासवे विगतप्राणाय ॥ ९०-९६£ |¦
२००
महानिर्वाणतन्त्म्
शङ्खं चतुथीमारभ्य रुभकर्माणि साधयेत् ।
असितां पमी यावत् विधिरेष रिवोदितः ॥ ९७ ॥
अन्यत्रापि विरुदधेऽह्धि गुवैचिच्छौलिकाक्या ।
कर्माण्यपरिहार्याणि कमार्थी कतुमहंति ॥ ९८ ॥
गृहारम्मः वरवे यात्रा रनादिधारणम् ।
सम्पूज्या ऽऽयां पञ्चतः कुन्यदि तानि कौलिकः ॥ ९९ ॥
संक्षेपयात्रामथवा कयात साधकसत्तमः ।
व्यायन् देवीं स्मरन्मन्तं नटा गच्छेद् यथामति ॥ १०० ॥
सर्वासु देवताचेस्ु रारदीयोत्सवादिषु ।
तत्तत्कस्पोक्तविधिना व्यानपूजां समाचरेत् ॥ १०१॥
जायापूजोक्तविधिना बछिहोमं प्रयोजयेत् ।
कौतछर्यनं दक्षिण छता कम समापयेत् ॥ १०२ ॥
गङ्ख विष्णुं दिवं सूं ब्रह्माणं परिपूञ्य च !
उदेद्यमचयेदेवं सामान्यो विधिरीर्तिः ॥ १०३ ॥
कोलिकः परसो धर्मैः कौलिकः परदेवता ।
कौलिकः परमं तीर्थं तस्मात् कौं सदान्ययेत् ॥ ०९ ॥
सादत्रिकोटितीथानि ब्रह्मायाः स्वेदेवता
वसन्ति कोचलिकि देहे किन्न स्यात् कौल्िकाचैनात् । ५ ०५ ॥
ूर्णाभिषिक्तः सत्कौरो यस्मिन् देरो विराजते !
| धन्यो मान्यः पुण्यतमः स देराः प्राथेते सुरे : ॥ १०६ ॥
कृतपूणोभिषेकस्य साधकस्य रिवात्मनः ।
पुप्यपापविहीनस्य परभावं वेत्ति को भुवि ॥ १०७ ॥
शुक्कामित्यादि । असितां कृष्णाम् । यावदित्यवधौ ॥ ९७-१०८ ॥
दकामोह्छासः २०९
केवरं नररूपेण तारयन्नखिटं जगत् ।
दिक्षयन टलोकयाचाञ्च कालो विहरति क्षितौ ॥ ५०८ 1
श्री देच्युवाच ¦ |
पू्णाभिषिक्तकौर्स्य माहात्म्यं कथितं प्रमो ।
विधानमभिपषेकस्य कपया श्रावयस्व माम् ।॥ 5०९ |
श्रीखदाङ्िव उवाच |
विधानमेतत् परमं गु्तमासीद् युगच्रये ।
गुप्तभावेन कुवेन्तो नरा मोक्षं ययुः पुरा ॥ ३१०1
प्रवटे कलिकाले तु प्रकाशे कुख्वत्मनः ।
नक्तं वा दिवसे कुयोत् सप्रकाराभिषचनम् ॥ 9593 ॥
नाऽभिषेक विना कौरः केवलं मयसेवनात् ।
पूणाभिषेकात् कौर : स्यत् चकाधीराः कुःलाचकः ४. 2
तत्राभिषेकपूरवै ऽह्नि स्व॑विश्लोपरान्तये |
यथादाक्त्युपचारेण विशे पूजयेद्ररुः ॥ ११३ ॥
पूर्णाभिषेकवि्िं श्रोत॒मिच्छन्ती श्रीदेच्युवाच । पूर्णामिषिक्तकोटस्य-
व्यादि ॥ १०९ ॥ |
एवं प्रार्थितः सन् श्रीसदारिव उवाच । विधानमित्यादि ॥ ११० ॥
नक्तं रत्नौ ॥ १११ ॥ ११२ ॥
अथ पूर्णाभिषेकस्य विधानमाह ततेत्यादिमिः | विघ्ेदाम् गण-
पतिम् ॥ ११३ ॥
९५)
४
९)
महानिर्वाणतन्तरम्
गुरुथेच्ाधिकारी स्यात् शुभपृणासिषेचने ¦
तदाऽभिषिक्तकोटेन संस्कारं साधयेत् प्रिये | ५५४ ॥
खान्ताणं बिन्दुसंयुक्तं बीजमस्य प्रकीन्तितम् । ५५९ ॥
गणकोऽस्य ऋषिछन्दो निश्रेत् विश्चस्तु देवता ।
कन्तव्यकमणो विद्वदान्दर्थं विनियोगिता ।॥ ५१६ ॥
षड्दीधयुक्छमूटेन षडङ्खानि समात्चरेत् ।
प्राणायामं ततः छरा ध्यायेद् गणपति
रिघे ॥ ११७ ॥
गुरुरिस्यादि । चत् यद्यनभिपिक्तत्वात् युमपूर्णामिपरेचने गुरुरधिकारी
न स्यात्तदामिषिक्तकोटेन पूर्णाभिपेचनं संस्कारं नरः साधयत् ॥ ११४ ॥
अथ गणपतिपूजाया विधानमवाह खान्ताणैमिव्यादिभिः । निन्द॒संयुक्त-
मनुस्वारसदहितं खाम्ता्ण खस्यान्तिमं गकारखूपमक्षरम् अस्य चिघ्नेदास्य वीजं
प्रकौततितम् ॥ ११५५ |,
अथ चषिन्यासं विधातुं गणपतिवीजमन्त्ेस्य ऋप्यादिकमाह गणकं
इत्यादिना । अस्य॒ गणपतिवीजमन्तस्य गणक ऋषिनिनच्छन्दो विघ्नो देवता
कततेव्यस्य श्ुभपूर्णाभिषेककर्मेणो विघ्ररान्यथं विनियोगः ! शिरसि गणकाय
ऋषय नमः । मुखे निवृच्छन्दसे नमः । हदये विघ्नाय देवतायै नमः ।
इति उष्षिन्यासं विदध्यात् ॥ ११६ ॥
पडित्यादि । तततः षड्दीयुक्तन मूलेन गणपतिबीजेनाङ्गुष्ठादीनि
ह्दयादीनि च षडङ्गानि प्रति न्यासं समाचरेत् । गां अङ्गुष्टाभ्यां नमः । गी
तजनीभ्यां स्वाहा । गू मध्यमाभ्यां वषट् । ओँ अनामिकाभ्यां हँ । ओँ
कंनिष्ठाभ्यां वौषट् । गः करतरुप्रष्ठाभ्यां फट् । इ्युङगुष्ठादिषडज्गन्यासम् ।
गा हृदयाय नमः । गी शिरसे स्वाहा । यूं शिखायै वषर् । गौं कवचाय हँ |
गो नेत्रत्रयाय वौषट् । गः करतल्पषठाभ्यां फट् । इति हृदयादिषड्ङ्गन्थासं च
विदध्यादिव्यथेः । ततो गमिति मन्तेण प्राणायामं कृत्वा गणपति ध्यायत् ! ११७}
८२ माद्
६५)
+>
सिन्दूरामं त्रिनेचं प्रयुतरजटरं हस्तपद्योदंधानं
खड्गं पाराङ्कुराष्टान्युर्करविटसदहरूणीपण्कुस्मम् |
बाटेन्दूदीप्तमोकि करिपतिवदनं वीजपृराद्रंगण्डं
मोग्द्राबड भूषं मजत गणपति रत्स्वस्ाङ्रणम् ॥ 39८ ॥
व्यात्ेवं मानसेरिषठा पीठटरात्छोः प्रपूजयत्
तत्रा च लिन नन्दा मोगदा कमरूपिणी | 9
उग्रा तेजखती सत्या मध्ये वि्वविनादिनी |
ूर्वादितोऽचैयित्वेताः पूजयेत् कमलासनम् !} ३२० ॥
१,
+
गणपतिध्यानसेवाहैकेन सिन्दूराममित्यादि । दे सक्ता गणपति गणान
यूयं भजतेव्यन्वयः ¦ कथम्भूतं गणपतिम् सिन्दराभम् सिन्द्रेणामा दीसिवंस्य
यस्मिन् वा तथाभूतम् । पुनः कीददाम् त्रिनेत्रम् त्रिलोचनम् । पुनः कीट्यस्
परधुतरजटरम् अतिविलाच्कुक्षिम् } पुनः कटम् हस्तपद्चः पाणिकमटेः खड्गं
पाशाड्कुरोष्टानि पाशमङ्कुरं वरं च दधानं दधतम् । पुनः कौदलम् उस्करविख-
सद्भारुणीपूणकुम्भम् उर विदारे क्रे शुण्डायां विल्सन् सामाना वारण्या
मदिरया पूणः कुम्भो यस्य तथाभूतम् । पुनः कीददम् बालन्दृहीक्षमाटिस्
बालेन्दनोदीषठो मौलिः किरीर यस्य तथाभूतम् ¦ पुनः कीदश्चम् करिपतिवदनन्
कृरिपतेर्गजराजस्येव वदनं मखं यस्य तथाभूतम् ! पुनः कीदलम् बीजपूराद्र-
गण्डम् बीजपूरेण मदयप्रवाहेणारद्रौ गण्डो कपोरौ यस्य तथाभूतम् । पुनः
कीदशम् भोगीन्द्राबद्धभूषम् मोगीन्द्ेण सपेराजेन बद्धा सूषा यस्ययेनवा
याभूतम् ! पुनः कीम् रक्तवल्ाङ्गरागस् रक्तवस्रेणाङ्ग रागो रक्तत्वं यस्य
तथाभूतम् | ११८
ध्यास्वैवमित्यादि । एवं गणपतिं ध्यात्वा मानसैरुपचारेरिष्टा पूजयित्वा च
प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्देण गन्धपुष्पादिभिः पीटशक्तीः प्रपूजयेत् । याः
३०४ महानिर्वाणतन्तम्
£
पुनर्ध्याला गणरानं पञ्चतच्योपचारकेः ।
अभ्यर्च्य तच्चतर्दिष्च गणेदं गणनायकम् । १२३ ॥
गणनाथं गण्डं यजेत् कौर्किसत्तमः ।
एकदन्तं रत्ततण्डं टम्बोदरगजाननोौ ॥ १२२ ॥
महोदर विकटं धू्ाभं विन्लनाङनम् ॥ १२३ ॥
ततो बाद्यीमुखाः राक्तीदिक्पालंश्च प्रपूजयन् | |
तेषामखराणि सम्पूज्य विश्चराजं विसञ्जैयेत् ॥ १२४ ॥
एवं सम्पूञ्य विच्धैरामधिवासनमाचरत् ।
भोजयेच्च पञ्चतचेबह्यक्ञान कुर्साधकान् ॥ १२५ ॥
पीटशक्तीः प्रपूज्येत्ता आह् तीत्रा चैव्यादिनैकेन । पूर्वादितः करमेणेतास्तीत्राया
अर्ययित्वा प्रणवा दिनमोऽन्तेन नाममन्तेण गन्धपुष्पादिभिः कमलासनं पूज-
येत् ॥ ११९ ॥ १२० ॥
पुनरित्यादि । कोलिकिसत्तमः पुनर्मणेशानं ध्यात्वा प्च्चतत््वोपचारकैः
र्वोक्तमन्वदोधितैर्मयादिभिः पञ्चतच््वैरन्यैश्य॒पायार्व्याचमनीयादिमिरुपचर-
रभ्यच्यं च. तच्तुर्हिक्चु नमोऽन्तनाममन्तेण गन्धपुप्पादिभिगणेक्ञादीन् क्रमतो
यजेत् | १२१-१२३ ॥ |
तत इत्यादि । ततः परं प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्तेण गन्धपुष्पादिभि-
नाह्ीयुखा ब्राहमीममृतीरष्टशक्तीरिनद्रादीन् दिक्पासंश्च म्रपूजयन् तेषां दिकपाला-
नामस्राणि चं सम्पूज्य विघ्नराज क्षमस्वेति वाक्यन विश्नराजं विसजयेत् ॥१२४॥
एवमित्यादि । एवं विदं सम्पूज्य वक्ष्यमाणेन विधिना जधिवासन्-
माचरेत् कुर्यात् ॥ १२५ ॥ |
ददामोह्छासः ३०९५
दिने खातः कृतनिलयोदितक्रियः
आजन्मच्तपापानां क्षयाथं तिर्काच्छनस् ।
उत्सखजेत् कौरतप्त्य्थ भोव्यञ्चैकमपि प्रिये ॥ १२६ ॥
अध्य दत्वा दिनेराय ब्ह्मविष्णुदिषम्रहान् ।
अचेयिा मातृगणान् वसुधारां रकल्पयेत् ॥ १२७ ॥
कर्मणोऽम्युदयार्थाय वदिश्राडं समाचरेत् ।
ततो गला गुरोः पाश्च मणम्य प्राथेयेदिदम् ॥ १२८ \
त्राहि नाथ कुटाचारनलिनीकुटवम ।
तादाम्भोरुहछायां देहि मृदि कृपानिधे ॥ १२९ ॥
आज्ञां देहि महाभाग शुभपूणाभिषचने ।
निर्वि कमणः सिदिसुपेमि वस्रसादतः ॥ ३३० ॥
दिवराक्यान्ञया वत्स कुर पूणाभिषचनम् ।
मनोरथमयी सिदिजायतां रिवशासनात् }! ५३५ ॥
इत्थमाक्तं गुरोः प्रप्य सवापद्रवशान्तये ।
आयुरछक्ष्मीवखारोम्यावाप्त्ये सङ्ल्यमाचरेत् ॥ १३२ ॥
तत इत्यादि । ततो दिनात् परदिने खातः कृतनित्योदितक्रियश्च सन्
ओ अयामुकगोत्रः श्रीमदसुकदेवरार्मा आजन्मकृताशेषदुष्छृतक्षयकामोऽसुक-
मोत्रायासुकदेवरार्मणे ब्राह्मणाय दातं काञ्चनसदटितंस्तिखानहमुत्छजे इति
वावयेनाजन्मक्ृतपापानां क्षयार्थं तिलकाञ्चनमुत्छजेत् तथेव कल्पितेन वाक्येन
कौरतुप्तयरथमेकं मोज्यमप्युत्जेत् ॥ १२६- १२८ ॥
यत् प्रा्थवत्तदाह त्राहि नायेत्यादिच्यां वाभ्याम् ॥ १२९. १३१ ॥
रव्थमिव्यादि ! इत्थं गुरोराज्ञां पराप्य सर्वोपद्रवशान्तव आयुलक्ष्मी-
वकारोग्यप्राघ्यै च ओ अदयामुकगोत्रः श्रीमदसुकदेवरार्मा निःरेषोपद्रवध्वंसकाम
39
३०६ मह् निर्वाणतन्त्रम्
ततस्तु कृतसङो वस्रा्ट्मरभूषणेः ।
कारणेः शुद्धिसहितेरभ्यच्यं व्रणुयाद् गुरुम् ॥ १३३ ॥
मनोहर गहे गेरिकादिविचि्रते ।
(क
चित्रष्यजपताकामिः पख्पष्टवोभिते ॥ १३४९ ॥
किद्िणीजाल्माखामिधन्द्रातपविभूषिते ।
घ्रतप्रदीपवदलिभिस्तमोटेराविवजिति ॥ ३३५ ]
५ (न~ च £. क सुव
कपूरसदितेधृपेयक्षधुपः सुवासिते ।
भ भ (~^ र
व्यजनेश्वामरेबर्हदपणायेरटङ्कछरते ॥ १३६ ॥
सार्धहस्तमितां बदीमुचखकैतुरङ्गुखाम् ।
रचयेन्म्रण्मयीं तच चूर्णरक्षतसम्म्तेः ॥ १३७ ॥
आयुरेकष्मीवलासोग्यकामश्च दरुसपूणाभिषेचनमहं करिष्ये इति सङ्कल्पमाचेत्
कुर्यात् ॥ २३२२ }
ततस्तविव्यादि । ततस्तु क्रतसङ्कस्पः शिप्यो वसख्रालङ्कारभूषणैः शुद्धि.
सदितै्मासादिसदहितेः कारणे्येश्च गुरुमभ्यर्च्य ओ अद्यामुकगोत्रः श्री अयुक-
देवमा अमुकगोत्र श्रीमन्तममुकानन्दनाथं गुख्खेन भवन्तं वखादिभिरहं वृणे इति
वाक्येन गुरु वखखादिमिवृणुयात् ॥ १३३ ॥
गुरुरित्यादि । ततौ गुरुर्हि गहै सारथहस्तमितामुचकेरुच्चत्वे चतुरङ्गुरां
चतुरङ्गुरिपिरिमितां प्मीं वेदीं रचयेत् कस्पयेत् इति चतुथश्छोकगतैः
पदेरन्वयः ! मनोहरः इव्यादीनि सप्तम्यन्तानि पदानि गेदस्य विशेषणानि
मवन्तीति ज्ञेयम् । चित्रध्वजपताकासिश्च शोभिते ।॥ १३४ ॥
किङ्िणीजाख्माखामिः श्चुद्रवण्टिकासमूहमाामिश्च भूषिते यक्षधुपैः
शाखृक्षरसेः । वरदः मयूरपक्षेः |! १३५ ॥ १३६ ॥
दरमोष्धासः ३०७
पीतरक्छासितश्वेतश्यामलेः सुमनोहरम् ।
मण्डलं स्वेतोमद्रं विदधव्यात् श्रीगर्स्ततः ॥ १३८ ॥
स्वस्वकच्पोक्तविधिना मानसाचचावधिक्रियाम् |
करता पवो ्छमन्तेण प्चतक्छानि दोध्येत् ५३९ |
संरोध्य पञ्चतच्वानि पुरःकद्पितमण्डल ।
स्वाण वा राजतं ताम्रं मृण्मयं षरमव वा} ५६० |
क्षालितञ्वाऽस्रबीजेन दच्यक्षतविचचितम् ।
स्थापयेद्रह्मबीजेन सिन्दूरेणाऽङकयेत् धिया ॥ ३३ ॥
क्षकारादेरकारान्तेवेर्णेषिन्दुविभृषितेः
मूलमन्तत्रिजापेन पूरयेत् कारणेन तम् ॥ १६२ ॥
अथवा तीथतोयेन शुद्धेन पाथसाऽपि वा |
नवरत्नं सुवणं वा घटमव्ये विनिःक्षिपेत् ॥ ०४३ \
ततः परं श्रीगुरस्तत्र रचितायां वेद्यां पीतरक्ता-सितश्वेतद्यःमदेरक्षतस-
म्भवेच्र्णैः सुमनोहरं सवंतोभद्रं॑ मण्डं विदध्यात् कुर्यात् । असितेर्नील्वर्णैः ।
रयामरेहरिर्णैः ॥ १३७ ॥ १३८ ॥
स्वस्वेत्यादि । ततः स्वस्वकल्पोक्तविधिना मानसार्चावधिक्रियां मानस-
पूजापयेन्तां क्रियां करत्वा पूर्वोक्तमन्त्ेण मद्याद्रीनि पञ्चतत्त्वानि शोधयेत् | १३९॥
संशोध्येलयादि । पूर्वोक्तेन मन्तेण पञ्चतत््वानि संरोध्य पुरःकल्यिते
सर्वतोमद्रमण्डकलेऽखवीजेन फटा मन्वेण क्षाखितं धौतं दध्यक्षतविचयचितं दध्यक्चते-
विरिक्तं स्वा सुवणमवं राजतं रजतोद्धवं ताम्रोद्धवं खण्मयमेव वा घटं ब्रह्मवीञन
प्रणयेन स्थापयेत् । श्रिया श्री ` बीजेन सिन्दुरेणाऽङ्येच ॥ १४० १३१}
क्षकारायेरित्यादि । ततो निन्दुविभूषितेरनुस्वारालङ्कृते क्षकाराचैरका-
रान्तिधर्णैः सह॒ मूलमन्तस्य त्रिजपिन कारणेन मदेन्।ऽथवा तीथंतोयेन शुद्धेन
महानिर्वाणतन्वम्
मां मायां खमुचायं स्थापयेत् पषटवोपरि ॥ १४५ ॥
व्चीयादसख्यम्मन ग्रीवां तस्य वरानन |
राकौ रक्तं रिवे विष्णौ चवेतवासः प्रष्टीतितम् \॥ १४६ ॥
स्थां स्थी मायां रमां स्रा स्थिरीछ्व्य घरान्तरे ।
निःक्षिप्य पच्छतत्वानि नदपात्राणि विन्यसेत् ॥ १४७ ॥
राजतं श्तिपा स्यात् गुरूपाच्रं हिरण्मयम्
श्रीपात्रन्तु महाशङ्खं ताम्राप्यन्यानि कस्पयेत् ।॥ १४८ ॥
पवित्रेणाऽन्येन पाथसा जलेनापि वा तं घटं पूरयत् । ततो घटमध्ये नवरलनं
सुवणं वा विनिःक्षिपेत् ।॥ १४२ ॥ १४३ ॥
तन्सुखे घटसुखे ! वाम्भवेन एेमिति मन्वेण | १४४ ॥
यरावमित्यादि । ततः फलाक्षतसमन्वितं सुव्णादिभवं मार्सिकं
स््तिकोद्धवं वापि शरावं रमां श्रीमिति मायां ह्ीमिति च वीजं समुचाये
पछ्वोपरि स्थापयेत् ।॥ १४५ ॥
तस्य घटस्य । ननु किं वर्णेन वखयुग्मेन घटस्य ग्रीवां बधधीयादित्ययेक्षा-
यामाह शक्तो रक्तमित्यादि ॥ १५४६ ॥
स्थां स्थीमित्यादि | ततः स्थां स्थं मायां रमां स्प्रलास्थांस्थीदही
श्री" स्थिरीभवेति मन्लं पटित्वा स्थिरीङ्ृतघरःन्तरे पञ्चतत्वानि निःक्षिप्य
पूर्वोक्तविधिना नवपात्राणि विन्यसेत् स्थापयेत् ॥ १४७ ॥
ननु कि द्रव्योद्धवानि नवपात्राणि विन्यसेत्तत्राह राजतमित्यादि ।
महाशङ्खं नरकपार्म् ।॥ १४७८ ॥ १४९ ॥
द्ङामोल्छसः २०६
पाषाणदारूलोहानां पात्राणि पखिजयेत् |
शक्त्या प्रकल्पयेत् पात्रं महष्ेव्याः प्रपूजने ।॥ ५४९ |};
पात्राणां स्थापनं कृत्वा गुरून् देवीं प्रतपयेत् ।
ततस्छग्रतसम्पृणेवरमभ्यचेयेत् सुधीः ॥ ५८० ॥
दरौयिता धूपदीपो स्वैभृतबलि हरेत् ।
पीटदेवान् पूजयिता षड्ङ्खन्यासमाचरेत् ॥ ५५५ ॥
प्राणायामं ततः छता व्यालाऽपवाद्य महेश्वरीम् ।
स्वरक्तया पूजयेदिशं वित्तदाठटयं विवजयेत् }! ३५२ ॥
टोमान्तच्रत्यं निष्पाय कुमारीशक्तिसाघक्ान् ।
ुष्पचन्दनवासोभिरचेयेत् सदुगुरः दिवे ॥ ३५२३ ॥
अनुगरहन्त॒ कौल मे रिष्यं प्रति कुख््ताः |
पूर्णाभिषेकसंस्कारे भवद्धिरणुमन्यताम् ॥ १५४ ॥
एवं प्रच्छति चक्रेरो तं वुयुगुरूमादरात् ।
महामायाध्रसदिन प्रमावात् परमासनः ।
दिष्यो भवतु पणेस्ते परतच्परायणः ॥ १५५ ॥
गुरून् देवीमिति आनन्दभैरवादीनामप्युपलक्षणम् । प्रतपेयेत. पूव त्न
तत्तन्मन्वेण | १५० ॥
ददयिलेव्यादि । ततो घटं प्रति धूपदीपौ दद्यौयित्वा पूर्वोमन्देण
स्वभूतबरिं हरेत् दात् ॥ १५१ ॥ १५२ ॥
होमान्तछरत्यं हयोमपर्यन्तं कतैव्यं कमं निप्पा्य साधयित्वा ॥ १५३ |
|| १८५४ ॥ |
परतत्वपरायणः पर्रह्तत्परः । १५५५ ||
३६१० महानिर्वाणतन्त्रम्
दिष्येण च गुर्ध्देवीमचेयित्याऽचिते घटे |
कामं मायां रमां जप्ठा चाटयेदहिमरं घटम् | ५५६ ॥
उनत्ति व्रह्मकलर्दा देवतात्मक सिद्धिद
लत्तोयप्धैः सिक्तः रिष्यो बह्यरतोऽस्त मे ॥ ५५७ |)
इत्थं सञ्चाद्य कलरामुत्तराभिमुखं गुरूः ।
मन्नेरतैवद्यमाणिरभिषिच्धेत् कपान्वितः ॥ १५८ ॥
सुमपूर्णामिषकस्य सदारिष ऋषिः स्मरतः
छन्दो (नुष्टब्देवताऽभ्या प्रणवं बीजमीरितम् ।
€~ नियोग ५
सुभपूर्णाभिषकार्थं विनियोगः भ्रकीतितः ॥ ५५९ ॥
चिप्येणव्यादि । ततो गुरूः शिष्येण दैवीमयैयिलाऽचिते पूजिते घटे
कामं मायां रमांङ्की द्यी" श्रीमिति मन्त्रं जघ्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेण विमलं घटं
चाख्येत् | १५६ ॥
घटचार्नमन्लमेवाह् उक्ष्ठित्यायम् ॥ १५७ ॥
इत्थमित्यादि । इत्थं करटो घटं सश्चाल्य कृपान्वितो गुरुरुत्तरामिमुखं
च ९.
शिष्यं वक््यमणिरतेमन्त्रेरभिषिच्चेत् ।॥ १५८ ॥
अथ टुभपूर्णासिपेकमन्ाणागप्यादिकमाह दुभपूर्णाभिषेकस्येत्यादिना
सार्धेन । एषां शरुभपूर्णामिषेकमन्लाणां सदाशिव ऋषिरनुष्टष्ठन्दः आद्या काली
देवता प्रणवो बीजं ञरुभपूर्णाभिषकार्थे विनियोगः । शिरसि सदारिवाय ऋषये
नमः । सुपनुष्ुप्च्छन्दसे नमः । हदये ञाद्याये कालिकायै देवतायै नमः |
गुह्ये प्रणवाय वीजाय नमः । श्ुभपूर्णाभिषेकार्थे विनियोगः इति ऋषिन्यासो
विधातव्यः } १५९. ॥
दसमोल्ासः
. ५५
[१
द्
गुरवस्या ऽभिषिञ्चन्तु व्रह्यविष्णुमहेश्चराः ।
दुगखष्मीभवान्यस्ामभिषिञ्छन्तु मातरः | १६० ॥
षोडदरी तारिणी नित्या स्वाहा महिष्मदिनी ।
एतास्त्वामभिषिच्न्तु मन्वपूतन वारिणा ।॥ १६३ },
जयदर्गा विरालाक्ती बद्याणी च सरखती ।
एतास्वामसिषिच्छन्तु बगल वरदा दिवा ॥ ३६२ ॥
नारतिही च वाराही वैष्णवी वनमालिनी ।
इन्द्राणी वारुणी रोद्री लाऽभिष््छन्तु राक्तयः ॥ १६२ ॥
भेरवी भद्रकाली च तष्टिः पुष्टिर्ा क्षमा |
श्रा कान्तिर्दया रान्तिरभिष्चिन्तु ते सदा ॥ १६४ ॥
मटाकाटी महारक्ष्मीमहानीरुसरस्वती ।
उग्रचण्डा प्रचण्डा व्वामभिषिच्छन्तु स्वेदा ॥ १६९ ।॥
मत्स्यः कूर्मो वराद चूसिहो वामनस्तथा ।
रामो मागवरामस्वामसिष््छन्तु वारिणा } १६६ ॥
असिताङ्खो ररश्वण्डः करोधोन्मत्तो भयङ्करः ।
कपाली भीषणश्च लामभिषिच्छन्तु वारिणा ।॥ ३६७ |;
काटी कपालिनी कुदा कुस्कुद्ा भिरोधिनी |
विप्रचित्ता महोग्रा त्वामभिषिञ्चन्तु स्वेदा ॥ ३१६८ ॥
अथ गुरवस्त्वामिषि्चन्त्वित्यादीनमिषेकमन्ानेवाह त्वा ताय्
|} १६०-१६२९ ॥
त्वा त्वाम् | १९६२ ॥
ते इति कर्मणः रोष्वेन विवक्षितत्वात् षष्ठी ।! १६.४-- १६९ ।)
१३ महानिर्वाणतन्तेम्
हशानः सिञ्चन्तु त्वां दिगीश्वराः ॥ १६९ ॥
रविः सोमो मड्खश्च बुधो जीवः सितः इनि
राहः केतुः सनक्षत्रा अभिषिञ्चन्तु ते ग्रहाः ॥ १७० ॥
नक्षत्रं करणं योगो वाराः पक्षो दिनानि च |
ऋतुमासो हायनस््वाममिषि्न्तु सवेदा ॥ 9७१ ॥|
ख्वण्चुसुरसपिदंधिद्ग्घजलसन्तकाः ।
समुद्रास्वाऽभिषिच्छन्तु मन्तपूतेन वारिणा ॥ ५७२ ॥
गङ्ख सुयसुता रेवा चन्द्रभागा सरखती ।
सरयु्ण्डकी कुन्ती खवेतगङ्खा च कौडिकी ।
एतास्वामभिषि्न्तु मन्तपूतेन वारिणा ॥ १७२३ ॥
अनन्ताया महानागाः सुप्णादयाः पतत्रिणः ।
तरः कस्पत्रक्षायाः सिच्न्तु तां महीधराः ॥ १७४ ॥
पातालभूतटव्योमचारिणः क्षेमकारिणः |
पृणाभिषकसन्तु्टास्वाऽभिषिच्न्तु पाथसा ॥ ५७५ ॥
दोभाग्यं दुर्यशो रोगा दौर्मनस्यं तथा सुच
विनस्यन्त्वमिषकेन परमवह्यतेजसा ॥ ५७६ ॥
जीवो ब्रहस्पति: । सितः शुक्रः ॥ १७.०- १.७२ ॥
सूयघ्ुता सूकपुत्री यञुना ॥ १७ ॥
अनन्ताद्याः उषम्रभृतयः । सुपर्णायाः गरुडादयः । पतत्रिणः पक्षिणः
।॥ १७४ ॥ १५७५ ॥
ददमाल्सः ३१३
भूताः प्रेताः पिशाचाश्च ग्रहा येऽखिकारकाः |
विद्रुतास्ते विनरयन्तु रमाबीजेन ताडिताः ॥ १७८ ॥
परभिचारदरता दोषा वैरिमन्तोद्वाश्च ये |
मनोवाच्छायजा दोषः विनदयन्यभिषेचनात् ॥ १७९ ॥
नर्यन्तु विपदः सवाः सम्पदः सन्तु सुस्थिराः ।
अभिषेकेण पूर्णेन पर्णाः सन्तु मनोरथाः ।॥ ८० }}
इव्येकाधिकविरालया मन्तः संसिक्तसाधकम्
परोमुखाद्छन्धमन्तं पुनः संश्रावयेद् गुरः ॥ ५८१ ॥
पर्वात्त्नाख्ना सम्बोध्य ज्ञापयन् दाक्तिसाधकान् ।
द्दययादानन्दनाथान्तमाख्यानं कौलिको गुरः ।॥ १८२ !
श्रुतमन्तो गुरोयन्ते सम्पूज्य निजदेवताम् ।
पञ्चतच्योप्चारेण गुरुमभ्यचेयेत्ततः }॥ ३८३ ॥
गोभूहिरमप्यवासांसि पानाख्ट्रणानि च |
गुरवे दक्षिणां द्वा यजेत् कौटान् दिवात्मकान् }! ॥
टचः चोका: | १७६ । १७७ })
अरिष्टठकारकाः अ्ुमोखादकाः ।॥ १७८- १८१ |
पूवक्तित्यादि } ततः कौलिको गुरूः चक्तिसाधकरान् ज्ञापयन् सन्
ूर्वोक्तनान्ना रिष्यं सम्बोध्य तस्याऽऽनन्दनाथान्तमाख्यानं नाम दद्यात् } यथा
असुकदेवरार्मन् व्वमेतदिनमारम्याऽसुकानन्दनाथाख्योऽसीति ॥ १८२११८२
गोभूदिरण्येव्यादि । ओ अयेलादि कृतेतच्छमपृ्णासिषेककर्मणः
साङ्गत्वाधै गोभूहिरण्यादिदक्षिणामसुकगोत्रायासुक्रानन्दनाथाय गुरुवे तुभ्यमहं
0)
२१४ महानिर्वाणतन्तेम
धीरः रान्तोऽतिविनयान्वितः |
गुरो छा भक्तया नत्वद्मथयेत् । ५८५ ॥
श्रीनाथ जगतां नाथ मन्नाथ करूणानिधे |
पराम्रतपभरदानेन पूरयाऽस्मन्मनोरथस् }¦! ३८६ ॥
आज्ञां मे दीयतां कौलाः परत्यक्षशिवरूपिणः |
मच्किष्याय विनीताय ददामि परसाख्रतम् ॥ १८७ ॥
चकरेरा परमेशान कौर्पदङ्कुजमास्र ।
करतां कुर सच्छष्यं देयसुष्मे कुटाम्रतम् ॥ १८८ ॥
आज्ञामादाय कोलानां परमामृतपूरितम् ।
सशुदधिकं पानपात्रं रिष्यहस्तं समपयेत् ॥ १८२९ ॥
हयाकरष्य गुर्वीं सुवसंख््भस्मना ।
स्वस्य रिष्यस्य कोलानां कूर्च च तिलकं न्यसेत् ॥ ५९० ॥
ततः प्रसादतचानि कोटेभ्यः परिवेरायन् ।
चच्छानुषनविधिना विदव्यात् पानभोजनम् । १९१ ॥
इति ते कथितं देवि शुभपूर्णाभिष्चनम् ।
बरह्मज्ञानैकजननं रिवतफटसाधनम् ।॥ १९२ ॥
नवरात्रं सप्तरात्रं प्रात्र तिराघ्रकस् ।
अथ वाप्येकराच् कुयात् पूर्णाभिष्चनम् ॥ १९३ ॥
सप्रददे इति वाक्येन यथाशक्ति गोभूहिरण्यादीनि दक्षिणां गुरवे दक्वा
सिवातमकान् शिवस्वरूपान् कौखान् यजेत् ।॥ १८४ ॥
अथेयेत् याचेत् ।॥ १८५ ॥
यत् प्राथेयत्तदाह श्रीनायेद्यायेकेन ॥ १८६-१९.० ॥
ए छ |
दङमोघ्छरसः २.४५.
नवनामं सप्तराते पच्चान्जं पच्वराद्रक
तिराते चेकरावे च पदयसष्टदटं प्रिय ॥ ३९५ !!
मण्डले सवेतोभद्रे नवनामेऽपि साधकैः ।
स्थापनीया नवं घयाः पच्वाव्जं पच्चसह्भुन्यकाः }\ १९६ })
ञलिनेऽटदटे देवि षरस्सेकः बकीत्तितः ।
अङ्खावरणदेवाँश्च केसरादिषु पूजयेत् ॥\ ३९७ ॥
ू्णाभ्षिकसिद्धानां कौटानां निमंटात्मनाम् ।
द्रोनात् स्दानाद् श्राणाद् दरव्यशुद्धिविधीयते ॥ १९८ ॥
राकी वैष्णवैः रवैः सोौरेगाणपतेरपि ।
कौख्धममाध्रितः साधुः पजनीयो ऽतियनतः ।॥ १९९ ॥
राक्ते चात्तो गुरः रसास्तः देवे रेवो गुस्मतः ।
वेष्णवे वैष्णवः सोरे सौये गुरर्दादहतः ॥ २०० ॥
गाणपे गाणपश्चैव कौटः सवत्र सद्रुरः ।
अतः सर्वात्मना धीमान. कौटणद् दीनतां समाचरेत् ॥२०१॥
पञ्चतत्त्वेन यज्ञेन भक्तया कौटान् यजन्ति ये ।
उद्धृत्य पुरषान सर्वास्ते यान्ति परमां गतिम् ।॥ २०२ ॥
तत इति । विदध्यात् कुर्यात् ॥ १९.१-१९.६ ॥
नरिनि पन्ने 1} १९७-२०० 1)
महानिर्वाणतन्तमः
रोवेक्त्राह्व्धमन्तः पडुरेव न संङयः ।
वीरा्न्धमनुर्वीरः कौलद्भवति बह्यवित् ॥ २०३ ॥
साच्छाभिषकी वीरः स्यात् प्च तानि खधयेत् ।
चेष्ट पजाविधावेव न तु चक्रेश्वरो भवेत् | २०४ ॥
4
वीरघाती व्रथापायी वीराणां स््रीगमस्तथा ।
स्तेयी महाफतकिनस्तत्संस्गीं च पच्छमः ॥ २०५ ॥
कुख्वत्मं ऊट्द्रव्यं कुरुसाधकमेव च |
ये निन्दन्ति दरात्मानस्ते गच्छन्त्यधमां गतिम् ॥ २०६ ॥
नृत्यन्ति रूदरडाकिन्यो नुत्यन्ति रुद्रभेखाः ।
मांसास्थिचर्वणानन्दाः सुराकौटदिषां नणाम् ॥ २०७ ॥
दयालवः सत्यशीटाः सदा परहितैषिण
तान गहयन्तो नरकान्निष्करुति यान्ति न कचित् ॥ २०८ ॥
उक्त प्रयोगा बहवः कमणि विविधानि च |
बरह्ेकनिष्ठकोरस्य त्यागानुष्ठानयोः समम् ॥ २०९ ॥
एकमेव परं बह्म जगदाव्रत्य तिष्ठति !
विश्वाचेया तदर्चां स्यात् यतः सवै तदन्वितम् ॥ २१० ॥
सर्वात्मना सवप्रयत्नेन ॥ २०१-२०४ ॥
जथ पञ्चमहापातकिन आह वीरघातीत्यायेकेन ।॥ २ ०५-२ ०७ ॥
गहेयन्तः निन्दन्तः ॥ २०८ ॥ २०९ ॥
एकेति । तदचां परत्रह्माचैनम् । तदन्वितम् परत्रह्यान्वितम् ॥ २१० ॥
ज्यः स एव सत्क जीवन्मुक्तो न सदयः ॥ २१२ ॥
इति श्रीमहानिधौणतन्वे सवेतन्तोत्तमोत्तमे स्वेधमनिणयतरे श्रीमदायासदादिदसवःद
ृदधिश्राद्रादिखक्रियापणामिषेककथनं नाम द्दामो्रास
फलासक्ता दृत्यादि। अत इति रेषः | कमजाखताः कमसमूहानुरक्ताः ¦
तत् परं ऋ ॥ २११ ॥ २१२९ ॥
इति श्रीमहानिर्बाणतन्वटीकायां ददामोल्यसः |
श्रुला शास्भवधर्माणि वर्णाश्रमविभेदतः ।
अपणां परया प्रीतया पप्रच्छ शुरं प्रति ॥ 9 ॥
देव्युवाच |
वणाश्रमाचारधमाः संस्कारा लोकसिदयं
कथिताः कपया मद्यं सवज्ञेन वया प्रभो ॥ २॥
ओ नमो ब्रह्मणे ।
कठो सेकानां प्रायशो नास्तिकलात् संरायापच्मानसलवात् कामक्रोधायमि-
भूतत्वात् सवेदेन्दरियसुखाकांक्षिलाच सदारिवप्रोक्तसन्मार्गाननष्ठानात्तनिषिद्ध-
दुवंमनः येवनाचानेकविधं पापमुलदयते । ततश्च तेषां कथं विमुक्तिरित्यारयवती
पावती शाङ्करं एच्छति स्म्य श्रुलेदयादिना । वरणा ्राह्माणादयश्चाश्रमो गार्हर्य-
मेको च तेषां विभेदतः श्ाम्भवधर्माणि श्युपमोक्तर्माणि श्रुता पणा
रतव्यक्तपत्रा पावती परयोत्तमया प्रीया शङ्करं कल्याणकर्तारं महादेवं प्रति
प्रच्छ ॥ १॥ `
किं प्प्रच्छेत्याकाइक्षायां प्रष्टव्यमेवामिधातुमुपक्रमते वर्ाश्रमत्यादि
वततुमहसीत्यन्तं ोकत्रयम् । प्रभो हे स्वामिन् यपि रोकसिद्धये लोकनिर्वाह-
निप्यत्तये वर्णानामाश्रमाणां चाचारा धर्माः संस्काराश्च सर्वज्ञेन सरव जानता लया
कपया मह्यं ममुदहिद्य कथिता उक्ताः ॥ २ ॥
कलो दुरवृत्तयो लोकाः कामक्रोधान्धचेतसः
सितिकाः संङायात्मानः सदेन्द्ियसुखेषिणः ॥ ३ ॥
मवननिगदितं बत्य नानुष्रस्यन्ति द्धियः |
तेषां का गतिरीरशान विरोषादत्तुमहसि }¦ ४}!
[~
शआ्ीसदाङ्िवि उवाच ¦
साघु पृष्टं चया दवि लोकानां हितकारिणि |
तं जगज्जननी दगा जन्मसंसारमोचनी ॥ ‡ ॥
तथापि कलौ लोका जना मवचलिगदितं वता कथितं बरत्म माम
नानुष्ठास्यन्ति नानुचरिप्यन्तीति द्वितीयेनान्वयः ! यिवोक्तवःमाननुष्ठाने हतं
दशीयन् लोकान् विरिनष्टि कख दुदरेत्तय इत्यादिना । कथम्भूताः रोका:
ुर्वत्तयः दुष्टे कर्मणि व्र्तिदंष्टा वा व्रिरयेवां ते । दुष्ट करमणि वत्तमाना
दतय्थः । पुनः कामक्रोधान्धचेतसः कामक्रोधाभ्यामन्धश्चेतो येषां तथाभूताः ।
नास्तिका परलोकादिकं नास्तीति बुद्धिलालिनिः । संशयात्मनः परलेकादिकमस्ति
नास्ति वेति सन्देहापन्नमानसाः । सदेन्दरियसुखेषिणः सर्वदा रसनादीन्दिय-
सुखाकाङ्क्षिणः ॥ ३ ॥
दुधियः दुवंद्धयः । ईशान हे देश्व्यशाछिन् तेषां लोकानां का गतिः
को विसुक्तेरुपायः स्यादिति विरोषाघ्ठक्तं कथयितुमहेसि लख योग्यो भव्ति ।
मतिज्ञनि दक्ायां च मार्ग यात्राभ्युपाययोरिति कोष ]
सम्भुरिदानीमपर्णाप्रश्नं स्तोति साधु प्रष्टमित्यदिना 1 देवि हं दयुतिमति
त्या साधु मनोरमं प्रष्टम् । साधुप्रश्ने हेतुं दशयन्राह खोकानामिति । कौटि
देवि लोकानां हितकारिणि जनानाममीष्टोत्पादयित्रि ¦ लोकानां हितकारिणी
बीज दर्डयन्नाह त्वमित्यादि । लं जगल्नननी जगर्तां जनयित्री जगञ्जननीत्वा-
छोका्नां दितकारिणी लोकानां दहितकारिणीलाच्च साधु ए्ष्टमिति योज्यम् ।
३२० महानिवाणतन्वम
जगतां धात्री पाख्यित्री पराटखरा ।
व धार्यते देवि विश्वमेतच्वराचरम् ॥ £ ॥
मेव प्रथ्वी ठं वारि चं बायुस्वं इतारनः ।
त्वं वियच्महड्रस्वं महत्तचरूपिणां ॥
मेव जीवो रेकेऽस्मिस्तं विया परदेवता ।
इन्द्रियाणि मनोलुदि विश्वेषां सं गतिः स्थितिः ॥ < ॥
खमेव वेदाः प्रणवः स्मृतयसं हि संहिताः ।
निगमागमतन्वाणि सवराख्रमयी रिवा ॥ ९ ॥
जन्मसंसारमोचनी जन्मनः उत्पत्तेः संसारात् पुनःपुनर्यातायातकत्तुः कलत्रपुत्रादेश्च
मुक्तिकर्नी त्वम् । अत एव दुःखेन गम्यते ज्ञायते या सा दुर्गां दुर्ञेया
च त्वम् || ~^ |
त्वमिति । त्वं जगतामा्या आदिभूताऽसि } जगतां धात्री पष्ट च त्वम् !
पाख्यित्री जगतां रक्षिका च त्वमेव । परात् श्रेष्ठादपि परा श्ष्ाचस्वम् | दह्
देवि कान्तिमति चराचरं जङ्गमस्थावरमेतद्विश्वं त्वयेव धार्यते ॥ ६ ॥
त्वमेवेति । त्वमेव प्रथ्वी भूमिः लवं वारि जं त्वमेव बायुः पवनः
त्वंच हतारनोऽिः ववं वियदाकाड्ं त्वं चादहङ्कारः । महत्तत्वरूपिणी
च त्वमेव ॥ ७ ॥
त्ममेवेति । अस्मिोके यो जीवस्तदुपा च त्वमेव । विद्या आत्म-
ज्ञानरूपा च त्वमेव । परदेवता श्रष्ठदेवता च त्वमेवासि | इद्दियाणि
नेत्रादीनि मनो हदयं बुद्धिः शाख्रादितच्वज्ञानम् तत्तद्रुपा च त्वमेवासि ।
विश्वेषां या गतिः स्थितिश्च तद्रूपा च त्वमेव ॥ ८ ॥
तमेवेति । वेदा यजुरादयः तद्रूपा च स्मेवासि । भ्रणव
ओङ्काररूपा च चतम् । स्छतयो मन्वादिकथितधरमेराख्राणि तद्रूपा च
एकादराह्टासः
क 1
१1
ष
महाकाटी महाख्क्ष्मीमहानीरखुसरस्वती ।
होदरी महामाया महारोद्री महेश्वरी ॥ १० ॥
सवेन्ता ठं ज्ञानमयी नास्त्यवेदययं तवाऽन्तिकि ।
तथापि प्रच्छति प्राज्ञे प्रीतये कथयामि तं} 93 ॥
सत्यमक्त खया देवि मनुजानां विचेष्टितम्
जानन्तोऽपि हितं मत्ताः पपेराञ्चु सुखप्रदः | ५२ ॥
त्वम् ! संहिता महामारतादयस्तद्रपा च त्वमेवासि }! निगमः च्म्भुप्रश्चतः
पार्वतीसुखजातः पद्यदूपो मन्थविरोषः । आगमश्च शिवमुखागतमिरिजाननया-
तवासुदेवमतपदयखूपम्न्थविरोष एव॒ । तन्तं चाऽभ्विकायुद्िदय चिवोक्ता
गणेरिखितो ग्रन्थविरोष एव । तततदरुपा च त्वमेव । सवशाखमयी वेदान्ता-
दिसकख्दाख्लखूपा च त्वम् । रिवा कल्याणेकनिख्यभूता च तमसि ॥ ९!
महेति ! जगत्संह्रीतान्महाकाली त्वम् । सम्पत्तव्रद्धिदेतत्वान्मदारक्ष्मीश्च
त्वमेव । विदयाप्रदात्रीत्वान्महानीरूसरस्वती चं त्वमवासि । प्रख्य अरोष-
जगत्कुक्षित्वान्मटोदरी त्वम् } जगन्मोह यित्रीलान्महामाया च तम् । महारोद्री
अत्युग्रा च त्वम् । महेश्वरी महे.शधयेविरिष्टा च तम् ॥ १० ॥
सर्वजनेति । सर्वज्ञा अरोषपद्ाथज्ञात्री ज्ञानमयी मोक्षविषयप्रज्ञास्वरूपा
नच त्वमसि । अतस्तवाऽन्तिके त्निकटे अवेयमप्रज्ञेर्य किचिदपि नास्ति! ननु
किञ्चिदपि ममवेद्यं नास्ति चत् कथं एच्छामीत्यारङ्कमानां प्रव्याह तथापीति |
यदप्येवं तथापि प्राज्ञे हे प्रकृष्ठन्ञानवति प्रीतये प्रच्छि ममति खेषः अहमपि
ते तव प्रीतये कथयामि । ते तवाग्रतः ते तुभ्यमिति वा | काकाक्षिमोल-
कन्यायेन प्रीतये इति पूर्वोत्तराभ्यां क्रियाभ्यां सच्चध्यते | ११॥
अधुना पूर्वोक्तमेवानुवदन्रत्तरं दातुं प्रक्रमते सत्यमुक्तमिव्यादि । हं
देवि मनुजानां मानवानां विचष्टितं विरुद्धं चष्टितं त्वया सत्यञचुक्तस् ।
विचेष्टितमेवाहः जानन्त इत्यादिना । आत्मनो दितं जानन्तोऽपि मनुजाः सद्वरमे
४: 81
३२२ महानि्वाणतन्लम्
ना ऽल्वरिष्यन्ति सष्टत्मं हिताहितवबहिष्करृताः |
तषां निःश्रेयसार्थाय कन्तव्यं यत्तदुच्यते ॥ १२ ॥
अनुष्ठानं निषिद्धस्य त्यागो विहितकमेणः ।
नृणां जनयतः पापं कदाशोकामयपदम् ।! ५६ ॥
स्वानिष्टमाचजननात् परानिष्टोपपादनात् ।
तदेव पापं हिविधं जानीहि कुखनायिके ।॥ १५ ॥
परानिष्टकरात् पापात् मुच्यते राजशासनात् ।
अन्यस्मान्म॒च्यते मत्यः प्रायश्चिच्या समाधिना ॥ १६ ॥
साधुमाग नाचरिष्यन्ति नानचुष्टास्यन्ति । सद्वत्मानाचरणे हेतुं वदन्मनुजान्
विरिनषटि। कथम्भूता मनुजाः आद्र सुखप्रदैञ्लरिति खखभ्रापकेरवेधखीगमनयुरा-
पानादिमिः पपिः कर्मभिर्मत्ताः अत एव हिताष्िताभ्यां बहिष्कृताः अतो
नाचरिप्यन्तीति भावः 1 तेषां मनुजानां निःश्रेयसार्थाय सुक्तये यत् क्तेवयं
विधेयं तदुच्यते ॥ १२ ॥ १३॥
प्रथमतो निषिद्धकर्मानुष्ठानविदहितकर्मानुषठानाभ्यां पापोत्पत्तिरिति ब्रूत
अनुष्ठानमित्यादिना । निषिद्धस्य कर्मणोऽनुष्ठानमाचरणं विहितस्य कमणस्स्यागो-
ऽनाचरणं नृणां छेशरोकामयप्रदं दुःखडोकव्याधिप्रदायकं पापं जनयतः
उत्पादयतः ॥ १९}
अथ पूर्वोक्तपापस्य सहेतुकं द्वैविध्यं सम्पादयति स्वानिष्ेव्यादिना ।
कुलनायिके दै कुङेश्वरि स्वानिष्टमात्रजननात् जासन एवानीष्सितस्योत्पादनात्
तथा परानिष्टोपपादनादन्यानाकांक्षितस्यापि जननात् तदेव पूर्वोक्तं पापं द्विविधं
द्विपरकारकं जानीहि प्रतीहि ॥ १५॥
एवं द्विविधपापोत्ति प्रदर््येदानीं तस्माद्विसुक्तेरुपायं वदति परानिष्ट-
त्यादिना । परानिष्टकरादन्यस्याप्यनाकांक्षितो्ादकात् पापात् राजचासनात्
एकादराल्ास,
६५
९1
१५१
पायधिच्या ऽथवा दण्डेन पूता य छतांहसः ।
नराच्च निवन्तन्ते इहामुत्र विगहिताः ।॥ 9७ ॥
तत्रादौ कथयाम्याद्ये नुपडासननिर्णयस् ।
यष्ङ्घनान्महरानि राजा यात्यधमां गतिम् ॥ १८ ॥
सत्यान् पु्ानुदासीनान् प्रियानपि तथाऽप्रियान् ¦
रासने च तथा न्यायं समदटृष्टयातरोकयेत् । ५९ |
स्वयं चेत् छतपापः स्यात् पीडयेदक्रतांहसः |
उपवासेश्च दानेस्तान् परितोष्य विध्यति ॥ २० ॥
राजदण्डात् मर्त्यो जनो मुच्यते मुक्तो भवति ! कम॑कत्तेरि कट् । अन्यस्मात्
स्वानिष्टमात्रजनकात् तु पापात् प्रायश्चिच्या प्रायध्ित्तेन समाधिना चित्तवरृचिनिरो-
थेन च मुच्यते | १६ ॥
डातद्विविधपापानां प्रायश्िच्तदण्डाभ्यां पूतत्वामावि सवेदा नरकस्थायिवं
दरायितुमाह प्रायश्िच्येति । य करतांहसः क्रतपापा जनाः प्रायश्चित्त्या
दण्डेर्वा पूताः पवित्रा न बभूवुः इह लोके परलोके च विगर्हिता विनिन्दिताः
सन्तस्ते नरकाच निवत्तन्ते तत्रेव तिष्ठन्तीवयथेः । १७ ॥
अथ राजच्यासननिणयं वदंस्तम॒हछङ्घयतो भूषतनेरकगामित्वमाह तत्रादा-
वित्यादिना । हे आचे हे महेानि तत्र मायश्चित्तनृपश्चासनयोर्मध्ये अदौ प्रथमत
नृपरासननिणेयं कथयामि । यस्य रुद्धनात् राजाऽधमां गति याति ॥ १८ |
नृपश्चासननिणयमेवाह् भृव्यानिदयादिना ! भृत्यान् मत्तव्यानमात्यादीन्
पुत्रानात्मजान् उदासीनान् शन्रुमित्रमिन्नान् भवान् हितान् तथा अप्रियान्
हिताश्च चासने तथा न्यये च राजा समदृष्टया तुल्यदृष्टयाऽवरोकयेत्
पर्येत् | १९. ॥
नन्वदरतकिंल्विषान् पुरुषान् दण्डयतः स्वयं कृतकल्मषस्य नृपस्य कथं
शुद्धिस्तत्राह स्वयं चेदित्यादिना । चेदि राजा स्वयं कृतपापः स्यात् तदा
२२४ महानिर्वाणतन्चम्
वार्ह मन्यमानः खं छतपापो नराधिपः |
त्यक्वा राभ्यं वनं प्राप्य तपसाऽऽत्मानमुद्धरेत् ॥ २३ ॥
गरूदण्डं नैव राजा विदध्याष्टघुपाप्पि |
न ल्घु गुरूपपेपु विना हेतुं विपयेये ॥ २२ ॥
तस्मिन् यच्छसने रास्या अनेकोन्मागवत्तिनिः ।
पापेभ्यो निर्भये रास्तो द्घपपे गर्दमः ॥ २३ ॥
सक्रत्करतापराधेन सच्रपे ब्हुमानिनि ।
पापाद्ीरो प्रशस्तः स्याद् गुरुपापे टशुद॑मः ॥ २४ ॥
उपवासे्दानिश्च विद्युध्यति । चेद्यदि अङ्कतांहसोऽदतपापान् अन्यान्
पीडयदण्डयेत् तदा दानेस्तानकरतांहसः परितोष्य उपकासेदनैश्च विरध्यति ।
अत्र पापतारतभ्यादुपवासदानयोस्तारतम्यं बोद्धव्यम् ॥ २० ॥
अथात्मानं वधार्ह मन्यमानस्य ॒कृतदुष्करतस्य भूपतेः प्रायशित्तमाहं
वधां मिव्यादिना । स्वमात्मानं वधार्हं वधयोग्यं मन्यमानः कृतपापो नराधिपो
राज्यं त्यक्त्वा वनं प्राप्य तपसाऽऽत्मानमुद्धरेत् चोधयत् ॥ २१ ॥
अथ दण्डवेपरीव्ये हेतावसति ख्घुपापे गुरुदण्डं गुरूपापे च ठघुदण्डं
निपेधति गुर्वित्यादिना । विपयैये दण्डवेपरीत्ये हेतुं विना खधुपापिषु जनेषु गुरुदण्डं
राजा नैव विदध्यान्न कुर्यात् । गुरूपापेषु जनेषु टघुदण्डं न विदध्यात् ॥२२॥
विना दहेत विपये इत्यनेन वैपरीये कारणसच्वे विपरीतदण्डं विदध्या-
देवेति ध्वनितमतो दैतुदर्घनपूर्वकं विपरीतदण्डं विदधाति तस्मिच्नित्यादिना
छकद्वयेन । यच्छसने यस्योन्मार्मवर्सिनो जनस्य शासनेऽनेकोन्मागेवत्तिनो
बहवोऽसद्वमसु वत्तेमाना जनाः शास्या भवन्ति तस्मिन् पापेभ्यो वहुभ्योऽपि
दुरितेभ्यो निभये भयहीनेऽपि -जने ल्घुपापेऽपि गुरू्द॑मः शस्तः ॥ २३ ॥
सकृदिति । सक्रतकरृतापराधेन सत्रपे सन्ने वहूुमानिनि सबहुमाने
पापादेकम्मादपि भीरौ भयक्ीले जने गुरुपापेऽपि धुमः प्रश्चस्तः ॥ २५ ॥
एकादरा्टासः
(# +
४९
[
स्वस्पापराधी कालश्चेत् बाद्यणो ट्घुपापद्न् ¦
चहुमान्यो ऽपि दण्डयः स्याह चोभिरवनीथरता ॥ २५ }¦
न्यायं दण्डं प्रसादं च विचायं सच्िः सह्
यो न कुयान्महीपाटः स महापातकी भ्वेत् ¦¦ २६ }
न त्यजेत पितरौ पुत्रो न त्यजयुरनपं प्रजाः :
न त्यजेत् स्वामिनं भायां विना तानतिफपिनः }} २७ |¦
र्यं धनं जीवनं च धामिकस्य सहीपतः ¦
संरक्षेयुः प्रजा यलनेरन्यथा यान्त्यधोगतिम् ॥ २८ ॥
मातरं भगिनीच्छापि तथा दुहितरं दिवं ¦
गन्तारो ज्ञानतो य च महागश्निघातकाः ।॥ २९
अथ कृतास्पापराधयावंहुमान्ययारपि कख्व्राह्मणयाद जडम् स्वस्पर्-
धी ५० वहम र कथ ल ५ त कन शरं परध ~ ("वकि न न्द्ध श + ~~
त्यादिना । वहमान्योऽपि काटः स्वल्पापरार्धः चन् स्यात् तदयु व्राह्मणः ऽपे
लघुप पु न (क रां ॥ स 2 अ ^ श र~ } ॥ अ,
घुपापक्रचत्तदाव्वनीभृता राज्ञा दचासिदण्डयः न्यात्): += ;;
अथ हामासये (ल र त्वेव न विदधता ध मर्टीपख्स्य महापात
अजथ सहामा्ये्विंचारमच्त्वंव दण्डादिक विदधता म्हीपाट्स्यं महापत-
कित्वमाह न्यायमित्यादिना ¦ सचिविमन्तिमिः सह् विचायं न्यायं दण्डं प्रसादं
च यो महीपालो न कुर्यात् स महापातकी सवेत् । २६ |;
अथ सखीपुत्रपमजानां धर्ममाह न व्यजेतित्यादिना । पुत्रः पितरा
मातापितरौ न यजेत् । प्रजाः नृपं राजानं न त्यजेयुः | मायया स्वामिनं
पति न व्यजेत् । नन्वतिपातकरिनोऽपि पित्रादयो न हातव्यान्तत्राह् विनेति ¦
अतिपापिनस्तान् पित्रादीन्विना ! अतिपातकिनस्तं स्याज्यः पवेत्यथेः \} २७ 1;
घार्मिकभूपते राज्यादिकमरक्षन्तीनां प्रजानां दाषमाह रःस्यसित्यादिनः
धार्मिकस्य महीपते राज्यं धनं जीवनं च प्रजा यत्नैः सरयुः ¦ अन्यधा
राज्यादिकमरक्षन्त्यस्ता अधोगति याम्ति।॥ २८ ॥
३२६ महानिर्वाणतन्तम्
कुटधर्म समाश्ित्य पुनस्यक्कुटक्रियाः ।
विश्वासघातिनो रोका अतिपातकिनः स्मृताः ॥ ३० ॥
मातरं भगिनीं कन्यां गच्छतो निधनं दमः |
तासामपि सकामानां तदेव विहितं दिवे ॥ ३१ ॥
मातापित्रखसुस्त्पं स्नुषां श्वश्रूं गुरुखियम् ।
पितामहस्य वनितां तथा मातामहस्य च ॥ ३२॥
पित्रोरातः सुतां जायां भातुः पल्लीं सुतामपि ।
भागिनेयं प्रभोः पल्लीं तनय कुमारिकाम् ॥ २२ ॥
पित्रादयोऽतिपातकिनश्वेच्याज्या ह्युक्तं ते च के इव्याकाडक्षायामति-
पातकिनो निखूपयति मातरमिव्यादिना शछमोकद्रयेन । दै रिवे मातरं जननीं
भगिनीं स्वसारं तथा दुहितरं पुत्रीं चापि ज्ञानतो य गन्तारो भवन्ति तथा
ज्ञानतो महागुरूणां मात्रादीनां निघातकाः हन्तारो य । कटधरमं समाश्रि
पुनम्यक्तकुख्क्रिया ये । ये च विश्वासघातिनो लोकाः तऽतिपातकरिनः
स्मरताः ॥ २९ ॥ ३० ॥
अथ सात्रादिगामिनः पुरुषस्य सकामानां तासां च दण्डमाह मातरमिति
हे शिवि मातरं जनयित्री तथा भगिनीं तथा कन्यां पूत्रीं च गच्छतः पुंसो
निधनं मरणमेव दमो दण्डः | सकामानां ताप्रामपि . तदेव मरणमेव दमनं
विहितम् ॥ ३१ ॥
अथ मातृम्वश्लादिगामिनां पुंसां तासामपि सकामानां दण्डमाह
मातापित्रियादिना पपादस्माद्धिमुक्तय दृव्यन्तन साधैत्रचण । मातापितरः
स्वमुस्तस्पं शय्यां मेुनेच्छया गच्छतां तथा स्नुषां पुत्रवधू तथा शवशर श्वसुरपन्ञी
तथा गुरुस्तियं तथा पितामहस्य मातामहस्य च वनितां स्तियं तथा पित्रोभ्रातुः
सुतां मातुरुपितृव्ययो- पुल्लीम् तयोरेव जायां मार्या च तथा रातु: पी
ऋष्
ल्क द्ह्धासः
,.५+
च
८
गच्छतां पापिनां लिङ्नच्छेदा दण्ड विधीयत ।
जसामपि संक्ामानां दमो नासानिद्रन्तनस् ।
ग्रहान्नियापणं चेव पापादस्ादिमुक्य } ३४ ॥
सपिण्डद्ारतनयाः सिय विश्वासिनासंपि |
सवेस्वह्रणं कदाघपनं गच्छतो दमः ।॥ ३५ }!
स्मीभिरेताभिरज्ञानाद् भवेत् परिणय यदि ¦
व्राह्येण वापि रोवेन ज्ञाता तास्ततक्षणं जत ॥ ३६ ॥
सवणदारान् यो गच्छेत् अनुलोमपरख्ियम् ।
दमस्तस्य धनादानं मासिकं कणभोजनम् ॥। ३७ ॥
तस्येव सुतामपि तथा भागिनेयीं स्वस्तनयाम् तथा प्रमोः पन्नं तस्येव
तनयां पुल्ल च तथा कुमारिकामविवाहितां खियं गच्छतां पापिनां लिङ्गच्छेदः
शिश्चकत्तनं दण्डो विधीयते |! सकामानामासामप्यस्मात् पापात् विमुक्तये
नासानिङ्कन्तनं नासिकाच्छेदनं गृहाचिर्यापणं च दमो दण्डो विधीयते !}२२-२४॥
अथ सपिण्डपत्नीतमयागा मिनो विश्वसितखीगामिनश्च दण्डमाह सपिण्डे-
त्यादिना । सपिण्डानां दारांस्तनयाश्च विश्वासिनामपि सिं गच्छतो जनस्य
सवेस्वहरणं सवेधनादानं केरावपनं केरामुण्डनं च दमो भवेत्
अथाज्ञानतो वेदोक्शिवोक्तविधिभ्यां सपिण्डादितनयादिभि्जातविवाहस्य
यद्विषयं तदाह खीयिरत्यादिना । एताभिः सपिण्डादितनयादिमिः सीसित्राद्यण
वेदोक्तविधिना शैवेन शिवोक्तविधिना वा यदयज्ञानाद् परिणयो विवादो भवेत्
तदा ज्ञात्वा ताः सखीस्ततक्चणमेव त्यजेत् ।॥ ३६ ॥
ननु सवण॑दारान् सवर्णान्तरवणंदारश्च गच्छतः कथं विङ्ुद्धिस्तत्राह्
सवर्णेत्यादिना । यः पुमान् सवणेदारान् गच्छेत् तथाऽनुलोमपरस्ियं च यों
गच्छेत् । यथा - ब्राह्मणः क्षत्रियां क्षत्रियो वैदयायेवम् । तस्य धनादानं मासक
कृणमोजनं च दमो ज्ञेयः ॥ ३७ ॥
२८ महानिर्बाणतन्लम्
९५}
राजन्यवैर्यराद्राणां सामान्यानां वरानने ।
ब्रह्मणीं गच्छतां ज्ानाघ्धिङ्च्छेदो दमः स्मर
ब्रह्मणीं वितां छता देशान्नियापयेन्नपः
वीरस्नीगाभिनां तासामेवमेव दमो विधिः ॥ ३९ ॥
दुरात्मा यस्तु रमते प्रतिलोमपरख्िया ।
दण्डस्तस्य धनादानं विमासं कणभोजनम् ॥ ६० ॥
सकामायाः खियाश्चापि दण्डस्तददिधीयते ।
घटात्कारणता भार्या याज्या पास्या भ्वेत् रिवे ॥ ६१ ॥
अथ ज्ञानपू्वकव्राह्मणीगमने क्षत्रियादीनां सकामायास्तस्याश्च दण्डमाह
राजन्येत्यादिना । वरानने श्रेष्टवदने ज्ञानाद्भाद्यणीं गच्छतां राजन्यवेदयरा्धाणां
सामान्यानामन्यजानां च लिङ्गच्छेदो दमो दण्डः स्मृतः | ३८ ॥
सकामां ब्राह्मणीमपि विकृतां एकाङ्गहीनां छता नृपो देखाचिर्या-
पयलनिःसारयेत् । अथ वीरसखियो गच्छतां तासां च दण्डमाह वीरेति
वीरखीगामिनां सकामानां तासां चैवमेव पूववदेव दमो विधिर्विघातम्य इत्यथः
विधिरिति वि-पूवकाद्धानः उपसर्गे घोः किरिति कमणि किः ॥ ३९ ॥
अथ सवर्णोत्तमिवणंखीगामिनां पुंसां तस्याश्च सक्रामाया दण्डमाह
दुगासेव्यादिना । यो दुरात्मा दुष्टचित्तो दुवद्धिदंस्वभावो वा प्रतिलोम-
परसिया सह रमते । यथा शुद्धो वेदययेत्यवेम् ¦ तस्य पुंसो धनादानं लिमासं
कणभोजनं च दण्डो भवति ॥ ४० ॥
सकामायाः खियाश्च तद्रत् पूववदृण्डो विधीयते | अथं बलाक्तारेण
परपुरुषरमिताया अवखायास्स्यागः पाटनं च पुंसा विधयमिव्याह् वलादित्यादिना।
हे शिवे बखात्कारण परपंसा गता या भार्या सा त्याज्या म्रासादिभिः सा पाल्या
च भवेत् | ४१ ॥
एकादराल्टासः २२
49
ब्राह्मी मायांऽथवा रवी कामतो वाप्यकामतः ¦
सवेथा हि परित्यञ्या स्याच्चेत् परगता सक्त ॥ ६२ }
गच्छतां वारनारीपु गवादिपङुयोनिषु ।
सुदिभेवति देवेरि त्रिरा्रं कणमोजनात् }¦ ६३ ॥
गच्छतां कामतः पुसः सिया: पायुं द्रात्मनाम् |
वध एव विधातव्यो भृथ्रता दाम्मुद्ासनात् ¦} ४४ ॥
वसात्कारेण यो गच्छेदपि चाण्डाख्योषितम् }
वधस्तस्य विधातव्यो न क्षन्तव्यः कदापि सः ॥ ६५ |
अथ कामाकामाभ्यां परगतयेोत्राह्ीरोव्याभाययोस््याग एवोचित इस्याहं
ब्राह्मीत्यादिना । ब्राह्मी वेदोक्तविधिना परिणीता अथवा शेवी दिवोक्तविधानन
परिणीता मार्या सकृदेकवारमपि परगता चत्तदा सवेथा सर्वप्रकारेण परित्याल्यः
म्यात् | 2९ ॥
अथ वेदयागामिनां पडुयोनिगामिनां च प्रायश्चित्तमाह् गच्छतासित्यः-
दिना । हे देवेरि वारनारीषु वेश्यासु तथा गवादिपद्युयोनिषु गच्छतां जनाः
विरा कणमोजनाच्छुद्धिभेवति ।॥ ४३ ॥
अथ सखीपुंसयोः पायुं गच्छतां पायध्ित्तमाह् गच्छतामित्यादिना ! पुंसः
पुरुषस्य सियाश्च पायुं गुदं कामतो गच्छतां दुराससनां चृयृता राज्ञा कम्युक्ला-
सनाद्भध एव विधातव्यः }॥ ४४ |
बरात्कारेण परखीगामिनामपि वध एव दण्ड इत्याह वखादित्यादिनः ¦
चकात्कारेण चाण्डाख्योषितमपि यो गच्छेत्तस्यापि वधो विधातव्यः | कदापि
स न क्षन्तव्यः } अपि शब्देन ब्राह्यण्यादिगामिनां तु छतरामेव वधो विधातच्य
उति ध्वनितम् ॥ ४५५ |
६३० महानिवाणतन्वम्
परिणीतासतं या नार्या व्राहयरवा रोववत्समिः |
ता एवं दारा विज्ञेया अन्याः स्वाः परख्ियः }॥ ६६€ ।
कमात् परस्ियं पयन् रहः सम्माष्यन् स्पररान् |
परिष्वस्योपलातन विदुष्येद् हिगुणक्रमात् |} ६७ ॥
छ्वत्येवं सक्रमा या परपुंसा कुलखाङ्खना |
उत्तेपवासविधिना स्वात्मानं परिशोधयेत् ॥ ४८ ॥
व्रवचिन्यं वचः स्त्रीषु पयन् गुह्यं परख्ियाः ।
हसत् गुरुतरं मत्यः शुध्येद् दिरूपवासतः ॥ ६९ ॥
अथोक्तवक््यमाणेपु तत्तच्छलोकेप्वाकाङक्षितव्वात् स्वखी; परखीश्च
निरूपयति परिणीता इत्यादिना । ब्राहर्वेदोक्तवत्म॑भिः चिवोक्तवत्मेमिर्वा यास्तु
नार्यः परिणीता उद्वादितास्ता एव दाराः स्वस्ियो विज्ञेया अन्यास्तद्धित्राः
सर्वाः परखियो विज्ञेयाः ॥ ४& |
अथ कामतः परखीददौनादिकं कुर्वतः पायधित्तमाह कामादित्यादिना ।
कामात् परसख्ियं पयन् तथा रह एकान्ते सम्भाषयन् तया सह्ा5ऽऽरापं कुवन्
तथा स्प्रदंश्च परिष्वज्य तामाजिङ्गय च द्विगुणक्रमादुपवासेन जनो वि्युध्येत् ।
यथा कामतः परखीदथेने एकोपवासेन सम्भाषणे उपवासद्रयन स्पद्यने उपवास-
चतुष्टयेन आरिङ्गने अष्टमिस्तैः शुद्धिः ॥ ४७ ॥
अथ सह परपुंसा सम्भाषणादिकं कुवेव्याः सकामायाः सिया अपि
तदेव प्रायश्चित्तमित्याद कुवेतीव्यादिना । या कुलाङ्गना कुख्पार्कि खी सकामा
सती परपुंसा सह् एवं सम्भाषणादिकं कुवती वभूव सा पूवोँक्तोपवासविधिना
अत्मानं परिशोधयेत् ॥ ४८ ॥
ननु सखीषु दवेचो वदतः परस्वीगुद्यं पर्यतो गुरुतरान् हसतश्च कथं
टूुद्धिस्तलाह् ्रुवन्निव्यादिना । स्लीषु निन्यमव्यक्तं वचो ब्रुवन् तथा परस्तिया
गुह्यं गोप्यप्रदेश्ं पश्यन् तया गुरुतरं हसन्मर्त्यो द्विरुपवासतः शुष्यत् ॥ ४९ ॥
एकादङोष्धासः
88,
॥ 3.
द्रोयन्नस्मात्मानं कुवेन्न्ं तथा परम् ।
व्रिरात्रमदानं यक्छ्वा शुद्धा भ्वति मानवः } ५०॥
पल्लयाः पराभिगमनं प्रमाणयति चेत् पतिः ¦
न॒पस्तदा तां तज्जारं शस्यान् शासख्रानुस्ारतः ¦! ‡9 ॥
प्रमाणे यदयशक्तः स्यात् दयितोपपतः पतिः ।
यक्ला तां पोषयेद् भ्रारैस्तिषठेचेत् पतिरासने ॥ ५२ ॥
रममाणासुपपतो पर्यन् पल्लीं पतिस्तदा ।
निघ्नन् वनितया जारं वाहौ नेव भृथरतः ॥ ८३॥
नन्वात्मानं नमं दद्ीयतः परञ्च तादृ कुर्वतः कथं रुद्धिम्तला
ददौयन्निव्यादिना } आत्मानं नयं दशचेयन् तथा परं नयं कुवेन्मानवा द्विरात्मदनं
भोजनं त्यक्त्वा शद्धो मवति । ** आत्मा दैहमनाव्रह्मस्वमावधृतिवुद्धिप्वि" ठि
कोषः ॥ ५० |
अथ स्वपतिप्रमाणितान्यपुरुषगमनायाः स्वियाः तञ्नारस्य च दण्ड-
माह पल्या दस्यादिना । पतिश्चेचदि पल्याः परामिगमनं प्रमाणयति तद)
नृपस्तां तस्या जारं च साखानुसारतः पूर्वोक्तिविधानतः चास्यात् |¦ ५१ ॥
जथोपपतिप्माणाशक्तपतिकायाः खङ्कितव्यसिचारायाः खियास्त्यागपाषणः
विधातव्ये इत्याह प्रमाणेत्यादिना } दयितोपपतेः पल्या जारस्य प्रमाणे यदि
पतिरशक्तः स्यात्तर्हि तां दयितां त्यक्त्वा चेद् यदि पतिच्चासने तिष्ठेत् मन्तुराज्ञं
न ख्ड्धेत तदा आसैः कवेः पोषयेत् ॥ =२ ॥
ननु सहोपपतिना रममाणां प्नीमवलोक्य सजारां तां घ्रतस्तद्धततुव
धार्यं स्यान्न वेति सन्दिहानां गिरिजां प्रति व्रूते रममाणामित्यादिना |
पतिर्मत्तं यदोपपतो रममाणां प्न पदयन्नासीत्तदा वनितया सह् जारं नि्नन
पतिरभमृतो राज्ञो वधाद नैव भवेत् । तदा निभ्न्नि्नेनाऽन्यकाले निक्तो
वधा्हत्वं स्यादेवेति प्वनितम् ॥ ५३ ॥
मदहानिवाणतन्तम्
+
4४1
ह
भ्तैनिवारणं यत्र गमने येन साष्ण |
प्रयाणद्धाषणात्तय् सयामहं स्यान् कुखङ्ना ॥ ५४ ॥
मरते पत्यौ खधर्मेण पतिबन्धुदसञे स्थिता ।
असाव पितवन्धृनां तिष्ठन्ती दायमहति ॥ ५५ ॥
दिर्मोजनं परादयं च मेधुनामिषभूषणम् ।
पय॑ः रक्छ्वासन्च विघवा परिवजयेत् ॥ ५६ ॥
नाट्मुदत्तयेदासेग्राम्यालापमपि यजेत् ।
देव्रता नयेत् कालं वैधव्यं धमेमाध्रिता ॥ ५७ ॥
` (~ (~
अथ मत्तेनिषिद्धस्थाने गच्छन्त्यास्तन्निषिद्धमन्यपुरुषेण सह भाप्णं च
कुर्वत्या: चखियास्त्यागार्हतवं विदधाति भतुरित्यादिना । यत्र स्थाने गमने येन
पुसा सह मप्रण च भतुरनिवारणं जातं तत्र प्रयाणाद्धाषणाच कुखाङ्गनापि
त्यागा स्यात् ॥ ५४ |
जथ प्रसङ्गात् पतिवान्धवादिवरो स्वधर्मण तिष्ठन्त्या सृतपतिकाया
दायमाक्त्वमाह सृत इव्यादिना । पत्यौ रखते सति पतिबन्धुवरो स्वधर्मेण
स्थिता पतिबन्धूनाममवे पितृचन्धूनां वरे तिष्ठन्ती सती खी दायमहति ॥ ५५॥
अनन्तरोक्तश्छोके विधवा धर्माणामाकाङक्षितत्वात्ता्िरूपयति द्विभ
जनमियादिश्छोकद्ववन । विधवा सखी द्विर्मोजनं परस्यान्नं मेथुनं रतिम्
आमिषं मांसादिकं भूषणमलङ्कारं पयं खषा रक्तवासो रक्त वखं च परि-
वजेयेत् ॥ ५६ ॥
नाङ्गमिति । वेधव्यं घर्ममाश्रिता विधवा वासे: पिष्ट्वा सुगन्थिद्रव्यै
जङ्ग नोद्रत्तयत् नोत्सादयत् । वास्यते येस्ते वासाः करणेऽनच् । मआम्यमारापमपि
त्यजेत् । ननु अआम्याखापाभवे कथं काट क्षिपेत्तत्राह देवेत्यादिना । देवव्रता
` सती कारं नयेत् स्वेष्टनामादिकीत्तनादिना कारं क्षिपेदिव्यथः ॥ ५७ |
“1२ ल््स्
९६५।
[1 # ४ ॥
४६५१
न विच्ेत पिता यभ्य चिामाता पितामहः |
नियतं पाटनं तस्य मादृवन्घुः प्रङस्यत ॥ ८ ॥
मातुर्माता पिता घाता मातुस्यठः सनःम्तथा |
मातुः पितुः सोदरं विक्त्य: मातवान्धयाः } ५९ ॥
परितुमाता पिता श्रता पितुर्रातः स्वगुः सताः |
पितुः पितुः सोदराश्चं विज्ञेयाः पिववान्धेवाः ।॥ ६० ॥
पट्युर्माता पिता राता प्यु्रातुः सखस: पताः ।
पत्युः पितुः सोदराश्च विज्ञेयाः पतिवान्धवाः ॥ ६५ ।
पित्रे मत्रे पितुः पित्रे पितामद्ये तथा स्ये |
अयोम्यसूनवे पत्रहीनमातामहाय च । ६२ ॥
देय छ्य
भ) ष,
ननु स्रतमातापित्रपितामहसम्य चिद्ोः पाठने पितृवन्धुमानृवन्ध्वामध्य
कतरस्य प्रारस्त्यमिति प्रच्छन्तीं देवीं प्रत्याह न विद्यत इत्यादिनां | यस्व
डिद्ोः पिता माता पितामहश्च न विद्यते तम्य पाख्ने नियतं निश्चितं
मातृबन्धुः प्रदास्यते । ५८ ॥
ननु के ते मातृबन्ध्वादय द्याह मातुर्यादिना । मातुमाता मातामही
मातुः पिता मातामहः मातुर््ाता मातुरः तथा मातुभ्रातुः बुताः माठुख्पुत्राः
मातः पितुर्मातामहस्य सोदराश्च मातुवान्धवा विज्ञेयाः ।\ "९. ॥
अथ पित॒वान्धवानाह पितुरिव्यादिना । पितुमाता पितामदी पिद:ःपिता
पितामहः पितुर््राता पित॒व्यः पितु््ात॒ः सोदरस्य सताः पितुःस्वसुभगिन्याश्च
सुताः पितुःपितुः पितामहस्य सोढराश्च पितृवान्धवा विज्ञेयाः ॥ ६० |
अथ पतिवान्धवानाह प्युरित्यादिना । पद्युमाता श्वश्रः पद्यु; पिता
श्चल्ुरः पद्यु्राता सोदरः पद्युभ्रातुः इताः पुत्राः पद्युः्वसुमगिन्यश्च उता
पटयुःपित॒ः श्वद्ुरस्य सोदराश्च पतिवान्धवा विज्ञेया १
अथ दरिदिभ्यः पित्रादिभ्यो भोजनादिकं पुरुषेण नरपतिदापयेदित्याह
पित्रे इत्यादिद्धयेन । हे अम्बिके जगज्जननि पितरे तथा मात्रे तथा
९२८ महानिर्वाणतन्तम्
~ ५
मातामहये दरिदिभ्य एभ्यो बासस्तथाऽदानम् |
दापयेन्नपतिः पुंसा यथाविभवमम्बिके ।॥ ६२ ॥
ुर्याच्यं कथयन. पल्ीमेकाहमरानं यजेत् ।
त्यहं सन्ताडयन रक्तं पातयन् सप्त वासरान ॥ ६४ ॥
ऋोधादा मोहतो भाया मातरं भगिनीं सुताम् ।
वदन्नुपोष्य सप्ताहं विदुव्येच्छिवरासनात् ॥ ६५ ॥
दाष्टेनोदाहितां कन्यां काटखातीतेऽपि पाथिवः ।
जानन्न दाहयेत् भयो विधिरेषः हिवोदितः ॥ ६६ ॥
पितुःपित्रे पितामहाय पितामद्ये च तथा अयोग्यसूनवे अयोम्यपृत्राये सिये
पुत्रहीनमातामहाय च तादृश्यै मातामहे च दर्दरि्य एभ्यः पित्रादिभ्यो
यथाविभवं विमवमनतिक्रम्य वासो वस्रं तथाऽदनं भोज्यं वपति; पुंसा
दापयेत् ॥ ६२ ॥ ६३ ॥
अथ पल्य दर्वाच्यं कृथयतस्तां ताडयतस्तस्या रक्तं च पातयतः क्रमः
प्रायध्ित्तमाह दर्वाच्यमित्यादिना | पन्नं प्रति दुर्वाच्यमवक्तव्यं वचः कथयन्
जन एकाहमदनं भोजनं त्यजेत् तां सन्ताडयंस्चयहमरानं त्यजेत् । तस्या रक्तं
पातयन् सप्त बासरानदरानं त्यजेत् ॥ ६४ ॥
अथं क्रोधादितः स्वभार्यायां मातृलादि वदतः प्रायध्ित्तमाह् क्रोधादि-
त्यादिना । क्रोधादमर्षान्मोहतोऽविवेकाद्भा मायां मातरं भगिनीं सुतां पुत्रीं वां
वदन् पुमान् शिवश।सनात् सप्ताहसुपोप्य विद्धुध्येत् ॥ ६५ ॥
नपुंसकपरिणीताया नार्याः पुनरुद्राहो राज्ञा विधापयितव्य इत्याह
दाण्ठेनेस्यादिना । कारेऽतीवेऽपि जानन् पार्थिवो भृपः शण्टेन नपुंसकेनोद्धा-
हितां कन्यां भूयः पुनरुद्राहयेत् । ननु वेदाद्यसम्मतत्वाचेदं मान्यं तत आह् विधि-
रिति । एषः शिवोदितः दिवभाषितो विधिः । रण्ड इति शमेद इति ढः ॥६६॥
ल= 12२ हसः
..९५)
„६५
४
परिणीता न रमिता कन्यका विधवा भवन्
साप्युदाद्या पुनः पित्रा दोवधर्मे्वयं विधिः \ €= |
उद्याहाद् दादश पक्ष पयन्तात् गतहायन ।
प्रसूते तनयं योग्यं न सा प्ली न सः सुतः ॥ ६८ ॥
जग्मात् प्वमासान्तमे या चवयद्धिया |
तद्पायच्रतं ताञ्च यातयच्तीवताडनेः ॥ ६९ ॥
पञ्चमात् परतो मासात् या खी भ्रृणं प्रपातयत् ।
तस्योन्तुश्च तस्याश्च पातकं स्याह धोदूखम् ॥ ७० ॥
अथ पत्यरमिताया गतभरकायाः कन्यायाः पुनच्द्राहः पित्रा कायं
इत्याह परिणीतस्यादिना । या परिणीता विवाहिता कन्या भ्रा न रमिता सतं
विधवा भवेत् सा परिणीतापि कन्या पित्रा पुनरुद्राह्या मवेत् । अत्रे प्रमाणं
दरयति ह्येवेति } विधिरयं दैवधर्मषु निरूपितः }| ६७ ||
अथोद्राहात् षष्ठे मासि प्रसूतपुषटतनयाया भन्तमरणात् वर्षं यात प्रसूत-
तनयायाश्च खियास्तदद्गीववं वारस्य तत्युतल्च्च व्यावत्तवति उद्राहादित्यढिना
उद्वाहाद् द्रादरो पश्च षष्ठे मासि योग्यं पृष्ठं यं तनयं या प्रसूतं उत्पादयति
पत्यन्तात् गतदहायने पतिमरणात् याते क यं तनयं वा परसूतसापज्ञी न
स्यात् स च सुतो न स्थात् । तां पुंश््लीन्तं च जारजातं विदित्वा ठयास्त्यागं
कर्यादिति मावः ॥ ६८ ॥
अथ गर्माद्ययमारम्य पञ्चमासाभ्यन्तर् एव मरम खावयन्त्याः सियास्त-
टपायकरछश्च दण्डमाह साग्मादित्यादिना । आगमाद्धभमारभ्य पञ्चमासान्त
च्चमासाभ्यन्तरे ग्म पिया बुद्धया या स्लावयेत्ताम् तदुपाय्ृतं गभस्रावापाय-
कृत्तारं च तीत्रताडनैभेपो यातयेत् पीडयेत् , ||
अथ पञ्चममासादर्ध्यं य॑ सावयन्धयाः सियास्तसखयो क्तश्च नृवधजन्यं
पातकमाह पक्चमादित्यादिना } पच्मान्मासात् परतो या खी चरणं गं प्रपातवत्
तस्यास्तसयोक्तजेनस्य च वधोद्धवं मनुप्यवधजन्यं पातकं स्यात् |
महानिर्वाणतन्त्रम्
११
५५
|
यो हन्ति ज्ञानतो मत्यं मानवः कूरचे्टितः ।
वधस्तस्य विधातव्यः सवेथा धरणीथ्रता ॥ ७१ ॥
प्रमादाद् अमतोऽक्ञानात् षन्तन्नरमरिन्दमः ।
द्रविणादानतस्तीत्रताडनेस्तं विद्योधयेत् ॥ ७२ ॥
स्वतो वा परतो दापि क्ोपायं प्रकुवैतः ।
अज्ञानवधिनां दण्डो विहितस्तस्य पापिनः ॥ ७३ ॥
मिथः संमामयोद्धारमाततायिनमागतम् ।
निह परमेदानि न पापाहां म्वेचरः ॥ ७४ ॥
तत्तश्च कथं विमुक्तिः स्यादिति प्रच्छन्तीं पावर्ती प्रत्याह य इत्यादिना ।
यः ऋूरचेष्टितो मानवो ज्ञानतो म्य मनुप्यं हन्ति तस्य सवथा सवैप्रकारेण
धरणीभरता राज्ञा वधो विधातव्यः } तत एव तस्य श्ुद्धिनन्यथेति भावः ॥ ७१ ॥
अथ प्रमादादिभिर्मानवं मारथतो विद्युद्धि दशयति परमादादित्यादिना
प्रमादादनवधानतया अमवतोञक्ञानाद्वा यो नरं हन्ति तं घ्नन्तं जनमरिन्दमो
विपक्षदमनकर्ता राजा द्रविणादानतो द्रव्यहरणतस्तीव्रताडनेश्च विशोधयेत् ॥७२॥
अथ स्वतः परतो वा नरवधोपायं कुवेतो दण्डमाह स्वत इत्यादिना ।
स्वतः परतो वा यो वधोपायं करोति तस्य वधोपायं प्रकुवेतः पापिनः अन्ञान-
वधिनामज्ञानतो नरहन्तृणां यो दण्डः स विहितः ॥ ७३ ॥
ननु संमरामहतयोद्धूकस्य निहतागताततायिनश्च वधार्हं स्यान्न वेत्या-
राङ्कायामाह मिथ इव्यादिना । दे परमेश्चानि मिथः परस्परं संग्रामे योद्धारं
निहत्य तथाऽऽगतमाततायिनं च निहत्य नरः पापाहेः पापभाक् न भवेत् ।
आततायिनो यथा--
अथिदो गरदश्चैव राखपाणिर्धनपहः |
्चत्रदारापदारी च षडेते आततायिनः ।॥ इति ॥ ७४ ॥
एक्टर
8.4,
१
अङ्कच्छेद विधातव्यं मृभरताऽङ्निद्न्तनम् ¦
प्रहारे च प्रहरणं नपु पापं चिकीर्षु | ७ |
विप्रान् गुरूनवगुरेत् प्रहरेद् यो दरासदः
धनादानाड.स्तदाहयात् क्रसतस्तं विद्ोधयत् । ७६ |
राखरादिक्षतक्ायस्य षण्नासात् परतो सृतौ |
प्रहन्ता दण्डनीयः स्याद् वधाद न हि भृश्रतः ! ७७ |
रा्रविश्मविनो राज्यं जिहीपूल्नुपवेरिणाम् ।
रहो हितैषिणो भरलान् भेद काल्नुप्नेन्ययाः ॥ ७८ ॥
जधाङ्गच्छेदादिकं कुवेतो दण्डमाह अङ्खव्यादिना । पपं चिरकषृद्
कततुमिच्छुपु नरषु भूभता भूपेनाऽङ्गच्छेद सत्यङ्गनिक्रन्तनमङ्गच्छेठनं प्रहार च
प्रहरणं विधातव्यम् ॥ ७५ ॥
अथ व्राह्मणयुर्हननाथं दण्डादिकमुयच्छतस्तान् प्रहर्तव्य ननः
प्रायध्ित्तमाह विप्रानित्यादिना । यो दुरासदो दृष जनो विप्रान् युव्श्च
हन्तुमिति दोषः । अवयुरेत् दण्डादिकमस्पिपेत् तान् प्रह्रा तं क्ररनः
धनादानात् हस्तदादाद्राजा वियोधयत् | ७&
अध चखादिक्षतच्चमीरस्य पण्मासात् परतो सरणे सति प्रहततेदप्डनीयत्
वध्ानदेत्वं चाह शख्ादीत्याद्रिना । चस््रादिना क्तः कायां वस्य तस्य पं
पण्मासात् प्ररतो सतौ सव्यां प्रहर्ता भूखतो राक्ता दण्डनीयः स्वान् वधां न्व
म्यात् ॥ ७७ ॥
अथ दे्लोपद्वाविणः राज्यह्रणच्छन् चपतिविपक्षाणां रो दिताकाङ्द्िणं
नृपसेन्यमेदकमृद्यान् राज्ञा सह॒ योद्धूमिच्छुः प्रजाः पान्धपीडकरान्िश्च
घ्रतो महीपतेः पातकभागिवं नेत्याह राष्टेलयादिश्छकद्रयन । रष्टूवि्मविनं
देदोपद्रावकान् राज्यं जिहीषैल् राज्यहरणेच्छनुपवैरिणां राज्ञः खात्रृणां र्टः
43 |
पहानिर्वाणतन्तम
तिश्त्ेतान् नैव किल्विषमाग् भवेत् ॥
हन्यान्सानवं मततुराज्ञयापरिहायय
अयज्लपुंसः पुना शासनैवां म्रियते नरः ।
धनदण्डेन बा कायदमेनाऽस्य विदोधनम् ॥ ८9 ॥
वहिर्मुखान्नुपाज्ञासु नृपाय प्रौढवादिनः ।
दूषकान् कुटधमाणां रारयाद्राजा विगहितान् ॥ ८२ ॥
हितैषिणो रहसि दितकाङ्क्षिणो नृपयैन्ययोर्भदकान् नृपस्य सैन्यस्य च मेदं
कुवेतो भृ्यान् अमाव्यादीन् तथा राज्ञा सह॒ योद्धुमिच्छरः प्रजाः तथा
पान्थपीडकान् शस्िणश्येतान् हत्वा नरपतिः किल्विषमाकूनैव भवेत् ॥७८।७९॥
अथाऽपरिहायप्रभ्वाज्ञालद्नारक्तेन भृत्येन मानुषं घातयतो भततुरेव वधो
विधातव्यो न भूत्यस्येव्याह् य इत्यादिना । भुरपरिहा्येयाऽनुष्छद्वनीययाऽऽज्ञया
यो मानवं हन्यात् तस्य प्रहरस्तत्र हनने न वधः किन्तु शिवाज्ञया भरेव वधो
विदितः } अपरिहदायेयत्यनेन भरत्रज्ञाखद्वनशक्तौ भृत्यो यदि मानवं हन्यात्
तदा तस्येव वध इति सूचितम् ॥ ८० ॥
नन्वनवधानस्य वस्य पुंसः राखादिभिर्मनुप्यो ग्रियते तस्य विषुद्धिः
कथं स्यात्तत्राह अयज्ञेव्यादिना । अयन्नपुंसो यज्ञहीनस्य यस्य पुरुषस्य पचना
गवाश्वादिना शखः खङ्गा दिभिर्वा नरो गरियते अस्य पुंसो धनदण्डेन कायदण्डेन
वा वि्ोधनं भवेत् ।॥ ८१ ॥
अथ राजाज्नारङ्यिनस्तदये परोदवादिनः कुरुधर्मद्षकाश्च राजा
दण्डयेदित्याह वदहिरित्यादिना । वृपाज्ञापु. बदहिमुखान् राजाज्ञार्ड्धिनो नृपामर
प्रोढवादिनः परोदं वदतः तथा कुलधर्माणां दूषकांश्च विगर्हितानिन्दितानेतान्
राजा सास्यात् ॥ ८२ ॥
ऋक
एद्ट्रल्लास् न्न्य
काटदरोत्यासः
१ 9 ५४ ॥ ष { #) #
९५
६५
१
यापहारिणं क्रूरं व्यक भेदकारिणम् ।
विवाद्यन्तं लोकाश्च देरान्नियापयन्ुपः | <३ }
शल्केन कन्यां दातुश्च पुत्रं शण्डे प्रयच्छतः ।
देरान्नियापयेद्राजा पतितान् दुष्करतात्नः ॥ ८४ }
मिथ्यापवादव्याजेन परानिष्टं चिकीष्वः |
यथापवादं ते दास्या धर्मज्ञेन महीभृता ॥ ८१५ ॥
यो यलरिमितानिष्टं कयात्तत्सम्मितं धनम् ।
नपतिदापयेत्तन जनायाऽनिष्टमागिने ॥ ८६ ॥
अथ न्यासापहारकादिकान्निजदेश्चतो चरपो निप्काखयेदित्याह् स्थाप्य-
त्यादिना । स्थाप्यापहारिणं न्यासस्याऽ्पदत्तारं कूरं कठिनं निदेवं वा तथा
वश्चकं तथा भेदकारिणं तथा लोकान् विवादयन्तं च जनं नृपो देद्ाचियापयव-
चिप्काशयेत् ॥ ८३ ॥
अथ रशुर्कम्रहणपू्वकं कस्यां पुत्रं च ददतो जनान् भूपो ठेरालिः-
सारयेदिस्याज्ञापयति शल्केनेत्यादिना । डुल्केन दाननिमित्तकथधनेन रतुना
कस्मैचिल्जनाय विशेषतः शण्डे छ्धीवे कन्यां दातृन् तथा शुल्केनैव कम्मिन
विरोषतः काण्डे पुत्रं च प्रयच्छतो ददतो दुप्करेतात्मनः पापहदयान् पापबुद्धीन्
वा पतितान् जनान् राजा देश्ान्निर्यापयेत् । राण्ठे इति सम्परदानस्याधि-
करणत्वेन विवक्षितत्वात् सप्तम्यधिकरणे चेति सप्तमी ॥ ८४ |
अथ मिथ्यापवादचच्छलेन परानिष्टजननाकाङक्चिणां दण्डमाह सिथ्यत्या-
दिना । मिथ्यापवादव्याजेन असत्यापवादच्छलेन परानिष्टमन्यानाकाङ् क्षित
चिकीर्षवो ये मानवास्ते धर्मज्ञेन ध्म जानता महीभता राज्ञा यथापवादं
शास्या । यर्वपवादे गुरुशासनं रघ्वपवादे च ल्धुखासनं विधेयमित्यथः ॥ ८ ॥
ननु विनैवापराधं परानिष्टं कु्वेतः पुंसः को दण्डो विधातव्यस्तत्राह् यं
इत्यादिना । यो नरो यमस्य यत् परिमितमनिष्टं कुर्यात्तेन तस्मै अनिष्टभारिने
जनाय तस्सम्मितं धनं नृपतिदापयेत् ॥ ८६
३४० महानिर्वाणतन्तम्
मणिमुक्छाहिरण्यादिधातूनां स्तेयकारिणः ।
करस्य बाहोरकेदो वा कायां मूख्यं विचारयन् ।॥ <७ |
महिषाश्वगवादीनां रल्रादीनां तथा शिः ।
वलेनाऽपहतां नृणां रतेयिवद्धिहितो दमः ॥ << ॥
अन्नानामस्पमूल्यस्य वस्तुनस्तेयिनं नुपः ।
विदौधयेत्तं पक्षेकं सप्ताहं वाऽऽदायन् कणम् ॥ ८९ ॥
विश्वासघातके पुंसि छतघ्रे सुरवन्दित ।
य्ञतेस्तपोदानैः प्रायधिततैन निष्कतिः ॥ ९० ॥
अथ मणिसुक्तादिधातुरतेयिनां दण्डमाह मणीस्यादिना | मणिमुक्ता-
दिरण्यादीनां धातूनां स्तयकारिणो नरस्य करस्य बरहरवा छेदं मण्यादीनां मूल्य
विचारयन् नृपः कुर्यात् । अल्पमूल्यकमण्यादिम्तेय करच्छेदो वहुमूल्यक-
मण्यादिस्तेय बाहोरछेद.ः काये इव्यथः | ८७ ॥
अथ वलत्कारेण महिषाश्वादीनामपहारकस्य दण्डमाह मदहिपेत्यादिना |
महिषाश्चगवादीनां पद्ुनां तथा रन्रार्दीनां तथा सिदोश्च वङ्नाऽपहतामपहरतां
नृणां स्तेयिवदमो विदितः ॥ ८८ ॥
अथान्नस्य मण्यादिमिन्नास्पमूल्यवस्तुनश्च स्तयिनो विद्ुद्धिमाह् अन्नाना-
मित्यादिना ! अन्नानां तथाऽ्ल्पमूल्यस्य वस्तुनश्च स्तेयी यो नरस्तं पक्षेकं सप्ताहं
वा कणमाश्ययन् भोजयन्व्रपो विद्धोधवत् ॥ ८९ ॥
अथाऽनेक्रयज्ञत्रतादिकं कुव्तारपि विश्चासघातक्क्रतघ्नरयोर निप्करतिव्यमाह्
विश्वामिव्यादिना ! ह सुरवचस्दित विश्चासघातक त्तथा च्रतघ्ने उपछरतविनाश्के च
पुंसि ` यज्ञेरशवमेधादिमिवैतैः कच्छचन्द्रायणादिमिम्तपोभिदनि्य प्रायधिततेः
पापविनादाकेरतेर्निष्करतिर्टपछरतान् सृति स्यात् ॥ ९.० ॥
एकादरोह्टसः
ष
8.4)
प्च
किण
कूटसाक्षिणो मत्या मन्यस्था पक्षपातिनः ।
रास्यात्तंस्तीव्दण्डन देरान्नियापयेन्नुपः ॥ ९३ |
षटू सक्षिणः प्रमाणं स्युश्चलारख्रय एव वा |
अभावे द्यावपि रिषे म्रसिदधौ यदि धार्मिकौ ॥ ९२ ॥
देशतः कातो वापि तथा विष्यतः प्रिये |
पररपरमयु ्तञेद् अग्राह्यं साक्षिणां वचः ॥ ९३ ॥
अन्धानां वाक् प्रमाणं स्याहधिराणां तथा प्रिय ।
मूकानामेडमूकानां रिरसाऽङ्कीद्तिर्पिः ॥ ९६ ॥
जथ साक्षिव्ये मिथ्याभिघायिनां पक्षपातिमध्यस्थानां च दण्डमाह य
इत्यादिना । कूटसाक्षिणः साक्ष्ये खषाभिधायिनो ये मर्त्यास्तथा पक्षपातिनो
मध्यस्थाश्च य तान् नृपस्तीव्रदण्डन शास्यात्तथा दे्ानियापयेत् ॥ ९.१ ॥
ननु कति साक्षिणः प्रमाणं भवेयुरित्येक्षायामाह षडिव्यादिना ।
पट्चत्वारखयो वा साक्षिणः प्रमाणं स्युः । हे दिवे अभावे त्रिचतुरादि-
साक्ष्यसच्चे यदि प्रसिद्धौ धार्मिकौ भवेतां तदा द्वावपि साक्षिणो प्रमाणं
स्याताम् \! ९२ ॥
स्थानादिमेदतः परस्परमसङ्तं साक्षिणां वचो न प्रमाणमित्याह देत
इत्यादिना । हे प्रिये देद्तः स्थानतः कारतो दिनप्रहरादितस्तथा विषयतो
वस्तुतो वा चेद् यदि परस्परमयुक्तमसम्बन्धं साक्षिणां वचस्तदाऽगराह्य
स्यात् ॥ ९३ ॥
ननु दरनाद्यशक्ता अन्धादयः साक्षिणो भवितुमदहंन्ति न वेत्या-
राङ्कायामाह जन्धानामित्यादिना । दे परिय अन्धानामचक्चुषां तथा बधिराणां
्रो्रहीनानां वाक् प्रमाणं स्यात् मूकानामवाचां तथा एड्मूकानां श्रात्रवचोर-
हितानां चिरसाऽङ्गीकृतिः स्वीकारो किपिरक्षरं च प्रमाणं स्यात् ॥ ९% |
३४२ पहानि्वाणतन्त्रम्
लिपिः प्रमाणं सर्वेषं सवैतरैव प्रहस्यते
विरोषाद्व्यवहारेषु न विनद्येच्िरं यतः ॥ ९५ ॥
स्यीयार्थमपराथेच्धेत् कृवेतः कच्ितां लिपिम्
दण्डस्तस्य विधातव्यो दहिायं कूटसाक्षिणः ॥ ९£ ॥
अश्रमस्याऽप्रमन्तस्य यदङ्खीकरणं सच्रत् ।
स्वीयार्थे तत्पममाणं स्याद चसो बहुसाक्षिणास् ॥ ९७ ॥
यथा तिष्ठन्ति पुण्यानि सलयमाश्चिलय पवेति ।
तथानृतं समाश्रि पातकान्यखिखान्यपि ॥ ९८ ॥
जतः सलयविहीनस्य स्वेपापाश्रयस्य च ।
ताडनादमनाद्राजा न पापाः रिवाक्ञया ॥ ९९ ॥
अथाऽन्यप्रमाणाद्ठिपिप्रमाणस्य बहुकाटस्थायित्वात् प्राशस्त्यमाह टिपि-
रि्यादिना । सवैत्रेव कर्मणि विरोषात् क्रयविक्रयादिरूपव्यवहरिषु सर्वेषां छिपिः
प्रमाणं प्रशस्यते ¦ प्रारस्स्ये हेतुं दरीयन्नाह न विनये दित्यादिना । यतश्िरं
बहुकारं छिपिने विनदयेचिरं तिष्टेदित्यथेः ॥ ९.५ ॥
अथाऽक्षरं कल्पयतो दण्डमाह स्वीया्थमित्यादिना । स्वीया्थमपरा्थं वा
कृल्ितां छ्पिं यः करोति तस्य तादी छिपिं कुवंतो जनस्य कूटसाक्षिणः
साक्ष्येऽनृतं वदतो द्विपादं द्वियुणो दण्डो राज्ञा विधातव्यः ॥ ९8 ||
बहुसाक्षिवचोभ्योऽप्मत्ताभ्रान्तजनः स्वयं कतैकवारस्वीकाररूपप्रमाण-
स्याऽतिप्रा्स्त्यं दरयितुमाह अभ्रमस्येत्यादिना । अभ्रमस्य आन्तिरहितस्या-
प्रमत्तस्य सावधानस्य यत् सङरदेकवारमपि अङ्कीकरणं स्वीकारस्तत् स्वीयार्थे
बहुसाक्चिणाम पि वचसो भाषणादधिकं परमाणं स्यात् ॥ ९७ ॥
अथाऽसत्यस्याऽखिरुपातकाश्रयत्वं व्याहरंस्तदाश्रयान्मानवान् दण्डयतो
राज्ञः पायानहैत्वमाह यथेस्यादिना शिवाज्ञयेत्यन्तेन शछोकद्वयेन 1 हे पाबेति
एकादशासः ३४३
निमाव्यमथवा कथनं शपथो मवेत्
तत्राऽनृतं बदन् मत्यः कस्पान्तं नरकं व्रजेत् ॥ १०५ ॥
अपाप्जनिकायोणां यागे वा ग्रहणेऽपि वा ¦
तत् कार्यं स्वेथा मर्त्यैः खीकरृतं दापथेन यत् }} १०२॥
स्वीकारोष्टङ्घनाच्छुष्येत् पक्षमेकममोजनेः ।
ष,
श्रमेणापि तमुष्टङ्वच दादशाहं कणारनेः ॥ १०३ ॥
यथा सत्यमा्ित्य पुण्यानि तिष्ठन्ति तथाऽचृतमसत्यं समाध्ित्याऽखिलान्यपि
पातकान्यपि तिष्ठन्ति । अतः सत्यविद्ीनस्य सवेपापाश्चयस्य च जनस्य ताड्नाद्-
मनाद्धनदण्डाच्च राजा रिवाज्ञया पापाहः पापभाक् न स्यात् \ ९.८ }} ९<, |
अथ रापथस्वषूपं निखूपयंस्तत्राऽनृतं रवतो मच्येस्य नरकगामित्वं विदधाति
सव्यमित्यादिना शछोकद्रयेन । सत्यमहं ब्रवीमीति सङ्कल्प्य कौलं कुलीनं युर
निषेकादिकरं द्विजं ब्राह्मणं गङ्गातोयं गङ्गाजलं देवमूत्ति देवताप्रतिमां छख्यासख
तन्वादिकं कृलाखतमासवम् दैवीनिर्मास्यं वा स्पष्टा कथनं दापो मवेत् तत्र
रशपथेऽनतं मिथ्यां वदन् मर्त्यैः कल्पान्तं कल्पपयेन्तं नरकं ब्रजेत् नरकान्नर्-
कान्तरं गच्छेत् ॥ १०८० ॥ १०१॥
जथ शपथपूवेकस्वीकृतापापजनककार्याणामवर्यज्रत्यत्वमाह् अपापेत्या-
दिना । न पापश्य जनिरुत्यत्तिर्यभ्यस्तेषां कार्याणां यागे वा अहणऽपि वा
रापथेन मर्यर्यत् स्वीकृतं तत् सर्वथा कार्यं न रद्नीय मित्यथंः ¦ अरहणऽपि
वेत्यनेन पापजनककर्मणां व्यागे एव यत् स्वीकृतं तस्येवाऽवरयक्रत्यत्वमिति
ध्वनितम् | १०२ ॥
ननूटङ्धितदापथपू वकस्वीकृतापापजनककार्यो मनुप्यः कथं दुध्यत्
तत्राह स्वीकरिव्यादि । स्वीकारोहङ्कनदेकं पक्षममोजनेजनः दुघ्यत् । अमणापि
तं स्वीकारसुछङ््य द्वाददयाहं कणाशनैः शुध्येत् ॥ १०३ । |
६४४ महानिर्वाणतन्त्रम्
कुटधर्मोऽपि सव्येन विधिना चेन्न सेवितः ।
मोक्षाय श्रेयस्ते न स्यात् कौटे पापाय केवलम् ॥ ५०४ ॥
सरा द्रवमयी ताय जीवनिस्तारक्छरिणी |
जननी मोगमोक्षाणां नादिनी विपदां र्जाम् ॥ १०५॥
दाहिनी पापसङ्वानां पावनी जगतां प्रिये ¦
सर्वसिदिमदा ज्नबुदिवियाविबधिनी ॥ १०६ ॥
सुक्तमसुश्चभिः सिद्धेः साधकैः ज्तितिपार्केः ।
सेव्यत सवेदा देवराय स्वाभीष्टसिद्ये ॥ ५०७ ॥
सम्यण्िधिविधानन सुसमाहितचेतसा ।
पिबन्ति मदिरां मया अमर््या एव ते क्षितौ ॥ ५०८ ॥
अथाऽविधिसेवितस्य कुल्धमंस्यापि पापजनकत्वमाह् कुरेद्यादिना ।
सत्येन विधिना चद् यद्वि सेवितो न स्यान् तदा कुट्धर्मोऽपि कौले कुरीने
मोक्षाय अपवगाय तथा श्रेयसे भद्राय च न स्यात् केवरं पापायेव मवति |
अतो विधिन॑व सव्यः कुख्धमे इति मावः ॥ २०४ ॥
अथ सुरेत्यादिभिसिमिः पचर्मदयं स्तौति ! सुरा द्रवमयी द्रवरूपा तारा
भवति । या जीवनिस्तारकारिणी जीवानां निस्तारकत्रीं या मोगमोक्षाणां जननीं
उतादयित्री या विपद्मां विपत्तीनां स्जां रोगाणां च नाशिनी | १०५॥
या पापस्द्भानां पापसमूहनां दाहिनी दगधी । हे प्रिये या जगतां पावनी
टुद्धिक्ती या स्वेसिद्धिप्रदा सर्वासां सिद्धीनां प्रदात्री या ज्ञानबद्धिविया-
विवद्धिनी । मोक्च धीन्ञानम् साखादितत्वज्ञानं बुद्धिः आस्मज्ञानं विद्या तेषां
विवधचित्री ॥ दे आच सुक्तर्युक्तिदासिमिः मुसुश्चमिर्मोक्षप्युभिः सिद्धैः साधके
क्षितिपारक्रः राजाभदवश्च स्वाभीषएटसिद्धयं सवेदा या सेव्यते सा सुरा द्रवमयी
तारा बोद्धव्येति पूर्वेणान्वयः । या सेत्यध्याह्रख्भ्ये ॥ १०६ | २०५७ ॥
सुरत्यादि्ाकत्रयण मदिरां स्तुव्वेदानीं चिधिपूवंकतव्पानकन्तेः साक्षादेव
प्रतिपादयति सम्यगित्यादिना । ये मर्घ्याः सम्यजिधिविधानेन यसमाहित-
८ वभ र्{ह्सः
¶६।
५.
{४
प्रत्येकतव्स्वीकारादिधिना स्फच्छिवि नरः |
न जने पञ्चतलानां सवनात् कि फं सवर् }! 5०९ |
इयञ्चेत् वारुणी दवी निपीता विधिवजिता
नृणां विनाशयेत् सवं बुदिमायुयेखा धनस् ।॥ ५५० ॥
अलयन्तपानान्मयस्य चतुवगेप्रसाधनी |
बुद्धिविनर्यति प्रायो लोकानां सत्तचेतसराम् ॥ 55५5५ ॥
विथ्रान्तवद्धेमनुजात् कायाकायमजनतः ।
स्वानिष्टं च परानिष्टं जायतःऽस्मात् पदे पदे ॥ 9३२॥
अतो नृपो वा चक्रेरो मये माद्क्वस्तुपु ।
अत्यासक्तजनान् कायधनदण्डन शोधय॑त् ॥ 5५१२ ॥
चतसाऽतिसावधानमनसा मदिरां पिवन्ति ते क्षितौ प्रथिव्याममत्या देवां एव
भवन्ति ।॥ १०८ ॥
अथ विधिमेवितमद्यादिपञ्चतत्वानामनिवेचनीयषफख्लवं दद्यैयति पत्यक-
त्यादिना । विधिना प्रत्कतत्वस्वीकारात् मयाचकेकतलवाङ्गीकारान्नरः चिवः म्यात्
पञ्चानामपि तत्वानां मदयादीनां सेवनात् किं फकं भवेदिति तु न जाने ।!१०९॥
अथ विधिव्जितसुरापानस्य वुद्धयायुरादिसकल्पदथेविनार्रकल्वमादं
इयमिव्यादिना । चद् यदि विधिव्जितेयं वारुणी मदिरा दवी निपीलां स्यात्तदा
नृणां बुद्धिमायुयेरोधनमिस्यादि स्वै विनाशयत् ॥ ११० ॥
सुराव्यन्तपानस्य बुद्धिविनाञ्चकव्वेऽतिपीतमचानां स्वपरानिष्टात्पाढकत्वम्य
हेतुत्वात्तदतव्यासक्तचतसः पुमांसो नरेचचक्रेशारभ्यां दण्डय इत्याट् अत्यन्तत्यादिना
रोधयेदिप्यन्तेन शयोकत्रयेण । मदयस्याऽव्यन्तपानान्मत्तचतसां सखकानां चतुवम-
प्रसाधनी धर्मथिकाममोक्षाणां साधयित्री बुद्धिः प्राया विनस्यति | ११९१ ॥;
कार्याकार्यमजानतोऽम्माद्विमान्तवुद्धमनुजात् स्वानिषठं परानिष्टं च पदं
पदे जायते । अतो मये मादकवस्तुषु चाऽत्याचक्तान् जनान् चपश्क्रंशो वा
कायधनदण्डेन रोधयेत् ॥ ११२ ॥ ११३ ॥
44
३४६ म्ानिर्वाणतन्तम्
` धकेन वा ।
4 मदेन दुद्धिशसो भवेन्नृणाम् }} ३5४ ||
अतएव प्ुरामानादतिपनं न रक्ष्यत ।
स्वरृदाक्पाणिपादुग्भिरतिपानं विचारयेत् ।॥ ११५ ॥
नेन्द्रियाणि वद्य यस्यं मदु विह्वख्चेतसः |
देवतागुरमयादो्ङ्िनो मयरूपिणः ॥ ११५६ ॥
निखिलनथयौग्यस्य
रा भेदात् व्यक्तिभेदात् न्यूनेनार््या
पापिनः दिघातिनः ।
दृहेज्िह्वं हरदर्थान् ताडयेत्तं च पाथिवः ॥ ११७ ॥
विचख्त्पादवाक्पणि आान्तसुन्मत्तमुदतम् ।
तसग्रं यातयेद्राजा द्रविणं चाहुरे्ततः ॥ ११८ ॥
५ क
मधादिविभेदतो न्यूनस्याऽधिकस्य च तस्य बुद्धि्रंशजनकलत्वात्तन्माना-
दत्यन्तपानस्य ज्ञातुमद्रद्यत्यात् स्ख्द्रागादिरिस्त्छक्षणीयमिव्याह् सरेव्यादिनां
विचारयेदिलन्तेन शछोकद्रयेन ! खरामेदात् व्यक्तिमेदाजनविरेषादेशकाख्योर्वि
मेदेन च न्यूनेनापि अधिकेन वा मयेन नणां बुद्धिश मवेत् | अतएव
सुराया मानाद तिपानं न रक्ष्यते किन्तु स्खल्द्राक्पाणिपददम्मिरितस्ततो विचल-
द्विवेचोहस्तपादनेत्रेरतिपानं विचारयेत् विलक्षयेत् ॥ ११५० ११५॥
अथोह्छङ्धितदेवतागुरुमर्यादावरो द्यम दिरामत्तस्य दण्डमाह नेद्ि-
याणीव्यादिश्चोकद्वयेन । यस्येच्ियाणि वक्रो न सन्ति तस्य मदविहुरुचेतसो
मदिराविद्वचित्तस्य देवतागुरुमर्यादोल्छङ्षिनो र्ङ्यितदेवनिषेकादिगुरुमर्यादस्य
मयरूपिणो मीतिस्वरूपस्य निखिखानथयोग्यस्याऽरोषानर्थार्हस्य पापिनः पातका-
श्रयस्य शित्रघातिनः रिवाज्ञाख्ट्वनात्द्धन्तुर्निजमद्रहन्तुर्वा नरस्य जिहां पार्थिवो
दहेत् अर्थान् हरेत् तं च ताडयत् ॥ ११६ ॥ ११७ ॥
अथ विचख्त्पादादिकस्य मथसकच्तस्य दण्डमाह विचरदिव्यादिना |
विचरुत्पादवाक्पाणि स्खल्छरणवचोहस्तं आन्तं अमयुतमुन्मत्तसुन्मादवन्तमद्धत-
मविनीतं तमु रोद्रं राजा यातयेत् ततो द्रविणं च आहरेत् ॥ ११८ ॥
धवः उप्र:
, १६१
अपवाग्यादिनं मत्तं टञ्जनाभयवविजिवस् ¦
धनादानेन तं शास्यात् प्रजाघीति्य नुदः }! ५६९ |
सातासिषिक्तः काँटश्चेत् अतिपानात् छश्रि |
पक्व स मन्तव्यः कुट्धमेवहिष्टतः ॥ ३२०
पिवच्तिदायं मदं रोधितं बाऽ्य्ोधिततम् ¦
त्याञ्यो मवति कोलानां द्ण्डनीयोऽपि मृमृतः ।॥ १२५ ॥
वाह्यं भार्या सुरां मत्ताः पाययन्तो दिजातयः |
साष्येयु्मीयेया साधं पाह कणमोजनात् ।॥ ३२२ ॥
असंस्करतसुरापानात् शुध्यदुप्वसंखयहम्
भुक्लाऽप्यदोधितं मासमुपवासदयं चत् । ३२३ ॥
अथ॒ऽवाच्यवादिनो मत्तस्य दण्डमाह अपवागित्यादिना । अपवाप्वािनं
जवक्तव्यं वचो वदन्तं ख्ज्नासयविवर्मितं तं मत्तं प्रजाधीतिकरा वपां धनादामेन
रास्यात् |} ९९९
रातायिषिक्तकोरस्याऽप्यत्यन्तमद्यपानेन कुख्धमेव टिप्छरतत्वात् पुला-
खित्वमाह रातेव्यादिना । चच्छब्दोऽप्य्थे । ह कृल्श्वरि शताभिषिक्तः
कौलोऽप्यतिपानात् पड्युरेव मन्तव्यः यतः स कुरधर्माहदिष्टतः । १२० ॥
अथ सं्करतासंस्कृतातिशयितमद्यपायिनो नरस्य राज्ञा दण्डनीयं
कौरहेयत्वं चाह पिबचरिव्यादिना । शओोधितमशोधितं वाऽतिद्यं बहुरं मं
-पिबन्मर्तय; कोरानां त्याज्यो चूतो दण्डनीयोऽपि भवति ॥ १२१ ॥
ननु ब्राह्मी मार्या मद्यं पाययन्तो द्विजाः कथं द्ुध्ययुस्त्राह् ब्राह्मी
मित्यादिना । बाह्मीं वेदोक्तविधिना परिणीतां भाया सुरां पाययन्ती मत्ता
द्विजातयो मार्यया साधं पञ्चाहं कणभोजनच्छुध्ययुः ॥ १२२ ॥
नन्वशोधितमदयपानात् तादृड्मांसयक्षणाच कथं शुध्येततत्राह असंम्ृत-
त्यादिना । असंस्कृतसुरापानात् व्यहं त्रिदिनमुवसन् युध्यत् } अदयायत्
मांसमपि मुक्त्वा उपवासद्रयं चरत् कुयात् ॥ १२३ ॥
६४८ सहानिवाणतन्तम्
मुद्रे खादन्नुपवसदहः ।
राद्ध दण्डन श्लुध्यति | १२४॥
च.
नराद्तिपशामास मासं मांसादनस्य च |
अत्ता शुव्येन्नरः पायादुपवासेसखिभिः श्रिये ॥ १२६ ॥
स्टेच्छानां श्चपचानां च पदानां कुख्वैरिणम् |
वादचन्नं विश्युडः स्यात् पक्षमेकसुपोषितः ॥ १२७ ॥
उच्छं यदि युञ्जीत ज्ञानादेषां कुटेश्वरि ।
रुध्येन्मासोपवासनाऽक्ञानात् पक्षोपदासतः
[ग
। १२८ ॥
अधरा्लोधितमल्स्यमुद्रयोरमोक्तुरवेधसुरतकत्तश्च प्रायश्ित्तमाह असंस्कृत
इस्यादिना । असंम्करते अशोधिते मीनसुद्रे खादनरोऽदर्दिनमेकसुषवसेत् । अवैधं
विधिवनितं पञ्चमं युरतं कुवेचरो राज्ञे दण्डेन रुष्यति ॥ १२४ ॥
ननु ज्ञानतो नरमांसं मोमांसच्च खादतः पुंसः कथं रुद्धिस्तत्राह युञ्जान
इत्यादिना । हे रिवे ज्ञानतो सानवं मानवसम्बन्धिमांसं गोमांसच्च युद्धानो नर
पक्षमेकसमुपोप्य शुद्धः स्यात् । इदं तयोर्मश्षणे प्रायधित्तं स्तम् | १२५ ॥
ननु सुक्तमनुप्याद्विपद्युमांसो सांसादकमांसभक्षकश्च पुमान् कथं
ध्येत्तत्राह् नेत्यादिना । हे पिये नराक्रतिपदोर्वानरादै्मासादनस्य मसमक्षकमस्य
व्थाघ्रादेश्च मांसमत्वा भुक्त्वा नरखिभिरुपवासैः पापात् दुष्येत् । १२६ ॥
जथ मुक्तम्र्च्छाच्यच्स्य पुंसः म्रायधित्तमाह म्लच्छानामित्यादिना ।
म्केच्छानां यवनानां शवपचानां चाण्डाखानां कुख्वैरिणां पनां चाऽ्रं खादन्
जनः पक्षमेकमुपोषितः सन् विरुद्धः स्यात् ॥ १२७ ॥
ननु ज्ञानाज्ञानाभ्यां म्कच्छाद्युच्छिष्टमनादिकं सुज्ञानः कथं दुध्येत्तत्राह
उच्छिष्टमित्यादिना । हे कडश्वरि ज्ञानादेषां म्छेच्छादीनामुच्छिष्टमन्नादिकं
फकाददाल्यास ६
ध सोमेन वणानामनच्चं युक्ला सद्धत् पिये |
दिनत्रयोपवासन विद्युः स्यन्ममाक्या ।} ५२९ |
पडुश्चपचम्टेच्छानासन्नं च्ापितं यदि |
वीरहस्तापितं वापि तदश्चदैव पापथाक्ः {| २३०}
अन्नामावे च दभि्ये विपदि प्राणसड््ट ।
निषिदेनाऽदनेनापि रक्षन् प्राणाद्ध पातकी | 5३५ |
करिपुे तथाऽनेकोडाद्यपाषाणदारूपु |
अलक्षितेऽपि दुप्याणां भक्ष्यदोषो न विद्यत \¦ ३२ |
यदि सुच्लीत तदा मासोपवामेन नरः दुष्येत | अक्नानाचदि युक्त तदं
पक्षोपवासतः दुध्यत् | १२८ ॥
अथ क्रमतः क्षत्रियाद्यन्नमश्नतां ब्ह्वादीनां व्रायध्ितच्तमाह अनुन्यर-
त्यादिना । रहै पिव अनुलोमेन क्रमेण वर्णान् सच्रदन्नं च्छः च्राद्यनःदि
दिनत्रेयोपवापेन समाद्य विद्धः स्यात् । यथा बराह्मण च्टवर !। १२५
अथ चक्रापितस्य वीरहस्तार्पितस्य च पराश्वपचभ्लच्छाचस्य् चाक्र
पातक्रित्वमाद पञिव्याडिना | पद्ु्धपचम्डैच्छानायनद्ं य
वीरटस्तापितं वा स्यात्तदा तदनसश्चन् खणए्दन् नरः पापभाक् न्दः:
ननु दर्मिक्षादो निषिद्धकम्मोजनेन प्राणान् रक्षतो जनन्य पातकं मवन्न-
वेत्याशङ्कमानां प्रत्याह अननेत्यादिना } दुटेमा भिक्षा यत्र तद्र दुद सस्ये
वेपदि च देद्योपद्रवपलायनादौ अन्नामवि म्राणसङ्कटं सति निषिद्धेनाऽप्यदनना-
भोज्यस्यापि मोजनेन प्राणान् र्षन् पातकी न भवेत् ॥ १२१ ॥
नाकाढावन्वादिकमश्चतां न दोष इत्याह करीव्यादिना । करिप्रषठे हस्तिनः
प्रष्ठ तथाऽनकद्द्रद्येषु पाषाणपु दास्पु च तथा दुप्याणां यवनारदीनामलक्षितऽपि
यवनादीनामिदं मवति यवनादयोऽत्र वत्तन्ने एवमविन्ञानऽपि स्थान वद्र
णी य
~ ~: ~
॥ ~ १, 9 1
॥।
। ४ ५
भर
+ ¢ ~~ „४
५ न्न 1 = ~ + ५
३4 | ^ ५ +"
३५० महानिर्वाणतन्तम्
नमक्ष्यमासं श्च व्याधियुक्तानपि प्रिये |
न हन्यादेवतार्थेऽपि हता च पातकी भवेत् ॥ १३३ ॥
छच्खघतं नरः कुर्याद् गोवधे बुद्धिपूवेके ।
अक्ञानादाचरेदधं तरतं शङ्कुररासनात् ॥ १३९ ॥
न केरावपनं कुयात् न नखच्छेदनं तथा ।
न क्षारयोगं वसने यावच्च वतमाचरेत् ॥ १३१ ॥
उपवाघतिर्नयेत् मासं मासमेकं कणारानेः
मासं भेक्षान्नमश्चीयात् कच्छर्तमिदं शिवे ॥ १३६ ॥
टुप्याणां मलमूत्रादीनामरक्षितेऽपि सत्स्वपि तेषु तेषामविज्ञानेऽपि भक्ष्यदोषरो न
विद्यते ॥ १३२ ॥
अथ॒ देवताथेमभक्ष्यमांसान् व्याधियुतांश्च पश्चूनिन्नतः पातकित्वमाह
पदुनित्यादिना } हे पिव अमक्ष्यमांसान् ग्याधिधुक्तश्च पदन दैवतार्थेन
हन्यात् । अपीति निशितम् । ननु हनने को दोषस्तत्राह हत्वेति । दत्वा च
जनः पातकी मवेत् ॥ १३३ ॥
अथ ज्ञानाज्ञानाकरतगोवधभ्रायथित्तमाह् कृच्छत्याददिना प्रिये इव्यन्तेन ।
ज्ञानपूवेके गोवधे सति नरः कृच्छं कुर्यात् । अन्ञानाद्रौवघ्रे सति शाङ्कर-
रासनाद्रधे व्रतमाचरेत् कुर्यात् ।॥ १३४ ॥
न केरोति | याचद् व्रतं नाचरेत् तावत् केशवपनं केदानां मुण्डनं न
कुर्यात् तथा नखच्छेदनं न कुर्यात् वसने वसे क्षारयोगं च न कुर्यात् ॥ १३५५॥
ननु किं नाम कृच्छरवतमतस्तन्निरूपयति उपवाैरिव्यादिना । दे शिवे
उपवासेै्मांसमेकं नयत् यापयेत् । मासमेकं कणारानै्नयेत् । मासमेकं च
भक्षां भिक्षासम्पच्रमन्नमश्चीयात् । इदं कृच्छवतं जेयम् ॥ १३६ ॥
प्कादजाद्धासः २९१
नते वापितद्िराः कौन ज्ञाती वान्धवान् ।
यिता विमुक्तः स्याद् ज्ञानगोवधपातकात् ॥ १३७ ॥
अपाटनवधाद्रोश्च शष्येदष्टोप्वास्तः ।
बाहुजाया विरुध्येयुः पादत्युनकसात् पिये ॥ ५३८ ॥
गजेोष्महिपाश्वांश्च हता कोौलिनि कामतः !
रपव्रासेस्िभिः शुध्येन्मानवः कूतकरिटिवषः ।॥ ०२३९ ॥
प्रगमेषाजमाजारान निध्न्नपवसेदहः
मयूरद्ाकटंसांश्च सभ्योतिरशनं यजेत् ॥ १४० ॥
व्रतान्ते इति । व्रतान्तै व्रतसमा्तौ वापित्चिराः सुण्डितमस्तकः सन्
पेखान् ज्ञातीन् सगोत्रांश्च मोजयिलवा त्ञानगोवधपातकाज्नो विमुक्तः
स्यत् | १६५७ |
अपालनति | गौरपालनवधादरक्षणरतो वधादष्टोपवासेन शुध्येत् । हे परिये
बाहजाद्याः श्षधियाद्यः पादन्यूनक्रमाद्विरुध्ययुः । क्षत्रियादिभिः क्रमतः
पाढपादन्मूनं तरतं करणीयमिति भावः | १३८ ॥
अथ गजोष्रादधिवधप्रायश्ित्तमाह गजेोष्टेप्यादिना । हे कोलिनि
गजोष्मदिपाश्वान् ब्रहत्कथा. कामत हत्वा करृतकिल्विषो मानवस्िभिरूपवासेः
द्येत् ।॥ १३६० ॥
अथ सगमेपारदधिवधप्रायश्ित्तमाह सखगेद्यादिना । स्गमेषाजमाजरान्
हरिणा विच्छागविडान्यन निघन्नमेऽदटरकद्विनसुपवसेत । मयूरद्यक्ंसांश्च निघन्नरो
ज्योतिषा सूर्येण सह वर्तमानं सञ्योतिर्दिनमच्चनं व्यजेत् । दिवसेऽशनं
स्यजन्नम्तं॑याने सूर्यं भृद्वीतष्यधः । ५: ज्योतिर्न भाग्करेऽयौ च क्वीवं मचोत
दृष्टिप्विति? मद्रः | ५५० ॥
२५२ महानिर्वाणतन्तम्
निहसय सास्थिजन्तृश्च नक्तमद्यात् निरामिषम् ।
निरस्थिजीविनो हा मनस्तापन शुदयति ॥ ५४६१ ॥
पञुमीनाण्डजाचि्न् खगयायां महीपतिः ।
न पापा भवेदेवि राज्ञो घमः सनातनः ॥ ५४६२ ॥
देवोदेशं विना भद्रे हिसां सवत्र वजयेत् ।
कृतायां वरैघहिसायां नरः पपेनं टिप्यते ॥ ५४३ ॥
संकल्पित्रतापृत्तौ देवनिमास्यटङ्घने ।
अशुचौ देवतास्प्े गायत्रीजपमाचरेत् ॥ १४४ ॥
अथ कृकरासाचस्थिमद्घयुद्रजन्तृचिरम्थिजन्तुश्च नित्रतो नरस्य प्रायश्ित्त-
माह निह्यदययादिना । निरस्थिसाहचर्यात् सास्थिजन्तृनस्थिमतः कृकलासादीर्
्ुद्रान. दरीरिणा निदवयय नक्तं रात्रौ निरामिपमामिपवजितमयात् भुज्जीत ।
मयूरादिहननापेक्षया करकखसादिहनने प्रवृत्तराधिक्यात्तद्धनननिमित्तकदण्डतः
करकलखासाद्विहनननिभित्तकदण्डस्य गुस्त्वमवगन्तव्यम् । निरम्थिजीविनोऽस्थि-
रदितजन्तून् हत्वा मनस्तापेन शुध्यति ॥ १५१ ॥
ननु सरगयायां सखगमीनादीनिघ्तो महीपाल्स्य सरगादिवघहेतुक्ं पापं
भवेन्न वेति प्रच्छन्तीं प्रस्याह पथ्िव्यादिना। दे दैवि पद्युमीनाण्डजान्
मगव्याघ्रादिमस्स्यपक्षिणो स्रगयायां निघ्नन् महीपतिः पापाय न भवेत् । यतोऽयं
राज्ञः सनातनो निस्यो धर्मा भवति ॥ १४२ ॥
अथाञवेधहिसायाः पापजनकल्वादककतैव्यत्वमाह देवेदयर्थेन । हे भद्र
भद्रकारिणि देवोदेश्यं क्म॑विना सवत्र द्िंसां वजैयेत् । वेधर्हिसायाः
पापाजनकत्वात् कर्तग्यतामाह् कृतायामिव्यायर्धेन । वेधदहिंसायां कृतायां सल्यां
नरः पपे स्प्यते ॥ १४२ ॥
ननु सङ्कस्पितं व्रतमसमापयतो दैवनिर्मास्यं रद्भयतोऽदौचानपगमे
देवताः स्पररातश्च पुंसः कथं दद्धिस्तत्राह सङ्कच्पितेतव्यादिना । सङ्कस्पितत्रतापूर्तो
7कादरा सः ३५३
दाता महान्तौ गुरवः स्मरताः |
= न् वदन् करं शुध्येत्. पञ्चोयवासतः ॥ ५४६५ ॥
एवमन्यान् गुरून् कौरन् विप्रान् गर्ह॑न्नपि भिये ।
साधेदयोपवासेन मुत्सछ मवति पातकात् ॥ १४६ ॥
वित्तार्थी मानवो देरानखिल्ान् गन्तुमहति ।
निषिद्क्ौलिकाचारं दें सास्रमपि यजेत् ॥ 9४७ ॥
गच्छंस्तु स्वेच्छया देरौ निषि्टकु्तमेनि ।
कुलधमौत्पतेद्ुयः शुध्येत पृर्णाभिपेकतः ॥ १४< ॥
सङ्कस्पितस्य त्रतस्याऽसमापो दवनिर्माल्यचद्ने सति अद्छचावशौ च दैवतास्पर्ये
च गायत्रीजपमाचरद् | १८४ ॥
जथ महतो गुरूननिपर्यम्ताचिन्दतः करं ब्रवतश्य पंस; पायश्ित्तमाह
मातेव्याद्धिना । माता जननी पिता जनको ब्रह्मदाता वेदाध्यापकश्येते महान्तो
गुरवः स्ताः । णतान् महागुरून्निन्दन् करं व्दश्च नरः पञ्चोपवासतः
दध्येत् | १४८५ ॥
अथ मात्रायन्यगुरुकोच्व्राह्मणनिन्दकानां प्रायश्चित्तमाह् एवमित्यादिना |
हे प्रिये णवमन्यान् मात्रादधिमिन्नान् गुरून् कोकान् विप्रांश्च गहेचिन्दन् अपिवा
बूरं वरद॑श्च नरः साघह्रयोपवासेन पातकात् सक्तो मवति ॥ १४६ ॥
अथ वित्तोदेद्यकसवेदशगमनास्यापि मानवस्य कौलाचारर हितदेशाटना-
नहेत्माद वित्तार््ीव्याद्धिना । वित्तार्थी मानवोऽखिलान् सर्वान् देशान्
गन्तुमर्हति । निपिद्धः कोौलिकानामाचारो यत्र तं देशं तायं शास्मपि
मानवम्त्यमत् ॥ २४७ |)
अथ धनलोभेन निषरिद्धक्नौलिकाचारं देदं गच्छतो नरस्य कुरुधर्मात
` पतितत पुनः पूर्णाभिपेकतः पूतत्वश्नाह गच्छचित्यादिना । निषिद्धकुख्वस्मनि
6
२९४ महानिर्वाणतन्वम्
तपनोदयमारभ्य यामाएकममोजनम् ।
उपवा्रः स विज्ञेयः म्रायध्ित्ते विधीयत | १४९ ॥
पिव॑म्तोयाद्धलिखेकं यक्षच्चपि समीरणम् |
मानवः प्राणरक्षाधथ न अदयेदपवयासतः ॥ १५० |!
उपवासासमथेशचेद्रजा वा जरसाऽपि वा ।
तदा म्रतयुप्रास्च भोजयेद् दादरा दहिजान् ॥ १५१ ॥
परनिन्दां निजोत्कषं व्यस्नायु कसाषणम् ।
सयु कतं कम कुर्वाणो सनस्तापेविशुध्यति ॥ १५२ ॥
देखो स्वेच्छया गच्छंस्तु नरः कुख्धर्मात् पतेत् भूयः पुनः पूर्णाभिषेकतः
दध्यत् | १४८ ॥
-ष्रोक्ततत्तच्छलोकेप्वाकाङ्क्षितत्वादपवासं निरूपयति तपनोदयसित्या-
दिना । तपनोदयं सूर्योदयमारभ्य यामाष्टकं प्रहराष्टकं यदभोजनं स उपवासो
विज्ञेयः । प्रायधित्ते स विधीयते क्रियते | १४९. ॥
अथ एकाञ्चटितोयपानेनोपवासस्याऽविनाशितं कथयन्नाह पिवननिति ।
प्राणरक्चणाथपेके तोय।ञ्रङि पिवन् समीरणं वायुं चापि मक्षन्मानवः उपवासतो
न अ्रदयेत् पतेत् ¦ एकाञ्ञङ्तोयपानादुपवासो न विनइयेदिति तच््वन् ॥ १५० ॥
जथ रोगादिनोपवासं कत्तमरकनुवता जनेन प्रस्युपवासं द्वादरब्राह्मणा
भोजयितव्या इत्याह उपवासेत्यादिना । रुजा रोगेण वा जरसा जीणेतेन वा
चेदि उपवासासमर्था नरः स्यात् तद्वा प्रस्युपवासमुपवासं प्रति द्वादञ्च द्विजान्
ब्राह्मणान् मोजयेत् ।॥ १५१ ॥
अथ परनिन्दानिनजोत्कषादिकंः कुवत: प्रायधित्तमादह परनिन्दा मित्यादिना,
परस्यान्यस्य निन्दां निजोत्कषेमात्मो्छरृष्टतां व्यसनाधुक्तभाषणं परीवादादिसम्बद्ध-
कथनम् जयुक्तमनुचितं कमं च कुर्वाणो नसे मनस्तपिर्विरुध्यति !! १८५२ ॥
श
एनन् रस्या श, 1 (प एव त
[ट् च ट्स: 3
1
न्यनियमान् पुंसां स्वीषु पण्डषु याजयन्
योषितां तु विशेषोऽयं पतिरेको महागुरः !॥ 5५८ !|
महारोणान्विता यं च ये नराधिरयेगिणः |
सणदानेन पताः स्युर्देवं प्ये ऽधिक्लरि्णिः } ३५९५ |}
अपघातमरतनापि दूषितं विदुदञचिनः ¦
मह् विरोधयेडमेव्याहुसा रातसंख्यकेः ।॥ ३५६ }!
अध ज्ञानान्ञानक्रतावयिष्टपापानां गायत्रीजपात् कलानामदानः वनद
इत्याह अन्यानीत्यादिना । ज्ञानाज्ञानास्यां द्नान्यन्यान्यमि याति पापान
तानि सावित्रयाः सविनृदेवताकाया माय ठव्या जपनान् कखन
भोजनाच नदयन्ति ॥ १५२
य पुरुप्राणां साध्रारणनियमाः ख्ीषु नपुंसकप्वपि योजयितव्या दृत्यं
सामान्धव्यादिना । पमां पुह्पा््णं मामान्यनियमान् दीषु पण्डपु नपुंनक
योजयेत् । योषितां खीणान्तु पक्तिको महागुरः स्खताञ्यं विजयः}; १५.
अथ कुष्ठादिमहासेगाच्वितचिरगो निणोरपि वुवण्डारेन पूतन्वसच्वाद्रैव-
पितृकर्माधिकारित्वमाह सटायगेत्यादिना ! ये नरा महामेगान्वितता य च
चिररोगिणस्ते स्वर्णदानेन पूताः सन्तो दवे
= |
नन्वपधघातद्तेन विद्युदयिना च दूपितम्य वेदमनः कथं नुद्धिम्तत्राहं
अपधघातेल्यादिना । अपघातसननापघातप्रातखत्युना सपव्यात्रोहन्धनादिगननति
यावत । विचुदभथिना चापि दूषितं गरं व्याद््या भूरयः यतसंख्यकटमर्वि-
सोधयत् । १५६ ॥
५५
1, +
1, >>
ध र ९ स श्वकः (न मेण
चय = कमण ज (क्क् {1र1;
२०५६ महानिर्वाणतन्म्
वापीकूपतडागेषु साशं दावनिरीक्षणात् !
उद्धत कुणपं तेभ्यस्ततस्तान् परिशोधयेत् ॥ १५७ ॥
(¬ (न
पूणामिषकमनुभि्मन्तितेः शुदवारिभिः |
पर्णैखिसत्तकुम्भेस्तान् छावयेदिति योधनम् ॥ १५८ ॥
यदि स्वस्पजटस्तं स्युः रावदुगेन्धिदूषिताः |
सपक सिलं सवेमुद्लया्वयेत्तु तात् ॥ १५९ ॥
१ (०
सन्ति भूरीणि तोयानि गजदस्रानि तेषु च ।
दातकुम्भजलोदरिरमिषेकेण रोधयेत् ॥ १६० ॥
ययवं शोधिता न स्युमतसपृष्टजटारायाः ।
अपेयसल्िखस्तेषां प्रतिष्ठामपि नाचरेत् ॥ 9६१ ॥
अथास्थिमन्जन्तुदावदूषितवापीकरूपादीनां सामान्यतः शोधनमाह वापी-
त्यादिना । वापीकरूपतडगेषु सास्थामस्थिमतां शवनिरीक्षणात् कुणपदरेनात्तेभ्यो
वाप्यादिभ्यः कुणपं शवयुद्धस्य ततस्तान् वाप्यादीन् परिशोधयेत् ।॥ १५७ |
कथं शोधयेदित्याकाङ्क्षायां सोधनप्रकारमाद् पूर्णेत्यादि । पूर्णामिषेक-
मनुभिः पूर्णामिपेकस्य मन्वेमन्वितैः शुद्धवारिभिः पवित्रजङेः पूर्णेखिस्कुम्भेरेक-
विंशतिधटेस्तान् वाप्यादीन् छवयेत् इति शोधनं अयं श्ोधनप्रकारः ।॥ १५८ ॥
| अथाल्पजख्त्वगजमितवहुजक्तवाभ्यां वाप्यादीनां मेदवच्वाच्छोधन विरोष-
माह यदीत्यादिना छोकट्रयेन । खवदुगन्धदुप्रितास्ते वाप्यादयो यदि स्वल्पजलाः
स्युस्तदा तेभ्यः सपङ्कं सर्वै सिरं जटमुद्धुवयोक्तप्रकरिण ताना्ावयेत् ॥ १५९
सन्तीति । तेषु वाप्यादिषु चेत् यदि गजदन्नानि हस्तिपरिमाणानि
भूरीणि बहूनि तोयानि जलानि सन्ति तदा शतकुम्भजलोद्धरैरेक्विंरति-
कुम्भजङेरमिषेकेण च तान् शोधयेत् ॥ १६० ॥
अथाशोधितवाप्यादीनामपेयजर्त्वं प्रतिष्ठानहत्वश्चाह यदीत्यादिना ।
मृतस्पृष्टजखादायाः शवस्पष्टवाप्यादयो ययेवं शोधिता न स्युस्तदा तेऽपेय-
लानमेषु जलेरेषां कुवेन कमं बरथा भवेत् |
दिनमेकं निराहारः शुध्येत् प्ामतारनात् ॥ १६२ ॥
याचकं धनिनं दष्टा वीरं युदटपराङ्मुखम् ।
दूषकं कुरूधमाणां मयपाञ्च कुरखियम् ॥ ५६३ ॥
मित्रद्रोहकरं मत्य स्यं पापरतं बुधम् ।
पदरयन सूयं स्मरन. विष्णुं सचेखः सखानमाचरेत् ॥ ५६४ ॥
खरकुक्कुटकोटां श्च विकीणन्तो दिजातयः |
नीचव्रत्ति चरन्तोऽपि शुध्येयुखिदिनन्रतात् ॥ १६५ ॥
सखि भवन्ति । तेषामद्ोधितवाप्यादीनां प्रतिष्ठामपि नाऽऽचरे्
कुर्यात् ॥ १६१ ॥
जथाशोधितवाप्यादिजटेः स्रानादिकं कुवंतो नरस्य प्रायध्धित्त
क्रियमाणस्य कर्मणो निप्फर्त्वच्चाह खानमित्यादिना । एष्वश्ोधितवाप्यादिष
खानं कुर्वन् तेषां च जकेरन्यच्च कमे कुवेन् नरो दिनमेकं निराहारः सन्
पञ्चाखरताशनात् शुध्येत् । क्रियमाणं च कमे वृथा भवेत् । १६२ ॥
जथ दृष्टधनिकयाचकयुद्धपराङ्मुखवीरादिकस्य पुंसः प्रायश्चित्तमहं
याचकमिव्यादिश्छोकद्वयेन । याचकं भिष्चुकं धनिनं दष्टा तथा युद्धपराङ्खंखं
रणविमुखं वीरं शरं कंटधर्माणां दुषकं जनं कुरुसियच्च मद्यपा मित्रद्रोहकरं
मस्य स्वयं पापरतं बुधं पण्डितं च दृष्टा सूयं पयन् विष्णु स्मरच्वरः सच
सवख: खानमाचरेत् ॥ १६३ ॥ १६४ ॥
ननु गर्दमादीन् विक्रीणतां नीचदृत्ति च कुवेतां द्विजानां कथं
शुद्धिस्तत्राह खरेत्यादिना ।! खरकुक्छटकोकान् गदंभचरणायुघदाक्रान् विक्री
णन्तो. नीचब्रत्तिश्चापि चरन्तः कुर्वन्तो द्विजातयो ब्राह्मणासिदिनत्रतात्
ध्येयः ॥ १६५ ॥
३०८ हानिर्वाणतन्तमः
(क
दिनमेकं निराहास हितीयं कणमोजनः |
अपरन्त॒ नयेदद्धिख्िदिनदतमभ्बिक् | 9६६ |}
गृहे ऽनुद्षाटितदर नाहतः भविरान्नरः ।
वारिता्थम्रवचर्ाऽपि प्चाहमदानं त्यजेत् |} ३६७ ॥
आगच्छतो गुरून दष्टा नोकष्ठि्यो मदान्वितः ।
तथेव कुर्दाख्राणि राव्येदेकोपवासतः ॥ ३६८ ॥
एतस्मिन राम्भये दासत्र व्यक्ताथपद्बंहिते ।
कटनार्थं कल्पयन्तः पतिता यान्त्यधोगतिम् ॥ १६९ ॥
ननु किं त्रिदिनव्रतमत आह दिनमिव्यादि । निराहारः सन्
दिनमकं नयेत् यापयत् । क्रणमोजनः सन् द्वितीयं दिनं नयेत् |
अपरन्तु व्रतीयं दिनन्तु अद्धिजटेनेयत् । हे अभ्विके त्रिद्धिनव्रतमिदं
स्मरतम् ॥ १६६ | ॥ि
अथ पिहितद्रारागरेऽनाहतस्येव प्रविद्यतो वारितार्थं कथयतश्य प्राय-
ध्ित्तमाह गृह इत्यादिना । अनुद्धारितद्रारे श्वरे गृहे अनाहूतं एव
प्रविदचरो वारिताथप्रवक्ताऽपि वारितम्याथेम्य प्रकथयितापि नरः पञ्चाहमशनं
त्यजेत् ॥ १६०७ ॥
अथागच्छतः पित्रादीन् कख्याख्ाणि च समीक्ष्याऽनुजिष्टतः पुंसः
प्रायश्ित्तमाह् आगच्छत इव्यादिना । आगच्छतो गुरून् पित्रादीन्
तथेवागच्छन्ति कुल्दाखराणि च दृष्टा यो मदान्वितो नोरिष्टेत् स एकोपवासतः
टुध्यत् । मदाचस्विति इत्यनेन रोगादिनिमित्तकयाऽदक्तयाऽनुत्तिष्ठतस्तु न
दोवमागिच मिति ध्वनितम् |} १६८ ॥ _
अधुना चम्मुप्रोक्तऽभ्मिन् शाखे चाब्डव्याजेनाऽर्ान्तरं कल्पयतां
पतितत्वमधोगामिव्व्चाह एतभ्मित्नित्यादिना । व्यक्ताथेपदवृंहिते विम्पष्टाथ-
एकादरो्टास
ए 1 ६,
+
ए)
दभन
ते कथितं देवि सारात्सारं परासरम् ।
म॒त्राथदं धम्यं पावनं हितकारकम् ॥ १७०}
211 €
^|
इति प्रीमहानिर््राणतन्तै सवतन्तोत्तमोत्तमे सवधमनिणयसर श्रीमदायासदादिवसंवदे
स्वपरानिष्टजनकपापप्रायशधित्तकथनं ताम एकादशो
पदवधिते शाम्भवे शम्भुपोक्ते एतस्मिन् शाखे कूटेन चब्दम्याजेनाधै कखयन्ता
नराः पतिताः सन्तोऽधरैगति यान्ति ।
मायानिश्चस्यन्त्ेषु फेतवानृतरारिषु |
अयोधने लेरशरङ्गे सीराङ्ग कूटमसियाम् ॥ इयमरः ॥१६९॥
प्रकरणाधयपसंहरचाह हदमिलयादिना । दे देवि सारात्सारं ्याय्यादपि
न्याय्यं प्रासरमुत्तमादप्युत्तमं इदहामुत्राथैदमिहरोके परलोके च फलदं ध्यं
धमादनपेतं पावनं पावित्रयकारकं दितकारणमिदं ते तुभ्यं कथितम् । ** सारो
बले स्थिरो च न्याय्य क्वीवं वैरे त्रिषवियमरः "' । “ अर्थोऽभिेयरवसत
प्रयोजन निवरृत्तिष्वित्यमरः " ॥ १७० ॥
इति श्रीमहानिर्बाणतन्रीकायाप एकादशेष्धासः |
सदार उवाच |
भूयस्ते कथयाम्याये व्यवहारान् सनातनान् ।
यान् रक्षन प्रविदनाजा खच्छन्द्ं पाटयेत् प्रजाः ॥ १ ॥
नियमेन विना राज्ञो मानवा धनलेटुपाः ।
मिथस्ते विवदिष्यन्ति गुरुखजनवन्युमिः ॥ २ ॥
व्यतिसनन्ति तदा देवि खाधिनो वित्तहैतवे ।
पापाश्रया मविष्यन्ति हिसया च जिहीष्या ॥ ३ ॥
अतस्तेषां हितार्थाय नियमो धर्मसम्मतः |
नियज्यते यमाशध्रिय न भरद्येयुः शुमान्नराः ॥ ४ ॥
ओ नमो ब्रह्मणे ¦
इदानीं रोकद्युमाकाङ्क्षया परमकाशूणिको महादेवः सनातनव्यवहारान्
पावती प्रति पनः कथयितुमारभते भूय इत्यादिना । हे आये ते तुभ्य
तवाग्रे वा तान् सनातनान् शाश्वतान् व्यवहारान् भूयः पुनरहं कथयामि यान्
व्यवहारान् रक्षन् पाटयन् प्रबिदन्. प्रजानन् राजा खच्छन्दं स्वैरं प्रनाः
पाटयेदरभत् ॥ १ ॥ |
महीपतेनियमस्याऽमावाद् द्रम्यामिलापिणो मनुजाः पित्रादिभिः सा
मिथो विवादादिकं करिष्यन्ति तन्निराकरणाय रोकदिताकाइक्षः सदारिवो
१५७१
प
९
1
६६४
३.
६ ।
येत् पापिनो राजा यथा पापापनुत्तये !
तथेव विमनेदायान् चरणां सम्बन्धसदतः ॥ ५ ॥
सम्बन्धो दहिविधो ज्ञयो विवाहाज्जन्मनस्तथा |
तत्रोदाहिकसम्बन्धाद्परो वलवत्तरः ॥ ६ ॥
दाये तूष्वेतनाज्जयायान. सम्बन्धोऽधस्तनः दिवे |
अध उष्वेक्रमादत्र पुमान् मुख्यतरः स्मरतः ॥ ७ ॥
नियमं विदधातीवयेवाह नियमेनेत्यादिना दुभान्नराः इव्यन्तन श्नकत्रयेण ।
हे देवि यतो राज्ञो नृपस्य नियमन विना धनलोदुपाः वित्तदिषयकखाल-
सावन्तस्ते मानवा मनुष्या गुरुस्वजनबन्धुभिः साकं मिथो विवदिप्यन्ति वथा
तदा नियमाभवे स्वार्थिनो धनार्थिनस्ते वित्तहेतवे धनार्थं व्यतिश्चन्ति परस्परं
हनिष्यन्ति जिहीषेया वित्तहरणेच्छया हिंसया च पापाश्चया भविष्यन्ति |
अतस्तेषां मानवानां टितार्थाय धम॑सम्मतः स नियमो मया नियोज्यते प्रवत्यैते
यं नियममाशचिव्य नराः शुभाद्द्वाच् अच्येयुने पतयुः । व्यतिन्नन्तीत्यत्र
वत्तेमानसामीप्ये वत्तेमानवद्धेति भविप्यति ठ्ट् | २-* ॥
ननु यलियमाश्रयणान्मनुप्या भद्रान्न अ्रद्येयुः कोऽसौ नियमस्तत्राहं
दण्डयेदित्यादिना । यथा राजा नराधिपः पापापनुत्तयं किल्विषनाञ्चाय पापिन
जनान् दण्डयेत्तथैव नृणां मनुष्याणां सम्बन्धमेदतौ दायान् विभवान् विमजत्
विभक्तान् कुर्यात् । ° दायो दाने धने पुंसि वाच्यखिद्गस्तु दातरि `" ॥ "~ |
अथोद्राहजननाभ्यां दायविभागोपयोगिनः सम्बन्धस्य द्वैविध्यं भप्रमाणो
महादेवस्तत्र वैवाहिकसम्बन्धतो जननसम्बन्धस्य प्राच्यं प्रतिपादयति सम्बन्ध
इ्यादिना । विवादात्तथा जन्मनः उत्पत्तेः सम्बन्धो द्विविधो द्विमकारको ज्ञेयो
बोद्धव्यः । तत्र तयोः सम्बन्धयोरेद्राहिकसम्बन्धादपरो जन्मसम्बन्धो व्वत्तरो
क्ेयः ॥ & ॥ |
दायहरणे उध्वैतनसम्बन्धतोऽधोमवस्येव सम्बन्धस्य ज्ये्ठत्वेमधरध्वं-
क्रमतो योषिद्धयः पुरुषस्यैव प्रधानतरत्वं चाह दायि वित्यादिना । हे दिवि दाये
46
२६२ यहातिविणतन्दम
न् ज ५ «1९ । {९1 «1८. ~
तत्रापि सन्निकर्वेण सम्बन्धी दायमहंति ¦
विधिना धीरा विगजयुः कमाषद्टनम् ॥ < \
त्रे पौत्रे च कन्यास पितरि स्थित |
यार्यायासपि दायाहः पुत्र एव न चापरः} ९ ॥
वहवस्तनया यत्र सर्वं तत्र मर्मादिनः ¦
ज्ये राज्याधिकारं तत्त वंडानुसारतः । ३० ॥
तु धने तुध्वेतनदुध्वमवात् सन्वन्धादधस्तनाऽधामव् सम्बन्धो ल्यायान्
र्ठ; स्मरतः | तचब्ेनाऽमिवषठनःदावधस्तनात् सम्वन्धादू ध्वैतनस्येव सम्बन्धस्य
उयायस्वमिति ध्वनितम् ! यत्र दप्यद्रणडयङ्ध्वक्रमात् खीतः परमान् पुरवा
मु्यतरः प्रधानतः स्नः !} ७ |
नन्वासचचानासचयोरध्य कतरस्य दायां स्यात् तत्राह तत्रापीति ।
तत्रापि सख्यतग्पु पुंस्यपि सद्धिकर्थैण साचि्येन सन्वन्धी दयमहति धना
मवति ! अनेन पूरयोक्तेन विधिना धीरा मनीषिणौ धनं क्रमाद्धिमजयुव-
ण्टययुः | ८ ॥
ननु प्राप्तपद्धत्वस्य पुंसो वियमानानां पल्ञीकन्याना ताततनयपोत्राणाञ्च
मध्ये कतमस्य तद्धनमराहक्लमत आह ` तरयत्यादना } सतस्य मवस्व
पत्रे पैत्रे पितरि च स्थितं कन्यास्वात्मजासु च स्थिता सार्यायां पल्यामपि
स्थितायां सच्रद्ष्टवात् पृस्तेन सुस््यतरत्वादोभवलेन ज्यायस्त्वं पुत्र एव
दायार्ह; स्यान्न चापरस्तद्धिलः पेत्नादिर्दायादंः । पत्रस्य पुत्रतो विप्ङृष्टलात्
भार्यायाः कन्यानां च सखीतेनाऽमधानव्वात् पितुश्चोष्वभवलयेनाऽज्यायस्त्वाद्
दायारेत्वं न्व्यथः | र. ॥
नन बहुपुत्रस्य प्रमीतस्य पृश्वीपतेः स्थावरस्थावरेतरदरव्येषु सवषरामास-
जानां समायहारिवं न्यूनाधिका्ारिवं वेत्यत आह वहव इत्यादिना ।
राज्ञो यत्र स्थावरे जङ्गमे वापि द्रव्ये बहवः तनयाः पुत्रा भागाहास्तित्र सर्व
भ
५१
६१
सि
1
६१
¢
|
३५१
१३
९॥
ऋणं यत् पेत॒कं तच्च रोधयन् पनृक्रधनः ।
तस्मिन स्थित विमागाह न भवन् पृक कसु }॥ 59 ॥
विभभ्य यदि गृह्णीयुविभवं पेतुकं नराः ।
तेभ्यरतदटनमाहय पितुं द्ापयन्नुपः ॥ ५२ ॥
यथा सखकृतपापेन निरयं यान्ति मानवा; |
ऋणेनापि तथा वद्धः स्वयमव न चापरः ॥
[व ।
„£;
1.
समांरिनस्तुस्यमागिनः स्युः नतु न्यूनाधिक्ांयिन इत्यथः । ननु महीप ज्य
एवाऽऽलमजे प्रायो राञ्याधिकारितवं श्रूयत दृद्यते च तत्. कथयुच्यत सरव
तत्र समाशचिन इत्यत आह ज्येष्ठ इत्यादि । ज्ये पुत्रे य॒द्रञ्याधिकारित्व
तत्त वंशानसारतो ज्ञेयम् । वंशो यदि ज्येष्ठ एव राजपुत्री राज्यं लममान।
भवेत्तदा तस्मित्रेव राज्याधिकारिखम् ! अन्वपां भ्रासाच्छादनमाजनत्व् '
अन्यथा तं प्रण्वयादिकं सकलं द्रविणं विमञ्य स्वं गहीयुरिति भावः ॥ ५० ॥
पैतृकगरणं दक्वाऽ्वरिषठं पितृव्यं आरारृमिर्विभक्तव्यमित्यादं ऋण-
मित्यादिना । यैवकं पितृसम्बन्धि यदृणं तत् पतृकः पिसम्बन्धिमि्ेनः
दोधयेत् । तभ्मिन्ुणे स्थितं सति पैतृक व्यु धनं विभाग वण्टनयोग्य
न भवेत् ॥ ११ ।
पैतृकग्रणमदोधयित्वैव विमञ्य गदीततात यमर्यर्मराधिपम्तदणं दापय-
दिव्याह विभज्यव्यादिना । पेतृकं विभवं ध्न विमज्य नर् च गरहीघरुस्तदा
तेभ्यो नरेभ्यस्तत् पैतृकं धनमाद्धव्य गृहदीला नपा राजा पिनृण तातत्तन्वान्च = ।
तेद पर्येत् ॥ १२९ ॥
अऋणानपयने ऋणगमरहीतुरव सच्टान्तं तद्दापमागित्वमाह यथत्माढन। ।
यथा स्वक्ृतपापेन मानवा नरा निरयं नरकं यान्ति तथा ऋणन्धव स्वयम
वद्धो मवति न चापरस्तदन्यः कश्चन वद्धा भवत् ॥
मट्ानिर्वाणतन्तम्
++
6
५८
साधारणं धनं यच्च स्थावरं स्थावरेतरम् |
अंरिनां सम्पतविव विसागः परिसिघ्यति ।
तेषामसम्मतो राजा समदघ्रयाशमाचरेत् | १५ ॥
स्थावरस्य चरस्यापि विभागानहवस्तुनः ।
मूद्यं वा तदुपखत्यमंदिनां विमजेन्नुपः || 9& ॥
विभक्तेऽपि धन यस्तु स्वीयां प्रतिपादयेत् |
पुनविभञ्य तदुद्रव्यमपरा्तांशाय दापयेत् ॥ १७ ॥
सामान्ये स्थावर जङ्कये च द्रव्ये सर्वेषामेव दायादानां तु्यांख्ाहकल-
मित्याह साधारणमिव्यादिना । स्थावरं स्थव्रेतरं जङ्गमं च यत् साधारणं
सामान्यं धनं तत्र विभागतः स्वे अंशिनः स्वे स्वमा प्राप्तुं रठ्घुमटन्ति
योग्या भवन्ति | १४ ॥
सर्वेषामंदिकानां मिथः सम्मतो सव्यारेव विभागस्य संसिद्धिः स्यादित्याह
अंदिनामित्याचर्धेन । अशिनां भागप्राहकाणां सम्मतवेव स्यां विभागः
परिसिध्यति निष्पद्यते न त्वन्यथा | ननु पेत॒कद्रव्यविमागे सर्वेषां दायादानां
सम्मतेरभवि कथं विभागो मवेत्तत्राह् तेषामित्यादिना } तेषामंरिनामसम्मतो
सत्यां राजा समदष्टया तुल्यदृष्टया अदं विमागमाचरेत् कुर्यत् ।॥ १५ ॥
ननु विभागायोग्यस्य स्थावरादैवस्तुनः कथं विभागः स्यादत आह्
स्थावरस्येयादिना । स्थावरस्य चरस्य जङ्गमस्यापि विभागानहेवस्तुनो विभाजना-
योग्यस्य पद्ाथेस्य मू्यमथ्वा तदुपस्वत्वं तदतिरिक्तं तत्र॒ एवोपजातं द्रव्यं
तरपो राजा अंिनां दायादानां विभजेत् तेभ्यो दापयितुं विभक्तं कुर्यात् ।
अंिनामिति “‹ सम्पदानस्य शेषत्वेन विवक्षितत्वात् षष्ठी रेषे '" इति षष्ठी ।। १६॥
अथांिमिरविंभञ्य गृहीतेष्वपि द्रव्येषु स्वकीयं मागं साक्षिमिनृपस्य्रे
ज्ञापयते मानवाय राजा पुनस्तानि द्रभ्याणि विभज्य ते्दपयेदिव्याह
प्म
द्रादराल्यसः ३६३
वेभागे दव्याणामदिन मम्पतां दिव |
पुनविकादययस्तत्र चास्यो भवति भथरतः } ५८ }
स्थिते प्रेतस्य पत्रे च भायायाञ्रं पितयैपि ।
पा एव धनाहः स्यादधम्ताज्जन्मगारकात् }} १९ |};
अपुत्रस्य स्थिते ताते सोदरे च पितामह |
जन्मतः सन्निकर्षेण पितेवाऽस्य धनं हरत् ॥ २० \
वियमानासु कन्यासु सन्निकृष्टास्वपि भिये |
म्रतस्य पौत्रो धनमाक् यतो मुल्यतरः पुमान् ! २१ ॥
विभक्तेऽपीध्यादिना । विभक्तऽपि वण्टितेऽपि धने यस्त॒ मनुष्यः स्वीयांयामात्मीयं
मागं प्रतिपादयेच्नपस्यामरे साक्षिभिर्वाधयत् तस्मे अप्राय मनुप्याय पुनस्तत्
द्रव्य विभज्य चपा दायाडदपर्यत् | १७)
सर्वेषां दायादानां सम्मतौ सत्यां द्रव्यविभागे जान् प्रुनस्तत्रं विवादं
वर्वच्ररो महीपालेन शासनीयो भवेदित्याह करत इद्यादिना ¦ हं चिव जं
सम्भतौो सत्यां द्रव्याणां विभागे क्रते सति पुनस्तत्र द्रव्यविभागे विचादयन्
विवादं कुर्वेचरो भूभृतो राज्ञः शास्यः यासनीयो मयति }} १८ ॥
ननु प्रमीतस्य मानवस्य विचयमानानां तातभायापात्राणा मध्य कस्य
तद्धनभामित्वमत आह स्थिते इत्यादिना । प्रेतस्य रतस्य मनुप्यस्य पतर
पितरि चापि स्थिते भार्यायां च स्थितायामधस्ताज्जन्म यषां तषां मारवादरू-
त्वाद्धेतोः पोत्र एव धना घनयोग्यः स्यात् । १९. ॥
नन्वपुत्रस्य गतस्य पुंसो वर्तमानानां जनकपितामहसमानोदयाणा
मध्ये कृतमस्य तद्विचदार्तिमत आह अपूत्रस्यव्यादिना । अपुत्रस्य खतस्य
जनस्य ताते पितरि सोदरे भ्रातरि पितामहे च स्थिते सति जन्मनः सननिकर्पण
साध्येन हेतुनाऽस्याऽपुत्रस्य धनं पितेव हरत् गृहणायात् ॥ }
स्वर्यातुरपृत्रस्यासन्नतरास्वपि कन्या स्थिताय पुंसः प्रधानतरत्वाच्
वौत्रस्यैव धनमागिलमित्याह वि्यमानास्ित्यादिना ! है श्रिये तस्य पुरुषस्य
५५1
„62
१8.
मह {नवृतच्त्रम्
1,
। =
प्रेण पात्रं याति पितामहात् !
#
(व क ५९.
अतोऽत्र गीयत रकैः
आदटादहिष्ऽपि सम्बन्ध कह्मी माया वरीयसी |
|
)
21
ष
<]
~.
त?
से
81
९1
अपुचस्य हरदविक््थं प्टयर्ेहधेहारिणी ॥ २२ ॥
पतिपुत्रविहीना तु सस्व्राप्य स्वामिनो धनम् ।
नैव दातं न विक्रेतुं समथ स्वधनं विना ॥ २४ ॥
विद्यमानासु सचिद्कष्टास्वासन्नास्वपि कन्यासु यतः पुमान् पुरूषो सुख्यतरः
प्रथानतरा भवेदतः पोत्र एव धनमाग् मवेत् ॥ २१ ॥
अधुना पितुरेव सहैतुकं पूत्रूपलं भ्याहरन् पुत्रहीनस्य गतस्य पुंसः
पोत्रस्येव धनाधिक्रारित्वमनुवदति धनमित्यादिना } यतो धनं पितामहात्
सकादयान्मरतेन पत्रेण पैत्रं याति गच्छति अतोऽत्र संसार लोकरेजनेः पिता
स्वयं पूत्ररूप इति गीयत कव्डंयते ॥ २२ ॥
टृदानीं व्राद्कञेव्योमर्ययो्मध्ये ब्राह्ययेवातिशचष्ठा पूत्ररहितस्य सतस्य
पतयुवि्स्य ्राहिक्ठा चत्वा यद्रादिकेऽपीत्यादिना । जंह्वाहिकेऽपि विवाद-
निमिततक्रऽपि सम्बन्धे ब्राह्मी वेदोक्तविधिना परिणीता मार्या ेवीभार्याया
वर्गायस्यतिवरा भ्वेत् ! पत्युः स्वामिनो यतो देहधारिणी स्मादतो ब्राह्मयेव
मार्या पुत्रस्य पुत्रहीनस्य दतस्य पत्युः रिकथं धनं हरत् । अपुत्रस्यस्युपलक्षणं
एत्रपौत्रादिरदितस्य । “: वरीर्यास्तुस्वरयोरित्यमरः ** । “* सिविथसक्थं धनं
वस्वित्यमरः ` }} २३ ॥
अथ स्वामिपुद्राभ्यां रदिता खी लव्यर्चुविभवा सती तदानविक्रयो
कर्त न चक्तोतीव्याह पतिपुतरे्यादिना 1 पतिपुत्रव्हीना खी स्वाभिनो धनं
सम्प्राप्य रुन्ध्वा नैव तदातं न च विक्रेतुं समर्था राक्ता मवेत् रन्त॒ स्वधनं
विना ! स्वकीयं त॒ धनं दातुं किक्रेतुं शक्रोतीवयथंः ॥ २४ ॥
त [
दाददाद्छसः
५६--
„६५१
१६
4१)
पितुभिः शवदुरैवौपि दत्तं यड्मसम्मतस् !
पाज्जितं यच्च सखीधनं तत् प्रकीतितस् }॥ २५
¡ मतायां सिक्थं तत् पुनः सवामिपदं वजन्
तदासन्नतरो रिच्छ्यमध ऊष्येकरमाद्रेन् \ २६ ॥
मते पत्यौ सवधर्मण पतिवन्धुवशे स्थिता !
तदभवे पितवन्धोरितछठन्ती दायमहति ॥ २७ ॥
%
{६
दा्धितव्यमिचाराऽपि न पत्युदायमागनी \
लखमते जीवन माद भ्ठविमवह्यारंणः }! २८ ॥
ननु किं नाम खीधनमत आह पितरुमिरित्यादिना } वहुवचनस्य
[4
वहूपलक्षकत्वात् पितृमिजेनकादिभिः चच पतिपित्रादिभिर्वा धमसम्मतं
यद्धनं दत्तं यच्च स्वक्रत्या स्वीयया रिष्पादिक्रिययापाजिति तत चत
प्रकीर्तितं कथितम् ।॥ २५
ननु सम्प्राप्तस्वामिवित्ताया योषिता खता सत्या कन्य त॒द्विचहा रिनत्यत
आह तस्यासिव्यादिना । तस्यः सम्प्राप्रस्वापिधनायां सिवा खतावः सत्य
तद्विक्थं धनं पुनः स्वामिपदं त्रजेद्रच्छेत् । स्वामिपदरतं च तद्विक्थमध्-
उ्वक्रमात्तदासन्ततरः स्वामिनोऽतिसच्ररृष्टो जनो हत् । प्पतत्तु सामान्यत
उक्तं विरोषतस्त्वमे वक्ष्यते ॥ २६
अररमरणे सति भर्त्रादिवान्धववरे स्वघ्मण 1तष्ठन्त्यव खी स्वामिनी
दायमहतीवयाह मते इत्यादिनां । पत्यौ स्वाभि मृत स्त पतिचन्धुवरे
स्वधर्मेण स्थिता तदभावे पतिवन्ध्वमावे पितृवन्धोक्दो 1पष्ठन्त। स्वी डां
पद्यधेनमह्ति ॥ २७ ॥
रङ्कितव्यमिचारा नारी ठु प्रासाच्छादनमत्रभा।गना न < स्वामिधन-
भागिनीत्याह शङ्कितेसादिना । दाङ्कितव्यमिचाराऽपि सी पदयुदायभापना न
३६८ महानिर्वाणतन्तम्
वहुयश्चेह नितास्तस्य ख्यातुधेमेतत्पराः ।
भजेरन् स्वामिनो वित्तं समांरोन हाचिस्मिते ॥ २९ |
पत्युधैनहरायाश्च गतौ भरत॑सुतास्थितौ ।
पुनः स्वामिपदं गता धनं दहितरं बजेत् ॥ ३० ॥
[शि
एवं स्थितायां कन्यायां रिक्थं पुत्रवधूगतम् ।
नमतो स्वामिनं प्राप्य श्वद्युरात्तत्युतामियात् ।॥ ३१ ॥
©>
भवति किन्तु भतुर्विभवह्ारिणः पुरुषाज्जीवनं मात्रं जीवनमेव कमते प्राप्रोति |
अपीति वदता सदारिवेन प्रकटितव्यमिचाराया नार्यां नितरामेव भ्ृदायमाज-
करणयोश्येति करणे ल्युट् । “° मात्रं कात्स्येऽवधारणे " इत्यमरः ।॥ २८ ॥
प्रेतस्य धर्मपरायणा वहयो मार्याश्चेत् सर्वाः स्वामिनो द्रव्यं विभज्य
गृहीयुरित्याह बहय इत्यादिना । हे शुचिस्मिते शुभरेषद्धासे पवित्रषद्धासे वा ।
तस्य स्वयातुः स्वगेगामिनः पुंसो धर्म॑तल्राः पुण्यपरायणाश्येचदि बहूयो वनिताः
खियः स्युस्तदा सर्वास्ताः स्वामिनो वित्तं समांरेन तल्यमागेन भजेरन्
सेवेरन् ॥ २९ ॥ |
रुञ्धभतुवित्ताया वनिताय् मरणे सति तद्वित्तं पुनस्तत्स्वामिनं माप्य ततश्च
तत्तनयां गच्छेदिव्याह पद्युरित्यादिना । पद्युधेनहरायाः स्वामिनो वित्तहारिण्याः
खियाः खतो भक्तः सुतायाः स्थितौ च सत्यां धनं पुनस्तत्स्वामिपदं गत्वा
दुहितरं तत्सुतं ्रजेदरच्छेत् । भतसुतेतिव्याहरन्महादेवः करीतादिघुतां तद्धनं न
गच्छेदिति सूचयाञ्चक्रे ॥ २० ॥
गृहीतपतिद्रम्याया नार्यां सतो सत्यां तद्द्रव्यं भवृगतं ततः श्वटुरगतं
च सत् श्वश्युरकन्यां यायादित्याह् एवमित्यादिना ¦ एवमनेन प्रकारेण कन्यायां
स्थितायां सत्यां पत्रवधूगतं रिक्थं धनं तन्ते पुत्रवधूमरणे सति स्वामिनं
तद्धतारे मराप्य पुनः श्वदरं प्राप्य श्वद्युराच्च तत्सुतां श्वह्युरतनयामियाद्रच्छेत् ।
दराटरास्सः
१
^
पितामहे सत्त्वे वित्तं मातृगतं शिषे
तस्यां मतायां पुत्रेण मरां श्वङुरगम्भवेत् ॥ २२)
मृतस्योष्वेगतं वित्तं यथा प्राप्नोति तत्िता \
` जनन्यपि तथा<ऽमोति पतिहीना भवेयदि ॥ २२ ॥
जतः सत्यां जनन्यां त॒ विमाता न घनं हरत्
मतौ जनन्यास्तं प्राप्य पित्रा गच्छेदिमातरम 1
अधस्तनानां विरहायथा रिकथं न यायधः ।
येनैवाऽधस्तनं पप्तं तेनेवोष्व तदा तजेत् ॥ ३५ ॥
तन्मते इत्यन्न -“ नपुंसके भावि क्त '' इति सूत्रेण भावि क्त प्रत्ययः । एतच्च मत-
द॒हित्रादिभात्रीयपयन्तामावि बोद्धव्यम् ॥ ३१ ॥ |
ननु पराप्तपुत्रवित्ताया मातुमरणे सति कम्य तद्वित्तमागितेव्यत आहं
तयेत्यादिना । दे दिवे तथा तेनैव प्रकारेण पितामहे सत्वे वतेमाने मातृगतं
जननीप्ाप्तं वित्तं धनं तस्यां मातरि मृतायां सत्यां पुत्रेणाऽऽत्मजेन भत्र पत्या च
शवहरुरगं भवेत् श्वद्युरं गच्छेदित्यथेः । सन्नेव सत्त्वमिति स्वाथिकस्त्वः । इदं
पुत्रस्य सोदराणां तद्पुत्राणाञ्चाऽसत्वे बोद्धव्यम् ॥ ३२
ुत्रादिपितपर्थन्तरदितस्य प्राप्तपश्चत्वस्य पुंसो जनकस्य जनन्या अपि
तद्वित्तहत्रीलं तन्मतौ च तस्य विभातुरपीव्याह मृतस्येत्यादिद्धयेन । मृत्तस्य
जनस्योर्ध्वगतम्ध्य प्राप्तं वित्तं तयिता म॒तस्यं जनको यथाऽऽप्रौति कमत तथव
यदि पतिहीना स्वामिरदिता भवेत् तदा तज्ञनन्यप्यामोति ॥
अत इति ! अतो जनन्यान्तु सत्यां विमाता तस्य धनं न हरत् किन्तु
मातैव हरेत् । जनन्या मृतौ मरणे ठु तद्धनं तं पुत्रं प्राप्य पित्रा विमातरं
गच्छेत् | ३४॥ |
अघोमवानां रिक्थग्राहकाणाममावादधस्तादगच्छतो विनत्तस्योध्वेगामिते
ना<प्यहीनाया छन्धभ्रातरवित्तायाः पतिवव्याः स्वखुमृतो स्यां तद्भतस्य वित्तस्य
१४ |
२७० मह् निर्वाणतन्दम्
स्थितौ पितृव्यस्य धनं स्वछगतञ्च स
र
्मात्रेयगतं वित्त वैमत्रेयान्वयो भजेत्
पितव्य।श्रयत्वं स्यादिव्यवाह अधस्तनानामिवयादिद्भयेन । अधस्तनानामधोभवानां
जनानां विरहादभावायथा यदा खिधं धनं अथो न याति गच्छति तदा यनेव
जनेन अधस्तनमधोमवं जनं धनं प्राप तेनैव जनेनोध्वे ब्रञेदरच्छेत् ॥ ३५ ॥
अत इत्यादि । अतोऽधस्तनानां विरदाद्विक्थस्योध्वेगामिलदेव पितृ
व्यस्थितावनपत्यायाः पत्रेण पुत्रया च रदितायाः स्वसुमतौ स्या पत्यो
भगिनीमर्दरि स्थितेऽपि स्वसगतं च सत् धनं पितुव्यमाश्चयत् तस्या तरा
पित्रादिना च पितृभ्रातरं भजेत् । अनपत्याया इति विद्ेषणनाऽपत्यवल्याः स्वसुः
मतौ तद्रतस्थ धनस्य तदप्यगाभितैवेत्यसूुचत् ! ३६
ऊर््वादधःपरा्तस्य धनस्य पुरुषावरुम्बितवात् सोदरायां विद्यमानायामपि
्रेमात्रेयमामितैव स्यादित्याह उर्ध्वादित्यादिना । यतो वित्तं घनमूर्वादधः प्राप्य
पुमांसं पुरुषमवलम्बते आश्रयति अतः सोदरायां भगिन्यां सत्यामपि वेमात्रेयो
विमतृजो धनं हरेत् \ ३७ ॥
ननु सोदरायां वैमत्रेयसन्ततौ च विचमानायां वेमात्रेयमरणे सति तद्वतं
वित्तं का प्राप्नुयात्तत्राह स्थितायाभिव्यादिना । सोदरा्यां भगिन्यां विमातुः
ुत्रसन्ततौ च स्थितायां स्यां वैमात्रेयगतं विततं तन्मरणे सति वेमात्रयान्वयो
विमात्रजसन्ततिरभजेत् सेवेत ॥ ३८ ॥
= = २ 117
० ~ त्रेय 9) [ककन
मृतस्य सोदयं श्रता वैमात्रेयस्तथा दिष्टे
क क न
तुश । न (५ = ५ च्य
गलन्येन विसजेतां समांदिनौ ! ३९
५.
(न
व्क
<
4:
१
› 3
५५
#।
त
|
4.
41
५५
` घ
ध
॥
धितं वित्तं तन्मृतघ्रपरं तनेन् ॥ ६० |
स > त्र न
विभजेयुदुहितरः पुत्रामा पितुवेसं ¦
दाहयन्तयोऽनृटां तु पितुः साधारणेषेनः }! 23 1
असन्तलया मतायाश्च स्चीधनं स्वामिनं यजन् ।
द्रविणं यस्मदाप्तं तखदमाश्चयत् } ४२॥
ुत्रादिमातृप्यन्तरदहितस्य प्रमीतस्य पुंसः सादरवेमात्रेययोरुभयोरपि तद्धने
सममागिल्रमिस्याह मृतस्येस्यादिना । हे दिवे मृतस्य जनस्य सोदरो भ्राता
तथा वेमात्रेयश्च उभौ तद्धनस्य पित्रगतववेन हेतुना तत्र समां िनौ सन्तौ तद्धनं
विभजतां विमञ्य गृहीयातामित्यथंः |} ३९ ॥
जीवन्त्यां कन्यायां तदप्यस्य दायभागिववं नेत्याह कन्यायामित्यादिना 1
कन्यायां जीवितायां सत्यां तदपत्यं दायभाग् न भवेत् किन्तु कन्येव
दायमागिनी स्यादित्यर्थः । यत्र जने यद्वित्तं धनं यहाधितं मवेत् तन्मृतो तस्य
बाधकृजनस्य मरणे सति तद्वित्तं तमपरं जनं नजेत् गच्छेत् ॥ ७० ॥
अपरिणीता भगिनीं सामान्येम्तातद्रव्यैरुद्राहयन्त्यो दुदितरो मृतस्या ऽपत्रस्य
पितर्विणं सर्वा विभज्य गृहीयुरित्याह विभजेयुरित्यादिना । पिः पुत्राभावे
सति पितुः साधारणैः सामान्येधेनैरनूढामपरिणीतां पितुः पुत्रीमुदराहयन्त्यं
दुहितरः पुत्रयः पितुव॑सु द्रव्यं विभजेयुः } तुशब्देन विवाद्यमानाऽपि पितृद््य
विभजेत् ॥ ४१)
अनपत्यायाः प्रमीताया नार्याः स्रीधनस्य तत्स्वामिगामित्वमपरस्य तु
तल्छन्धद्रव्यस्य यतः प्रािरासीत्तखदाश्रयित्वमित्याह असन्तत्या इत्यादिना ।
७२ ` महानिर्वाणतन्तम्
4
परेतटब्यधनेर्नारी विदध्यादात्मपोषणम् ।
पुण्यन्तु तदुपखतवैने रच्छ दानक्रिये ॥ ६३ ॥
पितामहस्नुषायाख सत्यां तातविमातरि ।
पितामहगतं च्छं तस्तरे स्नुषां जेत् ॥ ४४ ॥
पितामहे पित्व्ये च तथा भ्रातरि जीवति !
अधोमवानां मुख्यत्वात् भ्रातेव धनभाग् भवेत् ॥ ४५ ॥
असन्तत्याः सन्ततिरहिताया सखताया नार्याः खीधनं स्वामिनं तद्ध्तारं भजेत्
सेवेत । अन्यत्त तद्धिन्नन्तु द्रविणं द्रव्यं यस्माजनादाप्तं रन्धं तत्पदमाश्र-
येद्धजेत् ॥ ४२ ॥ |
मेतमाप्ठानि वित्तानि दातुं क्करितुं चाऽशक्नुवती नारी मरणपर्यन्तं
मुञ्लीत तदुपस्वतवेस्तु ध्मेमपि कुर्वीतित्याह प्रतेव्यादिना । म्रेतरुन्यधनैममत-
प्रा्ेर्वितेर्नारी योषिदात्मपोषणमात्मनो भरणं विदध्यात् कुर्यात् । पुण्यं धर्मं तु
तदुपस्वतवैस्तदतिरिक्तैस्तत एवोपजातेरधनैर्विदध्यात् ! तेषां दाने विक्रये च शक्ता
समर्था न भवेत् ॥ ५३ ॥
नयु पुत्रादिपितृव्यपयन्तरहितस्य सतस्य पुंसो द्रविणस्य तयितृव्यपन्नी-
गामित्वं तातविमातरगामित्वं वेत्याशाङ्कायामाह पितामहेत्यादिना । पिता-
महस्नुषायां पितामहपुत्रमार्यायां तातविमातरि च सत्यां विद्यमानायां
पितामहगतं रिक्थं धनं तत्पुत्रेण पितामहस्यात्मजेन स्नुषां पुत्रप्ञी
नजेत् | ४४ ॥ |
ननु पुत्रादिमातृपयैन्तरदहितस्य प्रेतस्य पुंसो विद्यमानानां पितामह्-
` पित्रव्यन्नातुणां मध्ये कतमस्य तद्धनभागित्वं तत्राह पितामह इत्यादिना
छोकद्वयेन । पितामहे पितव्ये तथा आरतरि च जीवति सति अधोभवानां
जनानां सुख्यत्वात् प्रधानवाद्धेतोर््रातेव धनभाग् भवेत् । तात् पुत्रात
पितृगतं धनं मृतस्य भाते भजेदित्यथः ॥ ९५५ ॥
दादङोह्छसः ३.७२
धनं पितृषदं गता प्रयातु्रातरं भजेत् ॥ ६६ ॥
स्थितेऽप्यपत्ये दुहितुः प्रेतस्य पितरि स्थित
दुषटित्रपत्यं धनभाग् धनं यस्सादधोमुखम् ।॥ ४७ ॥
स्वःप्रयातुः स्थिते ताते तथा मातरि कालिके
पुसो मुख्यतरतेन धनहारी भवेत पिता ॥ ४८ ॥
स्थितः खपितृसापिण्डो वत्त॑मानेऽपि मातुले ।
प्रेतस्य धनहारी स्यात् पितुः सम्बन्धगोरवात् ॥ ६९ ॥
पितृव्यादिति ! अल्ल लोके पितृव्यात् सचिकर्ष सामीप्ये यद्यपि
भ्रातुपितामहौ तुल्यो समानौ भवतः तथाप्यधोमवानां खुख्यत्वात् स्वः-
प्रयातुङनस्य धनं पितृपदं गत्वा आतर भजेत् ॥ ५६ ॥
ननु पूत्रादिपुत्रीपर्यन्तदीनस्य मृतस्य पुंसा वियमानयोस्तातदुर्ित
पत्ययोर्म्ये कतरस्य तद्धनम्राहकत्वमत आह स्थित इत्यादिना । भरतस्य मृतस्य
जनस्य पितरि स्थिते दुदहितुरपस्येऽपि स्थिते सति यस्माद्धनमधायुखं स्यादता
दुदित्रपत्यमेव धनभाग् भवेत् ॥ ४७ ।॥
रेतस्य पुंसो जीवतोर्मातापित्रोमेध्ये पुरुषस्य भधानलवात् पितुरेव
तद्धनहारित्वभित्याह स्वःयातुरित्यादिना । हे कार्िकि स्वःपयातुमतस्य
जनस्य ताते पितरि स्थिते सति तथा मातरि स्थिताया सस्या एस
मुख्यतरव्वेन देतुना पिता धनहारी स्यात्
ननु मृतस्य पुंसो वियमानयोर्भातुलपितृसपिण्डयोमेध्ये कतरस्य तद्वित्त-
मागित्मत आह स्थित इत्यादि । मादुले वतेमानेऽपि पितुः सम्बन्धस्य
मोरवाद्धेतो स्थितः स्वपितृसापिण्डः प्रेतस्य धनहारी स्यात् सपिण्ड एव
सापिण्डः ““ प्रज्ञादिमभ्यश्वेति '' स्वाथञण् ।| ४९
ध्र ननु ¢ ¢ |
२\.७४ नह् प्न ्(तन्तम्
अधस्ताद्रमनासावे घनमृष्व॑मवं गतम् |
तत्रापि पुंसां मुख्यत्वादितं पितृकुलं दिषे ।
अतोऽत्र सन्निद्टोऽपि मातुलो नप्नुयादनम्
(न
अजीवतिितकः पात्रः पितृव्येः सह परवति |
पितामहस्य द्रविणात् खपितुदायमहति \ ५१ ॥
भातहीना तथा पात्री पितृध्येः समः
पितामहधनं सम्या हरच्चन्यतमातका }॥ ५२ ॥
सत्यां पौत्रयाः पितामह्या पौ्याः पित्ष्वसयैपि ।
वित्ते पितगते देवि पात्री तत्राऽ्धिकारिणी ॥ ५३ ॥
ननु पितुः सपिण्डात् सन्चिकरष्टस्य मातुलस्यैव प्रतधनह तुलं सम्भवति न
तु विप्रकृष्टस्य पितुः सप्िण्डस्येतीमामाशङ्कां परिहरनाह अधस्तादिव्यादिधनमित्य-
न्तं सार्धम । हे रिवे अधस्ताद्रमनाभवि सति प्रेतस्य धनमृध्वेमवं जनं गतं प्राक
भवेत् । तत्राप्युध्वेमवेष्वपि पुंसां मुख्यस्वाद्धनं पितुकुरमितं प्रापतं स्यात् } अतो
हेतोरत्र कोके सचिङरष्टोऽप्यासन्नोऽपि मातुलः प्रेतस्य धनं नाप्नुयाच्च रमेत् |°
भ्रातभ्योऽविभक्तस्य पुरुषस्य तौ सत्यां तद्यत्र: पितृव्ये: साधं पेता-
महकद्रव्यात् पेतृकमंशं प्रास्या दिव्याह अजीवदित्यादिना । हे पावति अजीव्-
सितरको सखतजनकः पौत्रः पितृव्यः पितुर्रातरभिः सह पितामहस्य द्रविणात्
द्रव्यात् स्वपितुर्दायं प्राप्ुमहंति ॥ ५५१ ॥
अजीवन्मातृका श्रातूरहिता पौत्रयपि पितामहद्रव्यात् प्रमीतस्य पितुररां
प्रप्तमर्हतीव्याह ्रावहीनेव्यादिना । चेचदि खतमातुका श्रात्ृदीना सोदरवेमात्रेय-
रहिता सौम्या व्यभिचाराख्यदोषहीना च भवेत् तदा तथा तेन प्रकरण पोत्री
पुत्रदुहिता पितृव्यैः समभागिनी सती पितामहधनं हरेत् गरृहीयात् ॥ ५२ ।
ननु प्राप्तपश्चत्वस्य पुंसो विमानानां जननीभगिनीपुत्रीणां मध्ये तद्वित
का घनाधिकारिणी स्यात् तत्राह सव्यामिदयादिना ¦ हे देवि पोत्रयाः पिताम्यां
ने श्रेष्ठः पुमानृष्वोद्धवो भवेत् ! ५४}
छ सत्यां दुहितरि भिये ¦
स्य विभवं हर्त नेव राक्रोति तसिता ॥ ५५ ॥
पितुकुखे न स्यान्सृतस्य धनमाजनम् |
पूर्वौ क्तविधिना रिक्थं मातामहकुटं भजेत् | ५६ ॥
मातामहगतं वित्तं मात॒ङेस्तत्स॒तार्दि
भ्ः |
अध-उच्यक्रमेणेवं पुमांसं ख्ियमाश्रयेत् ।॥ ५७ ॥
तथा पौत्राः पितृप्वसयेपि सत्यां विचमानायाम् अधम्ताजन्मगोरवात् पोत्री
तत्र पिवुगते वित्तेऽधिकारिणी स्यात् ॥ ५३ ॥
ननु प्रेतस्य स्नुषाया दुहितृतः पोत्रयाश्च तज्जनकस्य पंस्लेन श्रेष्ठा-
द्वियमानस्य तस्यैव तद्धनहारितलं सद्धटते नतु तत्स्ुषरादीनामितीमं सन्देहं
दुरीकुर्वन्नाह अधोगाभिष्वित्यादितवितेवयन्तं शछोकद्वयम् । अधोगामिषु वितचतषु
धनेष्वधस्तनोऽधोमवः पुमान् ज्यायान् श्रेष्ठो भवेत् न तु्ध्वोद्धवः । उष्वेगामिधनं
तुर्ध्वोद्वः पुमान् श्रेष्ठो मवेत् ।॥ ५४ ॥
अत इति । हे प्रिये अतोऽधोगामिधने ऊर्ध्वोद्धवम्याऽश्ेष्ठतवाद्धेतोः
म्रतस्य स्नुषायां पुत्रभार्यायां पौत्रयां दुहितरि च सत्यां वत्तमानायां प्रेतस्य
विभवं धनं हूर गृहीतुं तखिता नैव शक्रोति किन्तु यथाक्रमं ता एव प्रेतधनं
हत सक्नुबन्तीत्यथेः ॥ ५५ ॥
ननु प्रेतपुरुषस्य पितुर्वशे धनग्राहकासत्वे तदद्रव्यस्य किं कुलमामिव
स्यादत आह् यदेव्यादि । यदा मृतस्य जनस्य पितृकुले धनभाजनं धनस्य पत्र
न स्यात्तदा पूरक्तविधिना पूर्वकथितविधानेन रिवधथं प्रेतस्य धनं मातामहकुं
भजेत् सेवेत ॥ ५५६ ॥
मातामहकुल्यातस्य द्रव्यस्याध-ऊर््वकरमेणेव पुरषाश्रयलं तदसच्वे नार्या-
श्रयत्वं च स्यादित्याह मातामहेव्यादिना ! मातामहगतं मातामहं प्राप्तं वित्तं धनं
महानिर्वाणतन्दमः
+
0
बाह्मयन्यये विद्यमाने पित्रोः सापिष्डने स्थिते ।
मृतस्य दौवीतनयो न पितुर्दायभाग् भवेत् ॥ ५८ ॥
रौवी पल्ली च तत्पुत्रा टमेरन् धनमागिनः ।
प्रासमाच्छदनं भदे स्वःप्रयातुयेधा धनम् ॥ ५९ ॥
दोवोदाहं पक्वन्तीं रवमर्चैव पाटयेत् ।
सौम्याञेन्नाधिकारोऽस्याः पित्रादीनां धने प्रिये ॥ ६० ॥
` मातुकेस्तत्युतादिभिर्मतुल्पुत्रादिमिश्च अधरुध्वेक्रमेण एवं पितुक्कुरे इव पुमांसं
पुरुषं तद भावि खियमाश्चयत् सवेत ॥ ५५७ ॥
अथ प्रेतपुरूषस्य ब्राह्मीभार्याया अन्वये मातापित्रोः सपिण्डे वा स्थिते
देवीपुत्रस्य तद्विभवमागितवं नेत्याह ब्राह्ययन्वय इत्यादिना । ब्राह्मयन्वये ब्राह्चा
भार्याया वंशे वियमाने पित्रोर्मातुः पितुश्च सापिण्डने सपिण्डे या स्थिते सति
शेवीतनयः शैव्या भार्यायाः पुत्रो तस्य पितुर्दायभाग् न भवेत् किन्तु
विद्यमानयोस्तयोरेव क्रमतः तद्ायमागिलमिष्यथैः ।~ एतेन तब्राह्मयन्वयस्य
मातापित्रोः सपिण्डस्य चामवि -दोवीतनयस्यैव मृतजनकदायभागित्वमिति
ध्वनितम् | ५८ |,
ननु ब्राह्मयन्वयस्य पित्रोः सपिण्डस्य वा वत्तमानत्वे शेवीपुत्राणां
मतपितूदायभागित्वामावि कथमुद्रभरणादि निर्वाहस्तत्राह शेवीत्यादिना । हे भद्र
स्वःयातुः स्वर्मतस्य पुंसः दैवी पत्नी तसपुत्राः दौव्यास्तनयाश्च तस्य धनभागिनः
पुरुषात् यथाधनं यथाविभवं मासमाच्छादनं च रमेरन् प्राप्नुयुः ॥ ५९ ॥
ननु दौवमुद्रादं कुवती नारी पित्रादिभिः पालनीया- मवेच्छैवेन मत्रा
वेसप्राराङ्ायामाह रैवोद्राहमिव्यादिना । दे प्रिये यतोऽस्याः शेव्याः लिया
पित्रादीनां धनेऽधिकासो नाम्त्यतः रैबोद्राहं प्रकुर्वन्तं तां चेचदि सौम्या-
मव्यभिचारिणीं जानीयात्तदा दैवमर्तेव पाल्येत् रक्षेत् । जानीयादिति तध्यादा-
रकभ्यम् । पकु्वन्तीमिव्यत्र नुमागमदछान्दसः ॥ ६० ॥
| दरादरोल्यसः ६.9७
अतः सल्कुख्जां कन्यां हेवेरटाहयन पिता ।
कोधादहा लोभतो वापि स भवह्कगहितः ।॥ &१ ॥
रोवीतदन्वयामावे सोदको वह्मदो नृपः |
हरेयुः ऋमतो वित्तं मृतस्य दिवदासनात् 1 ६२ ॥
पिण्डदात सप्तपुरूषाः सपिण्डाः कथिताः भिये ।
सोदका ददामान्ताः स्युस्ततः केवख्गोत्रजाः ।॥ ६३ ॥
अथ रवेन विधिना सत्छुरुजां कन्यामुद्ाहयतो जनकस्य लोकनिन्यत्वं
दशैयितुमाह अत इत्यादिना । अतो ब्राह्मयन्वये मातापित्रोः सपिण्ड वां म्थिते
भतेद्रेव्ये स्वपित्रादिद्रव्ये चाधिकारस्याऽमावाद्धेतोः क्रोधाद्वा खोभतो वापि
हेवेर्विधिभिः सक्छुखजां सद्वंशजातां कन्यासुद्राहयन् यः स पिता लोकगर्दितो
खोकनिन्दितो भवेत् ।॥ ६१ ॥
पुत्रादिञेवीसन्ततिपर्यन्तरदितस्य प्राप्तपञ्चत्वस्य पुरुषस्य स्थावरादि-
सकर्द्रग्येषु सोदकस्य वेदाध्यापकगुरोनेरपतेश्च क्रमतोऽधिक्रारित्वमस्तीत्याह्
शेवीत्यादिना । शेवीतदन्वयामवि सति सोदको ब्रह्मदो वेदाध्यापकः गुरुः
देषो राजा च मृत्य वित्तं धनं शिवशासनात् शिवाज्ञातः क्रमतो हरेयुः ।
यथा हेवीतदन्वयासच्वे प्रथमतः सोदको मृतस्य वित्तं हरेत्! तदभावे
वेदाध्यापकः तदसच्वे तु राजा चेति ॥ ६२ ॥
ननु केषां सपिण्डत्वं केषां सोदकल्वं केवरगोत्रजत्वं च केषामत आह
पिण्डदादित्यादिना । हे भिये पिण्डदात् पिण्डदातारं पुरुषमारभ्य सप्तपुरुषा
सपिण्डाः कथिताः तत ऊर्ध्व दशमान्ताः द्शमपुरुषान्ताः सोदकाः स्युः ततः
परं केवरुगोत्रजा भवेयुः । पिण्डदादिति ““ ल्यवूलोपे कमंण्यधिकरणे चेति”
कमणि पमी ॥ ६३ ॥
8
३.७८ मह्निर्वाणतन्वम्
विभक्त द्रविणं यच्च संसृष्टं खेच्छया तु चेत्
अविभक्छविधानेन सजेरस्तख्नं पुनः !! द
अविर विभक्त वा यस्य यादम्िमागिता |
मृतेऽपि तस्य दा्यादस्तादष्वभवमा्नः ॥ &+ ॥
ये य॒स्य धनहर्तरो मवेयुर्जवनावधि |
दद्युः पिष्डं त एवाऽस्य रोवभायासुतं विना ॥ € ॥
केऽस्मिन् जन्मसम्बन्धाद् यथाऽशोचं विधीयते ।
धनभागितस् बिरात्रं विहितं तथा ॥ ६७ ॥
विभक्तस्य पश्चात् स्वेच्छया संसष्स्य दरव्यस्याऽविमक्तविधानेनेव पुनवि-
भागमाह विभक्तमिव्यादिना । चेद्यदि विभक्तं यत् द्रविणं द्रन्य स्वेच्छया
संसृष्टं मिश्वीद्तं स्यात्तदा तद्धनं पुनरविभक्तविधानेन दायादा भजेरन् ॥ ६४ ॥
जीवतो यस्य पुरुषस्य विभक्ताविमक्ताखिलद्रव्यमु यषां यादजिभागिं
तस्य॒ मरणेऽपि तत्र तेषां तादम्िभागिलं स्यादेवेव्याह अविभक्ते इत्यादिना )
यस्य पुरुषस्याऽविभक्ते विभक्ते वा द्रव्ये येषां दायादानां यादजिभागिता स्यात्तस्य
पुंसो मृतेऽपि मरणेऽपि ते दायादास्तादजिभवभागिनो भवेयुः 1\ ६५ ।
प्रमीतस्य यस्य पुंसो द्रविणं ये रमेरस्तस्मे याबल्लीवनं त एव पिण्डं
ददेरचित्याह ये इत्यादिना । ये पुमांसो यस्य पुंसो धनदत्तारो भवेयुस्त एवं
जीवनावधि जीवनपर्यन्तमस्य पुरुषश्य पिण्डं दद्युः } परन्तु ेवभार्यासुतं विना ।
तस्य तसिण्डदानेऽधिकारिवं नास्तीत्यभेः । शेवभार्यायुतमिति शेव्यास्तदूदुहित्रा-
दीनां चोपर्क्षणम् ॥ ६६ ॥
यथा जन्मसम्बन्धात् सर्वेषां बान्धवानां मरणजनननिमित्तकाकौचं जायते
एवं धनमागित्वसम्बन्धाद्धनहारिणामपि त्रिरात्रमशोचं स्यादित्याह रोके इत्या-
दिना । जन्मसम्बन्धायथाऽस्मि्टोके जने मरणजनननिमित्तकमरोचं विधीयते
दयषल्छसः
९.५१
६
४
०.९ ५ ध
दण तव्कछाडान्यन्त्र् श्रुतं |
र
श्रवणा न दुचसव्र = सद्यः ; & € ¦¦
५५
(+
का्मतीते तु विज्ञाते खण्डऽ्लौचं म विद्यते :
त्रिराघ्रं { के न चेत् संवत्सरात् परम् ॥ ६९ ॥
न्मातुः पितुर्वा मरणश्ुतौ ।
: पुत्रस्तथा भतुः पतिव्रता ॥ ७० ॥
तथा धनमागित्रसम्बन्धाद्धनहतेयंपि त्रिरात्रमसोचं विदितम् । `` लोकः स्याद्ुवने
जने !? इत्यमरः ॥ ६७ ॥
नन्वल्लौचकाखाभ्यन्तर एव पूरण खण्डं वाऽरौचं श्रष्वतामपरदेस्स्थानां
ब्राह्मणादीनामरोचश्रवणवासरादवचिष्टरेवाशोचवासरविश्ुद्धिः स्यात् तद्रासरमार-
भ्याऽपरेवा दाहादि भिर्या ्धायामाह् पूर्णे इत्यादिना । पूर्णेऽशोचऽथवाऽपूरण
खण्डेऽरौच तत्काखाभ्यन्तरे ऽोचकार्मध्यै श्रते सति श्रवणादद्योचश्रवणदिव-
साच्छेषदिवसेरविष्टैरोरात्रदविजादयो ब्राह्मणादयो विषुध्येयुः । श्रूयतऽस्मिन्निति
श्रवणं तस्मात् । “* करणाधिकरणयोश्च '" इत्यधिकरण ल्युट् ॥ ६८ ॥
नन्वशौचकारुव्यपगमे सति संबत्सराभ्यन्तर एव ज्ञातिमरणं श्रुष्वन्तो
ब्राह्मणादयः कियद्धिरहोर त्ररविदध्येयुरत आह कालातीते इत्यादिना । काकातीतं
त्वरषैचकारातिक्रमणे तु खण्डेऽशोचे विज्ञाते सत्यशौचं न विद्यत ! चयदि
संवत्सराद्र्ण॑त् परमूर््वं दिनादिकमतीतं न भवेत्तदा अतीतेऽप्यश्चो चकारं पूर्ोऽलौये
विज्ञाते सति त्रिरात्रमस्चौचं चिदहितम् । कार्स्यातीतं कारातीतमिति “` षष्ठीति ""
सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषः ! अतीतमित्यतिपूर्वादिणो मविक्तः । "` नाौचं प्रसवस्यास्ति
व्यतीतेषु दिनेप्वपि ' इति दैवर्क्चनात् मरणर्विषयकमिदं वचनम् । ६९. ॥
संवत्सरे व्यतीतेऽपि मातापित्रो्मरणं श्रुण्वतः पत्रस्य स्वामिनी मरणं
श्रण्वत्याः पतित्रतायाश्च त्रिरात्रमरौचं स्यादित्याह वषातीतेऽपीर्यादिना
३८० महानिर्वाणतन्दम्
अरौचाभ्यन्तरे यस्सिन्नरोौचान्तरमापतेत्
गुर्मशौचेन मर्त्यानां सुद्धिस्तत्र विधीयते \। ७१ ॥
अरौचानां गुरूखञ्च कार्व्यापिलगोरवात् ।
व्याप्यव्यापकयोर्मध्ये गरीयो व्यापकं स्मृतम् ॥ ७२ ॥
यद्यरौचान्तदिवसे पतेदपरसूतकम् |
पवादोचेन शदिः स्यादधव्रदधचया दिनढयम् ॥ ७२ ॥
वर्षातीतेऽपि संवत्सरातिक्रमणेऽपि चेदि मातुः पितुवां मरणश्रुतिः स्यात्तदा
तयोर्मरणश्रतो स्यां पुत्रः त्रिरात्रमशुचिः स्यात् तथा मदः स्वामिनो
मरणश्रुतो पतित्रता खी तरिरत्रमशुचिः स्यात् ॥ ७० ॥
एकस्मिन्नरोच सति तच्छेषवासराऽसमाप्तावेव विषमकारुव्यापका-
ङौचान्तरनिपाते सत्यधिकदिनव्यापकेनाऽरौचेन मर्त्यानां शुद्धिः स्यादित्याह
अद्लौचाभ्यन्तर् इत्यादिना । यस्मिचलोचे स्यदौचाभ्यन्तरे ऽदो चमध्ये ऽशोचान्तरं
विषमकारुव्यापकम् अपरमश्चौचम् आपतेद)ोगच्छेत्तस्मि्नशौचे जाते सति
गुर्व्ोचेनाऽधिकदिनव्यापकेनाऽशोचेनाऽपगतेन मर्व्यानां शुद्धिर्विधीयते ॥७१॥
अथादौचानां गुरुत्वं निरूपयति अशोचानामित्यादिना । काख्व्या-
पित्वगोरवात् कारव्यापकलये गुरुत्वाद्धेतोरसोचानां गुरुत्वं भवेत् । अधिककार-
व्यापकत्वादद्ोचानां गुरुत्वमल्पकारुव्यापकत्वाचच रघुत्वमित्यथेः । व्याप्य-
व्यापकयोरचोचयोर्मध्ये व्यापकमलोचं गरीयो गुरुतरं स्खतम् ।॥ ७२ ॥
नन्वदोचान्तदिनेऽपरस्मिच्ररोचे पतिते सति पूर्वाशोचेनेव शद्धः
स्यात् परादलौचेन वेत्याशाङ्कायामाह यदीव्यादिना । अशौचान्तदिवसे जनना-
जौचस्यान्तिमेऽहोरत्रे ययपरसूतकं तदन्यजनननिमित्तकखण्डादौचं पतेत्तदा
र्वाशौचेनैव व्यतीतेन शुद्धिः स्यात् । यदि त्वशौचान्तदिवसे पूर्णाशोचान्तरो-
पनिपाते सत्यषवरद्धिवेत् तदाऽघवृद्धचा पूर्वाशौचान्तदिवसावधिकं दिनद्वयमयोचं
स्यात् । सूतकमिति तु सृतकस्याऽपयुपरक्षणम् । तत्राप्येवमेवावगन्तन्यम् ॥७३॥
ष
दादरो्टासः
^६५।
{५
[ सि >,
तावत् पितुकुलोचं यावन्नोढहनं सिया: ।
जाते परिणये पित्रोमतौ त्रयहमुदाहतम् ॥ ७४ ॥
विवाहानन्तरं नारी पतिगोत्रेण गोत्रिणी |
तथा गृहीतुगोत्रेण दत्तपुत्ररय गोत्रिता ॥ ७५ ॥
सुतमादाय सम्मत्या जनन्या जनकस्य च |
स्वगोत्रनामान्युद्धिख्य सच्छुर्यात् खजनेः सह ॥ ७६£ ॥
ननु खीणां तातकुर एवाऽलोचे सत्यज्ञोचं भवेद्धतकुल एव वा
किमुभयत्रापीत्याशङ्कायामाह् तावदित्यादिना । यावदुद्रहनसुद्राहो न भवेत्तावत्
कार्पथन्तं खियाः पितृकुलादोचं पितृकुरुसम्बन्ध्यञ्चोचं स्यात् ! एतेन विवाहात्
परतो भर्तकुकसम्बन्ध्येव खिया अस्लौचं भवेदिति सूचितम् । ननु उद्वाह दृष्वै-
स॒त्पादकयोर्माता पित्रोरपि मृतौ नार्या अशौचं न स्यादित्यत आह जाति
इत्यादिना । परिणये विवाहे जाते सत्यपि पि्रोमतो मातुः प्लिश्च मरणे सति
सिया: व्यहं त्रिदिनमदौचमुदाहृतम् ।॥ ७४ ॥
नमु वेवाहिकसम्बन्धाज्जननसम्बन्धस्य बख्वत्तरत्वस्योक्तत्वानार्याः पितृक्ुल
एवादोचे सत्यदोचं युक्तं नतु पतिकुलाश्ञोचे सतीत्यत आह् विवादान्तर-
मित्यादिना । विवादानन्तरमुद्भादात् परतो नारी खी पतिगोत्रेण गोत्रिणी स्यात्|
विवाहादध्व॑पित्रगोाद्नदिरभूतत्वात् तत्रारौचे सति सिया अद्ोचं न स्यादिति
भावः । ननु दक्तकपुत्रस्य जनकगोत्रेण गोत्रव्वमादातुगेत्रिण वेति सन्देहं
निराकर्व्नाह तथेत्यादिना ¡ तथा वेन प्रकारेण दत्तपत्रस्य गृीतृगोत्रेण
गोत्नित्ता गोत्रवक्ता स्यात् ॥ ७५ ॥
इदानीं मातापित्रोः सम्मत्या पत्रमादाय गृहीता स्वगोत्रनामान्युायं
तत्संस्कारो विषेय इत्याह सुतमिदयादिना । जनन्या जनयिच्या जनकस्योत्पाद -
कस्य च सम्मत्या सतं तव्ुत्रमादाय गृहीता स्वगोत्रनामान्युिख्याऽऽत्मन
गोत्रनामधेयान्युचा्य॑गृहीता स्वजनेर्बान्धवैः सह संस्कारं कुर्यात् ॥ ७६ ॥
आपच्चाब्दं दिं गृह्णन् सदणात् परिपाख्येत् ।
पच्छवर्षाधिको वात्र दत्तको न पररस्यते
यो यस्य घनहर्ता स्यात् स तदमाणि पाख्येत् ।
संरक्षेन्नियमांस्तस्य तदन्धून परितोषयेत् ॥ < ° ॥
आदानोर्मातापित्रोधने पिण्डे च दत्तकपुत्रस्य सदृष्टान्तमधिकारित्वमाह
जरस ऽपीत्यादिना । अपिखब्दः पिण्डेन योजनीयः | पित्रोधेने पिण्डेऽपि
यथौरसे पुत्रेऽधिकारिता वर्तते तद्दादात्रोरपि धने पिण्डे च दत्तकेऽधिकारिता
स्यात् । द॑ ततकमस्याऽऽदात्रोः पिण्डादावधिकारितवि हेतुं दशेयत्नाह यत इत्यादिना ।
यतोऽस्य दत्तकस्य तौ आदातारौ दीति निशितौ पितरौ स्यातामतस्तद्धन-
पिण्डयोस्तस्याऽधिकारितेत्यथंः ॥ ७५७ |
ननु फ्रियद्धायनो बाखो दत्तकः प्रज्ञस्तोऽत आह जापच्चाव्दमित्यादिना |
सवर्णात॒ समानव्णादापच्चाब्दं पञ्चाब्दपयन्तं रिष्ध वारं गृहन् ब्राह्मणादि
परिपाख्येद्रक्चत् । पञ्च जब्दा वर्षाणि यस्य स पञ्चाब्दस्तस्मादा इव्यापच्चाब्दम् ।
८ जाङमर्यादामिविष्योरित्यन्ययीमावः " । पञ्चवर्षाधिको यो बालोः असौ दत्तको
न् प्ररास्यते ॥ ७८ |,
दत्तस्य आतुष्पत्रस्याप्यादाता तवप्िितृव्य एव पिता स्यात् तज्जनकस्तु
तयिितुव्यः स्यादित्याह भ्रातुपुत्रोऽपीत्यादिना । हे कारिक चेद्यदि आ्रातृपुत्रोऽपि
दत्तो मवेत्तदा स्वेषु कर्मसु गरृ्ीतैव तस्य पिता भवेत् उत्पादको जनकस्तु तस्य
पितुव्यः स्यात् ॥ ७९ ॥
धनहारिणा पुरुषेण धनस्वामिनो धर्मा नियमाश्च संरक्षणीयास्तदुबान्ध-
वाश्च सन्तोषणीया इत्याह य इत्यादिना । यः पुमान् यस्य पुंसो धनहा
५,
^
===
<|
1
¢ ®
६५
{५५
६५१
काः कुण्डा अतिपातकिनश्च ये ।
चं मरणे तेषां नैव दायाधिकारिता ॥ ८५ ॥
छिङ्गच्छेदो दमो येषां यासां नासानिद्न्तनम् ।
महापातकिनाखखापि मृतौ नाऽशौचमाच्रत् ॥ ८२ ॥
नृणामुदेडाहीनानां परिवारान् धनान्यपि !
पाटयेद्र्षयद्राजा यावद् दादङावत्सरम् ॥ ८३
स्थात् स॒ तस्य धर्माणि पाख्येत् तस्य नियमांश्च रसंगक्षत् तस्य बन्धूनपि
परितोषयेत् | ८० ॥
कानीनगोरकादीनां दायाधिकारिवं तेषां मरणेऽशोचं च नेत्याह
कानीना इत्यादिना । य कानीना: पितुर्वेदमन्यपरकारं कन्ययोत्यादिताः ये च
गोरुका मृते भत्तरि जाराज्नाताः ये च कुण्डा जीवत्येव पत्यौ जारजाः
ये चोक्तक्षणा अतिपातकिनस्तेषां मरणेऽलौचं न स्यात् तेषां दायाधि-
कारिता च नेव स्यात् । ““अमुते जारजः कुण्डो मृते भर्च॑रि गोख्कः "'
इत्यमरः ¡ < १॥
नासाकतेनदण्डकापराधकत्रीणां खीणां रिङ्गच्छेदनदण्डकापराधकारिणां
महापतिकिनाच्च पुंसामपि मृतावसोचं नाऽऽचरणीयमित्याह लिङ्गच्छेद इत्यादिना ।
येषां पुरुषाणां शि्नच्ेदः चिश्चक्नं दमो दण्डो विहितम्तषां यासां
नासानिकरन्तनं नासिकाकतेनं दण्डस्तासां खीणां महापातकिनां ब्रह्मघातका-
दीनाच्चापि मृतौ मरणेऽशोचं नाचरे कुर्यात् । ८२ ॥
अनुदिष्टानां मनुष्याणां परिवारान् धनानि च द्वादखवषेपयेन्तं राक्ता
रक्षितव्यानीच्याह् चणामित्यादिना उदैखहीनानामनुदिष्टानां वर्णां मनुप्याणां
परिवाराय् यावद् द्वादशवत्सरं द्वादङवषेपयन्तं राजा पारयेत् । तेषां चनान्यपि
स एव रक्षयेत् | ८३ ॥
२८४ महानिर्वाणतन्तम्
दादराब्दे गते तेषां दभेदेटान विदाहयेत् ।
व्रिरावन्ते तत्स॒तायैः मेततं परिमोचयेत् ॥ <£ ॥
ततस्तटखखिरिभ्यः पुत्रादिकमतो घनम् ।
विभज्य नृपतिर्दैद्याद्न्यथा पातकी भवेत् । ८५ ॥
न कोऽपि रक्षिता यस्य दीनस्याऽऽपद्रतस्य च ।
तस्यैव नृपतिः पाता यतो भूपः प्रजाप्रमुः ॥ <£ ॥
यदयागच्छेदनष्ष्टो विभागन्तेऽपि कालिके ।
त्येव दाराः पुत्राश्च धनं तस्यैव नान्यथा ॥ ८७ ॥
द्राददावर्षदुरष्वमनुदिष्टानां पुंसां कुखमयानि शरीराणि राज्ञा तदपुत्रादि-
मिर्दाहयितव्यानि चरिरात्रान्ते तेषां प्रेतत्वश्च मोचयितव्यमित्याह द्वादशाब्द
इत्यादिना । द्वादशाब्दे द्वादशवर्ष गते याते सति तेषामुदेशहीनानां नर्णां
दरमदेहान् कुशमयज्शरीराणि राजा तत्छुतायेरनुदिष्टानां पुत्रादिभिर्विंदाहयेत् ।
त्रिरात्रान्ते तेषां प्रेतत्वश्च तैरेव परिमोचयेत् ।॥ ८४ ॥
` ततः परमुदेशषरदितजनस्वामिकं द्रव्यं विभज्य पुत्रादिक्रमतस्तस्परिवरिभ्यो
नृपेण देयमित्याह तत इत्यादिना 1 ततस्तदाहानन्तरं तदीयं धनं विभज्य
ुत्राद्क्रिमतस्तलयरिवरिभ्यो नृपतिर्दयात् । नन्वेवमदुवैतो नरपतेः को दोषोऽत
आह अन्यथेति । अन्यथा एतदकुर्ेन् नृपतिः पातकी मवेत् ॥ ८५५ ॥
विपरि प्राप्तो ऽनन्यरक्चको मर्त्यो राज्ञेव पालनीय इत्याह न कोऽपीत्यादिना ।
आपद्रतस्य विपरि प्राक्षस्य दीनस्य दरिद्रस्य यस्य पुंसः कोऽपि रक्षिता न
विद्यते तस्य नृपतिरेव पाता रक्षकः स्यात् 1 यतो भूप एव प्रजानां प्रभुः स्वामी
मवेत् । “* निस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुगेतोऽपि सः "" इत्यमरः ॥ ८६ ॥
द्रव्यविभागान्तेऽप्यागतस्याऽनुद्िष्टस्येव पल्यादयो भवेयुरित्याह यदी-
त्यादिना । दे कारिकि विभागन्तेऽप्यनुदिष्टो जनो यद्यागच्छेत् तदा
द्रादराोह्टसः
६६४
(५
क +
न समथैः पुमान दातुं पेतुकं स्थावर यत्
स्वजनायाप्यवा ऽन्यस्मे दायादानुमति विना ॥ << ॥
यत्त॒ स्वोपाजितं रिक्थं स्थावरं स्थावरेतरम् ।
अस्थावर पैतृकं च खेच्छया दातुमहंति \ ८९ ॥
स्थिते पुत्रेऽथवा पल्यां कन्यायां तत्सुतेऽपि वा ।
जनके च जनन्यां वा आरात्यैवं स्वसयेपि ॥ ९० ॥
सवाजितं स्थावरधनमस्थावरधनच् यत् ।
अस्थावर पेतुकच दातुं सर्वे क्षमो भवेत् ॥ ९9 ॥
तस्यैव दारा मायां पुत्राश्च तस्यैव धनमपि तस्येव एतत्सवमन्यथा न
भवेत् ॥ ८ ॥
अङिकानामननुमतौ पितृस्वामिकस्थावरदरव्यं कस्मेचिदपि दातुं न
कोऽपि शक्नुयादित्याह न समं इत्यादिना । स्थावरं चैत्यत्राऽवघारणाथकश्च-
शाब्दः वैतृकस्थावराम्यां द्वाभ्यामपि सम्बध्यते । तदाऽयमथैः । दायादानुमति
विना अंिकानामनुमतेरभावे यैतृकमेव स्थावरमेव यत् दरव्यं तत्स्वजनायान्यस्मे
वा दातुं पुमान् समथः रक्तो न भवेत् ।
“८ अन्वाचयसमाहारेदरेतरसमुच्ये ।
विनियोगे तुल्ययोगितावधारणदैतुषु ।
पादस्य पूरणेऽप्युक्तं नवस्वर्थषु चाव्ययम्” ।॥ ८८ ॥
चैतकं स्थावरश्च यदित्यनेन स्वोपार्जितस्थावरायखिरद्रव्यस्य ख्न्धस्य
पेतकस्य च जजङ्गमद्रव्यस्य स्वच्छन्दं दानं कुर्यादिति स्रचितं तदेव पुनरविश्यष्-
यितुमाह यच्तित्यादिना । यत्तु स्वोपाजितं स्थावरं स्थावरेतरं जज्गमं च रकथं
धनं यच्च॒ रन्धं पैतृकं॒पितृसम्बन्धि अस्थावरं जज्गमं धनं तत्तु स्वेच्छया
दातुमहंति ॥ ८९ ॥। |
अतिसननिकृष्टतरपुत्रायननुमतावपि आत्मोपाजितस्थावरादिसकरद्रवयं पेत-
कश्चाऽस्थावरधनं दातं पुमान् समर्थो भवेदिव्याद स्थित इत्यादिनाक्षमो
` ‰#9
२३८६ महानिर्वाणतन्त्रम्
धनमेवं विधानेन दत्तं वा धमेसात्क्रतम् ।
पुंसा तदन्यथा कर्तु पुतायेर्नैव राक््यते ॥ ९२ ॥
घर्मा स्थापितं रिक्थं दाता रक्तितुमहति ।
न प्रभुः पुनरादातुं धर्मा ह्यस्य यतः प्रथुः ॥ ९३ ॥
मूलं वा तदुपस्वत्वं यथासङ्कुल्पमम्बिके ।
खयं वा तस्मतिनिधि्धर्माथं विनियोजयेत् ॥ ९६ ॥
मवेदित्यन्तेन छोकद्वयेन । पुत्रे आत्मजेऽपि स्थिते सति पल्यां भार्यायामथवा
कन्यायां दुहितरि स्थितायां तस्छुते कन्यापुत्रे वा जनके पितरि वा स्थिते
जनन्यां मातरि वा स्थितायामेवं आतरि सोदरे स्थिते स्वसयेपि भगिन्यामपि
स्थितायां स्वार्जितमात्मोपा्जितं यत् स्थावरं धनं यच्वाऽस्थावरधन्ं जङ्गम-द्रव्यं
यच्च पैतृकमप्यस्थावरं धनं तत् सवै दातुं पुमान्. क्षमः समर्थो भवेत्॥९०।९१॥
सङ्करोक्तेन विधानेन पुरुषेण दत्तं धर्मां च स्थापित द्रव्यं तत् पुत्रादि-
मिनैवान्यथा करत राक्यमिव्याह धनमित्यादिना । पुंसा पुरुषेणेवं विधानेन
िवोक्तेनैतादृरेन विधिना यत् धनं दत्तं यद्वा धनं धर्मसाक्छृतं धर्माधीनं कृतं
धर्मं स्थापितमिति यावत् । तत् धनं पुत्रायेरन्यथाकर्तु नैव शक्यते ॥ ९२ ॥
धर्मा्थस्थापितद्रव्यस्य धम्मस्वामिकत्वात् दातुः पुनरभाद्यत्वं तद्रक्ष्यत्वच्चाह
धर्मा्थमित्यादिना । धमर स्थापितं यद्विक्थं धनं तद्रक्षितुं दाताऽदति । तत् धनं
पुनरादातुं गृहीतं दाता न प्रमुरधिपः । यतोऽस्य धनस्य । हीति निधितौ ।
धमः प्रभुः स्वामी ॥ ९३ ॥
मूरुधनं तदुपस्वस्वं वाऽऽतमनाऽऽत्मप्रतिनिधिना वा यथासङ्कल्पं धर्माथि
विनियोजयितन्यमित्याह मूमित्यादिना । हे जम्बिके यथासङ्करपं सङ्कस्प-
मनतिक्रम्य मूं वा धनं तदुपस्वत्वं वा स्वयमास्मैव वा तस्तिनिधिरातमनः प्रति-
` निधिर्वा धर्मा विनियोजयेत् । सुख्यस्याभावे त्सद्छो य उपादीयते स
प्रतिनिधिः ॥ < ॥ |
स्योपाजितघनस्यधे दायादायाऽपि चत् घनी ,
दयात् सेहेन तच्चान्यो नान्यथा क्तुमहेति ॥ ९५ ॥
यदि स्वोपालितस्याधैमेकस्मे धनहारिणाम् ¦
ददाटयन्येश्च दायादैः प्रतिोद्धं न राक्यत ॥ ९६ ॥
एकेन पितुवित्तेन यत वित्तमुपाजितम् !
समाशा दायादा न लमा विनाऽज्कस
वैत॒काणि च वित्तानि नष्टेऽप्युखारयत्तु यः ।
दायादानां तदनेभ्य उदत्ता हयंरामहेति ॥ ९८ ॥
पिरय |} ९७ ॥
ननूपाजकजनेन प्रेमतो दायहारिणेऽपि दत्त स्वापा्भितद्रव्यस्याधेमन्यः
पुमानन्यथा कतुमरेति न वेत्यत आह स्वोपार्जितधनस्येदयादिना । घनी
पुमांश्चेयदि कटेन परेम्णा स्वोपा्जितथनस्याध दायादयाऽपि धनहारिणऽपि
दयात्तदाऽन्यो जनस्तत्क्ेदेन दत्तं स्वोपाजजितधनाधेमन्यथा कतै नार्हति न योग्यो
मवति । इतोऽनन्तरं वक्ष्यमाणस्य वचनस्य बहं्िविषयत्वात् दरयदि विषयकमिदं
वचनम् ॥ <.“ ॥
ननु बहूनां दायादानामेकस्मे दीयमानं ्बोपा्मितधनस्याधै अन्य
दायादाः प्रतिरोद्धं शक्लुवन्ति न वेत्यत आहं यदीत्यादिना । यद्यञको धन-
हारिणां दायादानां मध्ये एकस्मै धनहारिणे स्वोपाजितस्य द्रव्यस्यारं ददाति
तदाऽन्यवयादैः प्रतिरोद्धं वारयितुं न शाक्यते ।\ ९.६ ॥
ननु पैतरकद्विणेनेवोपाजिते वितते सर्वे दायादा भागार्हा भवेयुर्म वेत्या-
कङ्कायामाह णकेनेत्यादिना । यत्र येषु दायदेषु मध्ये येनैकेन दायादेन यन
पितुविततेन यैतृकेण धनेन वित्तं धनमुपाजि्त ते सर्वे दायादास्तस्मिन् पिव्ये
वैतृके वित्ते समांशाः समभागिनः स्युः । तमञ्जकं विना खामाहस्तु न स्युः ।
किन्त्व्यक एवैको रामाहं इत्यथः ॥ ९.५७ ॥।
विनष्टानि चैतकद्रव्याण्युद्धरतो जनस्य तत्र भागद्भयहारित्वमन्य्षा तु
सममागित्वमित्याह ैतुकाणीत्याढिना । दायादानां मध्ये यस्तु दायादा
३८८ महानिर्वाणतन्रम्
पुण्ये वित्तं च विया च नाश्रयेदशरीरिणम् ।
शरीरन्तु पितुर्यस्मात् किन्न स्यात् पेतुके वसु ॥ ९९ ॥
प्रथगन्नैः प्रथण्वित्तेमनुजय॑द्पाजितम् ।
सर्वं तत् पितुसंकान्तं तदा स्वोपाजितं कुतः ॥ १०० ॥
अतो महरि स्वायासेर्येन यद्धनमजितम् ।
स्वोपा्जितं तदेव स्यात् स तत्सामी न चापरः ॥ १०9 ॥
नष्टेऽपि नाशेऽपि सति पैतृकाणि वित्तान्युद्धत् स उद्धर्ता तद्धनेभ्यो दशं
भागद्भयमर्हैति अन्ये ठ सम्मदं रमन्त इत्यथः । ९८ ॥
वपुषः पैत॒कत्वेन वपुष्मदाभ्रितानां विद्ावित्तादीनामपि पैतरकत्वसत्वात्
प्रथगन्नद्रव्येरपि मनुप्येस्तैरेवोपार्जितानां सर्वेषां धनानां पितृसम्बन्धत्वानयायात्
स्वोपार्जितत्वं न सिद्धयेदतो निजायासेर्जितानां सकर्द्रव्याणां स्वोपार्जि-
तत्वमज॑कमात्रस्वामिकत्वञ्च ज्ञातव्यमित्येतदेवाह पुण्यमित्यादिनां न चापरः
इत्यन्तेन शछोकत्रयेण । यस्माद्धेतोः पुण्यं घम वित्तं धनं च विद्या साल्रादि-
तत्त्वज्ञानं चाशरीरिणमदेहिनं नाश्रयेन्नावरम्बत किन्तु शरीरिणमेवाऽऽश्रयेत्
रारीरन्तु पितुः पितृसम्बन्धि मवति अतः कि वसु घनं पैतृकं पितृसम्बन्धि न
भवेदपि तु सर्वं वसु पेतरकमेव भवेत् !॥ ९९ ॥
प्रथगन्नेरिति । अतः प्रथगन्नैर्विमिन्नमक्तैः प्रथग्वित्तेर्विभक्तधनेरपि
मनुजेमेनुष्येयंदपार्जितं तत्स्व पितृसंक्रान्तं पितृसम्बद्धं जातं तदा स्वोपार्जितं
धनं कुतो भवेत् धनस्य स्वोपा्जिततं न सिद्धयेदित्यथः ।॥ १०० ॥
अत इति । दे महेशि अतो हेतोः स्वायासैरात्मपरिशरमर्येन प्रथग-
न्ादिनाऽप्रथगन्नादिना वा पुंसा यत धनमजितं तदेव धनं स्वोपार्जितं स्यात् । `
सोऽजेक एव॒ तस््वामी स्वोपार्जितस्य धनस्य प्रमुने चापरोऽजेकभिन्नः
वामी ॥ १०१ ॥ |
212 राशः ३.८९,
मातरं पितरं देवि गुरं चेव पितामहान् ।
मातामहान करेणापि परहरन्नेव दायभाक् ॥ १०
निघन्नन्यानपि प्राणेन तेषां धनमाप्तुयात् ।
हतानामन्यदायादा भ्बेयुधेनमागिनः ।॥ ५०३ ॥
नपुंसकाः पङ्वश्च मासाच्छादनमम्बिके ।
यावञ्नीवनमहंन्ति न ते द्यर्दायभागिनः ।॥ 5 ०४ ॥
सस्वामिकं प्राप्तधनं पथि वा यत कुतचित् ।
नुपस्तत्सवामिने प्राप्ता दापयेत् सुविचास्यन् ।॥ १०५ ॥
मात्रादीन् पाणिनाऽपि प्रहरतो मानवस्य दायभागित्वं नैव स्यादित्याह
मातरमित्यादिना } हे दैवि मातरं जननीं पितरं जनकं गुरं मन्त्रोपदेष्टारम्
बहुवचनस्य बहूपलक्षकत्वात् पितामहान् पितामहादीन् मातामहश्ापि
मातामहादीनपि करेण पाणिनाऽपि प्रहरन्नरो दायभाक् नैव भवेत् । अपि
राब्देन दण्डादिना मात्रादीन् प्रहरतस्तु सुतरामेव दायमाभित्वं न भवेदिति
सूचितम् ।॥ १०२ ॥
्रात्रादीनपि धनाथ मारयतः पुरुषस्य हतस्वामिकद्रव्ये निरंदाकत्वम-
परदायादानां समांशकतवं स्यादित्याह निन्नचनिव्यादिना । अन्यानपि मात्रादि.-
भिन्नानपि जनान् प्राणेर्निन्नन्मारयन्नरस्तेषां हतानां धनं नाप्तुयान्न भत ।
किन्तु हतानामन्ये हन्तुभिन्रा दायादा धनमागिनो भवेयुः ।॥ १०३ ॥
अथाऽनं खानां पङ्गुङ्खीवानां यावज्जीवनं म्रासाच्छादनमागितवं स्यादित्याह
नपुंसका इत्यादिना । दे अभ्विके जगञ्जननि नपुंसका पङ्गवश्च यावल्जीवनं
जीवनपर्यन्तं केवरं आसाच्छादनमर्हन्ति } ते दायमागिनो न स्युः ॥ १०४ ॥
नन्वध्वादौ छन्धस्य सस्वामिकद्रव्यस्य प्राप्तूजनगामित्वं स्यादात्म-
स्वासिगामित्वं वेत्यत ॒ आह सस्वामिकमित्यादिना 1 पथि मार्गे यत्र कुज्रचिद्धा
९)
जवद्य
सयस्ण
९.० ह्निवणितन्त्रसं
अस्वामिच्छनं जीकानामस्वाभिकधनस्य च ।
प्राप्ता तत्र भवेत् स्वामी दशमां नपेऽपेयेत् ॥ १०६ ॥
स्थावरं धनमन्यस्मे स्थिते सान्निध्यवतिनि ।
योग्ये कतरि विक्रेतु न खच्छः स्थावराधिपः ॥ १०७ ॥
सानिष्यवतिनां ज्ञातिः स्वर्णो वा विदिष्यते | `
तयोरभावे सहदो विक्रेतरिच्छा गरीयसी ॥ १०८ ॥
स्थाने सम्बामिकं प्राप्तं धनं सुविचारयन्नरपः तत्स्वामिने ्राप्तधनस्यापि पतये
प्राप्ला पुंसा दापयेन् ॥ १०५. ॥ |
नन्वस्वामिकाः मा गवाश्वादयो जीवास्ताद्शछानि मराप्तानि धनानि च
प्राप्ारं पुमांसं गच्छेयुवेघुधाधिपं वेदयाश्ङ्कायामाह् अस्वामिकानामित्यादिना ।
अस्वामिकानां स्वामिरदितानां जीवानां गवाश्वादीनामस्वामिकस्य धनस्य च प्राप्ता
जनस्तत्र तेषु मरातेषु स्वामी भवेत् । तत्र च दरममंचं प्राप्ता चृपेऽपेयेदयात् ।
जीवानामिति धनस्येति च ““ कतुकमेणोः कृतीति?” कमेणि षष्ठी ॥ १०६ ॥
ननु स्थावरद्रव्यस्वामिना दरस्थयोम्यसमीपस्थयोः करायकयोमेध्ये कतरस्मै
स्थावरं धनं विक्रेतुं रक्येत तत्राह स्थावरमित्यादिना । सानिध्यवर्तिनि
समीपस्थायिनि योग्ये क्रया केतरि क्रायके स्थिते सत्यन्यस्मै दूरवर्तिने पुंसे
स्थावरं धनं विक्रेतुं स्थावराधिपो जनः शक्तो न भवेत् किन्तु सान्निष्यवर्तिने
एव क्रितं राक्नुयादित्यथेः । सन्निधिरेव सान्निध्यम् ! “* चतुवर्णादीनां स्वार्थे
उपसंख्यानमिति ”' स्वार्थे ष्यञ् ॥ १०७ ॥
नन्वनेकेषां सन्निधिवतिनां मध्ये कतमस्य स्थावरद्वव्यक्रयणे वैरिष्टयमतं
आह॒ साचनिष्येत्यादिना । सान्निध्यवर्तिनां मध्ये ज्ञातिर्गोत्रजो वििष्यते
सवणैः समानवर्णो वा विशिष्यते तयोर्ञतिसवणेयोरमवि खुद्द मित्राणि . `
विशिष्यन्ते । ननु बहूनां गोत्रजानां सवर्णानां सुदछदाश्च मध्ये कतमस्मै स्थावरं
दरव्यं तत्स्वामी विक्रीणीतेत्यत आदह विक्रेजिच्छेति । किकरेतुर्विक्रयकतुरिच्छा
दरादरोह्टासः ३९१
मूल्ये ऽप्यन्येन स्थावरस्य कयोदयमे }
तन्मूल्यं चेत् समीपस्थो राति केता न चापरः |} ५०९ ॥
मूल्यं दातुमशक्तशेत सम्मतो विक्रयेऽपि वा ।
सन्निधिस्थस्तदाऽन्यसमे गृही शक्तो ऽतिविक्रये ॥ 9३० |
छीतं चेत् स्थावरं देवि परोक्षे प्रतिवासिनः ¦
श्रवणादेव तन्मूल्यं दत्वाऽसो प्राप्तुमर्हति ॥ 5999 ॥
गरीयसी गुरुतरा भवेत् । क्रमत एव तेषां मध्ये यस्मै किक्रेतुमिच्छेत्तस्मै एव
विक्रीणीतेति मावः ।॥ १०८ ॥
नन्वन्यनिर्णीतमूल्यं स्थावरं वित्तं तन्मृल्यं ददता समीपस्थायिना ऋीयत
निर्णीतमूल्येना<न्येन वेत्याशङ्कायामाह निर्णतित्यादि । स्थावरस्य वित्तस्य
क्रयोयमे सति अन्येन समीपस्थमिन्नेन पुंसा नि्णीतमूस्येऽपि मूल्ये निर्णतिऽपि
सति तन्मूल्यम् अन्यनिर्णीतमूल्यकस्थावरद्रव्यमूल्यं चेद्यदि समीपस्थो जनो राति
ददाति तदाऽपरः समीपस्थभिन्नो जनः क्रेता क्रायको न भवेत् किन्तु समीपस्थ
एव मूल्यं दत्त्वा क्रीणीयादित्यथेः !॥ १०९ ॥
स्थावरघनस्य मूल्यं दातुमञ्चक्नुवति तद्ये सम्मति वापि कुवेति
समीपस्थायिनि जने दुरस्थाय तद्रिक्रितुं तत्स्वामी शक्रोतीत्यत आहु मूल्य-
मित्यादिना । सन्निधिस्थः समीपस्थायी जनश्चेयदि स्थावरस्य मुल्यं दातुमशक्तो
मवेत् तस्य विक्रयेऽपि वा सम्मतः सम्मतिमान् भवेत् तदा गृही
ग्रहस्थोऽन्यस्मै सननिधिस्थभिन्नाय किक्रये शक्तोति शक्तो भवति ॥ ११० ॥
ननु समीपस्थायिनः परोक्ष एवान्येन कीतं स्थावरं वित्तं करतेव प्राप्तु-
मर्हति तत् श्रुत्वैव तन्मूल्यं ददत् समीपस्थायी वेत्याशङ्कायामाहं क्रीतच्वेदि
त्यादिना । हे देवि चेद्यदि प्रतिवासिनः सन्निधिस्यायिनो जनस्य परोक्ष
स्थावरं दव्यमन्येन क्रीतं भवेत् तदा श्रवणादेव तन्मुल्यम् अन्यक्रीतस्थावरद्रव्य-
३९२ महानिर्वाणतन्तम्
क्रेता तच गरहारमान् विनिमाति भनक्ति वा |
मूल्यं दत्त्वापि नाम्रोति स्थावरं सन्निधिरस्थितः ॥ ११२ ॥
करहीनाऽप्रतिहता बवन्यारण्यातिद्गेमा ।
मनादिष्टोऽपि तां भूमि सम्पन्नां क्तुमहंति ॥ ११३ ॥
बहुध्रयाससाच्यायास्तस्या भूमि्महीभरते ।
द्त्वा द्रां भुञ्धीयात् भूमिस्वामी यतो चपः ॥ ११४॥
मूस्यं दत्वाऽसो प्रतिवासी प्राप्तुम् अहेति ! श्रवणदेवेत्यनेन कालान्तरे तन्मूल्यं
दत्त्वाऽपि म्थावरद्रव्यं प्राप्तं नाहतीति सूचितम् ॥ १११ ॥
क्रायकजनविनिर्मितमन्दिरारामं तद्धयमन्दिरोपवनं वा क्रीतं स्थावरधनं
मूल्यं दक््वापि समीपस्थायी नाप्तुमर्हतीत्याह केतेव्यादिना । क्रेता जनस्तत्र
कते स्थावरे यदि ग्रृहारामान् मृहाण्युपवनानि च विनिर्माति करोति तत्र
विनिमितानेव तान् भनक्ति आमदेयति वा तदा सन्निधिस्थितोऽपि जनो मूल्यं
दक््वापि स्थावरधनं नाप्नोति न कुभते ॥ ११२ ॥
भूमिपाल्नाऽनाज्ञापितेनापि पुंसा जलोद्धवा काननोद्धवा च करही-
ना खिखा भूमिः सम्पन्ना कतव्येत्याह करहीनेत्यादिना । वन्या जलोद्धवाऽऽरण्या
काननोद्धवा चातिदुगेमाऽतएवाऽप्रतिहता खिखाऽतएव करीना राजगाद्यभागर-
हिता या भूमिस्तां भूमिमनादिष्टोऽपि भूपेनाञनाज्ञप्तोऽपि पुरुषः सम्पन्नां
रास्या्यां कततुमहंति । वने जङे भवा वन्या । दिगादिभ्यो यदिति यत् । “पयः
कीरखाल्मग्रतं जीवनं भुवनं वनम् ? इत्यमरः । अरप्ये भवा आरण्या अरण्याण्ण
इति णः ॥ ११३ ॥ |
अनेकायाससाध्यवन्यारण्यक्षितिजातवस्तुनो दङामांशं भूमिस्वामिवाद्राज्ञे `
समरप्यावशिष्टं सवै स्वयं मोक्तव्यमित्याह बहित्यादिना । यतो नृपो राजा
भूमिस्वामी अतो बहुभरयाससाध्याया अनेकपरिश्रमनिष्पाद्यायास्तस्या वन्याया
ददरोह्छसः ३९३
वापीकूपतडागानां खननं वृक्षरोपणम् ।
परानिष्टकरे देशो न गृहं कतंमहंति ॥ 9३९५ ॥
देवार्थं दत्तकूपादौ तथा स्रोतस्तीजटे ।
पानाधिकारिणः सर्वे सेचने ऽन्तिक्वासिनः ॥ १५६ ॥
यत्तोयसेचनाष्ोका भ्वेयुजटकातराः ।
न सिच्युजटं तस्मादपि सननिधिवतिनः ।॥ 5५५७ ॥
धनानामविभक्तनामंशिनां सम्मति विना ।
तथाऽनिर्णीतवित्तानामसिद्धौ न्यासविक्रयो ।॥ 9५८ ॥
आरण्यायाश्च भूमेर्जातस्य वस्तुनो दशां दशमायं महीयते रज्ञ दच्वाऽवरिष्ठ
स्वयं भुच्चीत ॥ ११० ॥
अन्यानाकाङिक्चतोत्पार्दके स्थाने वाप्यादीनां खननं वृक्षाणामारोपणं
गेहस्य निर्माणं च न विधेयमित्याह वापीत्यादिना । बाप्यादिखननवृक्षरोपण-
गरहकरणसत््वात् परानिष्टकरेऽन्यानीण्सितोत्पादके वेगे वापीकूपतडागानां खननं
तथा वृक्षरोपणं तथा गृहमपि करतु जनो नाहंति ॥ ११५५ ॥
देवार्थदत्तकरूपादिजले नदीजङे च सर्वेषां पानाधिकारिता सेकाधिकारिता
तु तन्निकटस्थायिनामेवेव्याह देवाथमिस्यादिना । देवाथे दत्तकूपादौ तथा
सरोतस्वतीजले नदीवारिणि सर्वे पानाधिकारिणः संचने त्वन्तिकवासिनो निकर-
स्थायिन एवाधिक्रारिणो भवेयुः । ““ सरोतस्वती द्वीपवती सेवन्ती निन्नगापगा""
इत्यमरः ॥ ११६ ॥
ननु यत् पानीयसेचनतस्तत्समीपस्थायिनो खेका जना व्याकुला
भवेयुस्तञ्जलं सेचनीयं न वेस्यत आह ॒यत्तोयत्यादिना । यत्तोयमेचनाद्यस्य्
कूपादर्वारिणः सेकाछ्छोका जना जल्कातराः पानीयत्याकुखा भवेयुस्तस्माञ्जर
सच्निधिवतिनोऽपि न सिच्चेयुः दरवर्तिनान्तु का वार्ता । ११७ ॥
दायादासम्मतयोरविभक्तद्रव्यन्यासक्क्रिययोर्निणवरदितद्न्यन्यासविक्रय-
योश्च सिद्धत्वं न भवेदित्याह धनानामित्यादिना । अंरिनां दायादानां सम्मर्तिं
50
महानिर्वाणतन्तम्
स्थाप्य विन्तानां ज्ञानान्नष्टेऽप्ययलतः ।
तन्मूल्यं दाययेत्तेन स्वामिने सवेथा नुषः ॥ ११९ ॥
म्या स्थापकस्य पश्वादिन्यस्तवस्तुनाम् ।
यवहारे करते तत्र धाता सम्पोषयेत् पून् ।॥ १२० ॥
राभ नियोजयेद्यत्र स्थावरादीनि मानवः
नियमेन विना काटलभयोरन्यथा भवेत् ॥ १२१ ॥
चिना अविभक्तानां धनानां न्यासविक्रयावसिद्धौ सिद्धौ न भवेताम्
तथाऽनिणीतवित्तानां वित्तानि इमानि अस्येवेति वित्तानि इमानि हयन्ति वेति
निर्णयरहितद्रव्याणां स्थापनविक्रयो सिद्धौ न स्याताम् | ११८ ॥
यस्याख्ये न्यस्तद्रव्याणां बद्धद्न्याणान्च ज्ञानपू्वकादयनान्नारो भवेत्
तेन पुंसा तन्मूल्यं तत्स्वामिने वचृपतिना दापयितन्यमिव्याह स्थाप्याना-
मित्यादिना । ज्ञानादयनतो ज्ञानपूवैकादयनात् स्थाप्यानां न्यासवित्तानां
बद्धवित्तानाश्च नष्टेऽपि नाऽपि सति यद्वेहे स्थापितानि बद्धानि च वित्तानि
नष्टानि तेन पुंसा तन्मूल्यं स्थापितबद्धवित्तमूस्यं स्वामिने तद्वित्ताधिपतये नृपो
राजा सवेथा सवप्रकारेण दापयेत् । ज्ञानान्नष्टेऽप्ययन्नत इति वदता सदारिवेन
तद्रक्षाये यल्ञसत््वेऽपि कथच्ि्तन्नारो सति तन्मूल्यं नृपेण न दापयितव्यमिति `
सूचयामास ।॥ १२१९ ॥
स्थापकसम्मत्यां कृतन्यस्तपश्चादिवस्तुव्यवहारेणेव पंसा स्थापिताः पावः
सम्पोषयितन्या इत्याह अमिमव्येत्यादिना । स्थापकस्य द्व्यन्यासकस्याऽभिमत्या
सम्मत्या पश्वादिन्यस्तवस्तूनां व्यवहारे कते सति तल तेषु न्यस्तवस्तुषु मध्ये
पून् धाता धारकः पुरुषः सम्योषयेत् । संज्ञापूवैक विषेरनित्यतवात् पश्चादिन्यस्त-
वस्तुनामित्यत्र नामीति न दीधत्वम् । आगमजस्याप्यनित्यत्वात् धार्तेतयत्रार्थ-
धातुकस्येड्कदेरिति नेडागमः ॥ १२० ॥
` कालराभयोनियममङ्घत्वैव यरसमठामे स्थावरादिद्रव्याणि मयोज्यन्ते
तस्य अन्यथात्वं भवेदित्याह रामे इत्यादिना । कार्राभयोर्सियमेन बिना यत्र
ददरोक्छसः ३९५
साधारणानि वस्तूनि खाभा्थं नैव योजयेत् ।
ग्रते पितरि सर्वेवामंदिनां सम्मति विना | १२२॥
क्रमव्यलययमूल्येन द्रव्याणां विक्रये सति
नुपस्तदन्यथा कतु क्षमो मवति पावंति ॥ १२३ ॥
जननच्ापि मरणं शारीराणां यथा सक्रत् |
दानं तथेव कन्याया बाद्योह्ाहः सरत् सत् ॥ १२४ ॥
लाभे फर स्थावरादीनि वस्तूनि मानवो नियोजयेत् । स कामोऽन्यथा भवेत् |
नीवीपरिपणं मूरुधनं रोभोऽधिकं फलम् ' इत्यमरः ॥ १२१ ॥
पितुर्मरणादु्वै सवैश्रातृणां सम्मतेरभवे सामान्यद्रव्याणि कभार्थं नैव
प्रयोक्तव्यानीत्याह साधारणानीत्यादिना । पितरि गते सति सर्वेषामंरिनां
सम्मतिं विना साधारणानि सामान्यानि वस्तूनि लभा फलां नेव
योजयेत् ।॥ १२२ ॥
विपरीतक्रमकेण मूल्यन स्थावरादिद्रग्याणां जातं विक्रयणमन्यथा कतु
नृपेण शक्यत इत्याह क्रमेत्यादिना । हे पावैति क्रमस्य व्यत्ययो विपयेयो यत्र
तथाभूतेन मूल्येन द्रव्याणां विक्रये सति स्वस्पमूल्येन भूयिष्ठमूल्यानां भूयिष्ठ-
मूल्येन च स्वल्पमूल्यानां दन्याणां विक्रयणे सति तद्धिक्रयणमन्यथः कतु तपो
नराधिपः क्षमो भवति ॥ १२३ ॥
ननु वेदोक्तविधिभिरेकेनोद्राहिता कन्या जीवत्येव तस्मिन्श्रदे वा
पुनस्तव विधिभिरन्येनोद्राद्या भवेन्न वेत्यत जाह जननमिलत्यादिना । यथा
शरीराणां जननमुत्यत्तिमैरणं खतिश्ापि सकरदेकवारमेव भवति । तथेव दानं
कन्याया ब्राह्मोद्रादश् सकृत् सकृदेव भवति । ब्राह्मोद्राह इति ग्याहरता
महादेवेनेकेनोद्रादहिताया अपि कन्यायाः रौवविधिभिस्तु पुनरुद्रादो भवत्येवेति
` घूचयान्बभूवे ॥ १२९ ॥
३९६ महानिर्वाणतन्तम्
नेकपुत्रः सुतं दयाच्चैकस््रीकसतथा स्त्रियम् ।
नेककन्यः सुतां दोबोढाहे पितृहितः पुमान् ॥ १२५ ॥
दवे पित्र्ये च वाणिज्ये राजद्यारे विरोषतः ।
यद्धिदध्यात् प्रतिनिधिस्तन्नियन्तुः कृतिभेवेत् ॥ १२६ ॥
न दण्डाहेः प्रतिनिधिस्तथा दृतोऽपि सुव्रते ।
नियोक्छछरतदोषेण विधिरेष सनातनः ॥ १२७ ॥
ऋणे कृषौ च वाणिज्ये तथा सर्वेषु कमसु ।
यदयदङ्कीकरतं लोकेरतत्काय धमसम्मतम् ॥ १२८ ॥
एकपुत्रेणेकसरीकेणेकयुत्रीकेण च पितृहितेन पुंसा पुत्रदानं खीदानं
देबोदारे कन्यादानश्च नैव कार्यमित्याह नेकपुत्र इत्यादिना । एकपुत्रः पुमान्
युतं पुत्रं कस्मेचिन्न दयात् । तथैकसखीकः सखियं न दद्यात् । एककन्यश्च दवोद्राहे
सुतां कन्यां न दात् । पुत्रादीनामदाने हेतुं ददौयन् पुमां सं विशिनष्टि कथम्भूतः
पुमान् पित्रुहितः यतः पितृभ्यो हितोऽतो न ददयांदित्यथः ।॥ १२५ ॥
प्रतिनिधिना विहितं यदयदैवादिकं क्म॑तत् सर्वमात्मनैव विहितं
भवेदित्याह देव इत्यादिना । दैवे पिव्ये वाणिज्ये च कर्मणि विरोषतो राजद्ररि
च प्रतिनिधि्द्विदध्यात्तननियन्तुः पवतयितुः कृतिर्भवेत् । दैवे पिव्ये वाणिज्ये
इति निधारणे सप्तमी । क्रियते इति तिः । शयां क्तिन्निति कर्मणि
क्तिन् ॥ १२६ ॥
ननु नियन्ता कृतेनापराधेन प्रतिनिधिदूतौ दण्डनीयो भवेतां न वेत्यत
आह नेत्यादिना । हे सुत्रते श्ोभनन्रतद्ाछिनि नियोक्तृङरतदोषेण नियन्तु-
विहितापराषेन प्रतिनिधिः तथा दुतश्चारोऽपि दण्डाहां न भवेत् 1 एष सनातनो
नित्यो विधिर्विधानम् ॥ १२७ |
ऋणङृप्यादावन्येषु च सकल्कमेसु निखिरस्याऽङगीकृतस्या ऽवरयकरणी-
यतामाह ऋण इत्यादिना । ऋणे कृषो वाणिज्ये वणिङ्कर्मणि च तथाऽन्येषु सर्वेषु
द्रादङोल्यासः ३९७
भघीरोनावितं विश्वं नादां यान्ति निनक्षवः !
ततपातुन् पाति विश्वेरस्तस्माष्टोकहितो भवेत् ॥ १२९ ॥
इति श्रीमहानिर्वाणतन्ते स्॑तन्तोत्तमोत्तमे सर्वधर्मनिर्णयसर श्रीरदायासदािवसंबदे
सनातनन्यवहारकथनं नाम द्रादद्योह्ासः ।
कर्मसु रोकेञनेधरमेसम्मतं यथदङ्गीकृतं तत् सर्वं कार्यं विधातव्यम् । धर्मेसम्मत-
मित्यनेन पापसम्मतं स्वीकृतं सर्वथा लोकानामकरणीयमि ति ध्वनितम् ।॥ १२ ८॥
आत्मनो मद्रमभिरुष्यद्धिर्मानवे्लोकदितेरेव भवितव्यमित्याह अधीरोने-
त्यादिना । यतोऽधीरेन जगदीश्वरेणावितं रक्षितं विश्च संसारं निनेक्षवो
नारशयितुमिच्छवो जनाः स्वयं नाहं यान्ति प्राप्नुवन्ति तत्पातन् विश्वपाल्कांम्त॒
विश्वेशः पाति रक्षति तस्माद्धेतो्खोकहितो जनो भवेत् । नद्वयत्यत्रान्तर्मावितो
ण्यथेः | १२९. |
इति श्रीमहानिर्बाणतन्बटीकायां इादोासः ।
ति निगदितवन्तं देवदेवं महेशं
सि खगमोकषेकबीजम् ।
लिमटकलितानां पावनेकान्तचित्ता
्रिभुवनजनमाता पावती प्राह भक्त्या ॥ १ ॥
देव्युवाच ।
महयोनेरादिशक्तेमहाकाल्या महादुतेः ।
सष््मातिसुष्ष्मभूतायाः कथं रूपनिरूपणम् ॥ २ ॥
रूपं प्रकृतिका्याणां सा तु साक्षात् परार ।
एतन्मे संरायं देव विरोषच्छेत्ुमसि ॥ ३ ॥
ओ नमो बह्यणे ।
` इतीत्यादि । निगदितवन्तम् कथितवन्तम् । कलिमलकरितानां पावनै-
कान्तचित्ता कणिमकैः संयुक्तानां जनानां पावने दृदमानसा | १ ॥
पविती महेशं प्रति किमाहेतयपेक्षायामाह महवोनेरित्यादिना । महवोनेः
महत्तत्वोयत्तिस्थानभूतायाः ॥ २ ॥
सा महाकारी । एतत् एतम् ॥ ३ ॥
त्रयोदङाष्टासः ३९९.
प्रीसदाश्ञिव उवाच ।
उपासकानां कार्याय पुर कथितं परिये !
गुणक्रियानुसारेण ख्यं देव्याः पकद्ितम् ॥ ४ ॥
शेतपीतादिको कर्णो यथा कृष्णे विीयते |
प्विरान्ति तथा काल्यां सर्वभूतानि दैलजे ।॥ ५ ॥
अतस्तस्याः काटशक्तेनिगणाया निराकृतः ।
हितायाः माप्तयोगानां बणेः कृष्णो निरूपितः ॥ ६ ॥
निदयायाः काटरूपाया अव्ययायाः दिवात्मनः ।
अमृतववाह्खुटेऽस्याः शरिचिहवं निरूपितम् ॥ ७ ॥
दाशिसूर्याभिभिनियेरखिरं कालिकं जगत् ।
सम्पदयति यतस्तस्मात् कल्पितं नयनत्रयम् } < ॥
अत्रोत्तरं श्रीसदादिव उवाच उपासकानामिव्यादिभिरदशभिः । दे प्रिये
उपासकानां जनानां कार्याय गुणक्रियानुसरिण देव्या मह्ाकाल्या रूपं पकस
न तु वास्तवमिति पुरेव कथितम् ॥ ॥
शतेत्यादि । दे रोरुजे पावैति यथा कृष्णे वर्णे श्वे्तपीतादिको वर्णो
विीयते विरोषेण लीनो मवति तथेव कास्यामपि स्वेभूतानि प्रविशन्ति
प्रलीयन्ते । अतो हेतोस्तस्याः काल्या वणैः ष्णो निरूपितः कथित इत्यन्वयः ।
प्रा्ठयोगानाम् रब्धज्ञानरूपमोक्षोपायानाम् ॥ ५ ॥ ६ ॥
नित्याया इत्यादिना । नित्याय ब्द्धिक्चल्याया अन्ययाया अपक्षयरहि-
तायाः शिवात्मनः कल्याणस्वख्पायाः कारुरूपाया अस्याः काल्या अखतत्वात्
हेतोरैरारे शरिचिहं निरूपितं कथितम् \॥ ७ ॥
काङिकम् काटसम्भवम् ॥ ८ ॥
०६ महानिर्वाणतन्वम्
ग्रसनात् सर्वसचानां काठदन्तेन चवेणात् ।
तदव क्तसङ्घो देवेस्याः वासोरूयण भाषितम् ॥ ९ ॥
समये समये जीवरक्षणं विपदः दिते ।
प्ररणं खस्कार्येषु वरशथाभयमीरितम् ॥ ३ ° ॥
जोजनितविश्वानि विष्टभ्य परितिष्ठति ।
अतो हि कथितं भद्रे रक्तपद्मासनस्थिता ॥ ५१॥
ऋीडन्तं कालिकं कारं पीवा मोहमयीं सुराम् ।
परयन्ती चिन्मयी देवी सवसाक्षिखरूपिणी ॥ १२ ॥
एवं गुणानुसारेण रूपाणि विविधानि च ।
कत्पितानि हितार्थाय भक्तानामस्पमेधसाम् ॥ १३ ॥
श्रीदेव्युवाच |
ध्यानं यत् कथितं काल्या जीवनिस्तारहेतवे ।
तस्यानुरूपतो मूति मृण्मयी वा शिखामयीम् ॥ ५४ ॥
सवेसत््वानाम् अरोषजन्तृनाम् । कार्दन्तेन कालरूपेण दन्तेन ।
तद्रक्तसङ्घः सवेसत्त्वरुधिरसमूहः ॥ ९ ॥
समये इत्यादि । हे रिवे समये समये कारे काले विपदः सकाशात्
जीवानां रक्षणं स्वस्वकर्येषु प्रेरणं च कारिकाया वरश्चाभयमीरितम् । विपत्तितो
जीवानां रक्षणमभयं कथितं स्वस्वकार्येषु प्रेरणे वरः कथित इत्यथः ॥ १० ॥
विष्टभ्य अवरम्ब्य ॥ ११ ॥
कालिकम् कारुसम्भवं जगत् । चिन्मयी ज्ञानस्वरूप ॥ १२ ॥ १३ ॥
आद्याया; कालिकायास्तद्धिनानां च देवतानां प्रतिमाया गरहादीनाश्च
प्रतिष्ठाया विधानं फरं गृहादिप्रदानषरश्च श्रोतुमिच्छन्ती देव्युवाच--
नय(द्प््सः
५
१
ध्
मयी वापि निय यदि साधकः
नं कूत्वा वस्रारुड्ारभूषिताम्
स्थापयेत्तत्र देवेशीं कि सूलं तस्य जायत ॥ ५५ |;
प्रतिष्ठ कन विधिना तस्याः भरतिच्तः प्रभो
कतव्या तदरोषण छ्पया म प्रकार्यताम्
वापीकूपगरहारामङेवप्रतिच्तस्तथा |
प्रतिष्ठा सूचिता पूर्वं गदिता न विरोषतः ॥ ५७
तद्विधानमपि श्रोतुमिच्छामि तन्समखाम्बजान् |
कृथ्यतां परमेशान छपया यदि रोचत !! ५८ }
भ्रीसदा शिवि उवाच ।
गुह्यमंतत् परं तच्ं यत् पृष्टं परमेश्वरि ।
कथयामि तव खेहात् समाहितमनाः श्ण ॥ ५९ ॥
सकामाश्चेव निष्कामा दहिविधा भुवि मानवाः |
अकामानां पदं मोक्षः कामिनां फएटमुच्यते ।॥ २० ।
यो यदेव्रतिक्रति प्रतिष्ठापयति भिये |
स तछ्ेकमवास्रोति भोगानपि तदुद्धवान् । २३ ॥
१,
[2
ध्यानमित्यादि । हे प्रभो जीचनिस्तारहेतवे काल्या यद्धयानं कथितं तस्य
ध्यानस्यानुरूपतो खष्मर्यी खकत्तिकाविकारभूतां रिखमर्यी दारुधातुमयीं बा
मूर्तिं निर्माय विचित्रं भवनं च कत्वा तत्र भवने वस्रालङ्कारभूषितां देके
कारी साधको यदि स्थापयेत्तदा तस्य साधकस्य किं फर जायतते इत्यन्वयः |
पतिकृते: प्रतिमायाः !॥ १४- १७
अपिना फर्म } १८ ॥
श्रीदेव्येवं प्रार्थितः सन् श्रीसदारचिव उवाच गुद्यमेतदित्यादि | १९२९-२ १॥
ॐ1
क
९1
यह्निवाणतन्तम्
(@ (५
श्रण्टये व्रतिविम्बं तुं वसेत् कल्यायुतं दिवि
स्याषाणघातूनां कमादङगुणाधिकम् ॥ २२ ॥
र दिरचितं ध्वजवाहनसयुतम ।
मन्द्रं देवसुदिद्य काममुदिदय वा नरः |
तणादिनिमितं गेहं यो दात् परमेश्वरि ।
वरषैकोरिसहस्ाणि स वसेद्ेववेरमनि ।॥ २४ ॥
इष्टवमगृहदाने तु तस्माच्छतगणं फलम् |
ततोऽय॒तग॒णं पुण्यं डिटखागेहप्रदानतः ॥ २५९ ॥
सेतुसङ्कमदाताऽभये यमलोकं न पदयति ।
सुखं सुर्यं प्राप्य मोदते सखन्विासिभिः ॥ २६॥
वरक्षारामपरतिषटाता गत्वा चिदृहमन्दिरम्
कस्यपादपव्रन्देषु निवसन् दिव्यवेरमनि ।
भुङ्क्ते मनोरमान मोगान मनसो यानभीप्सितान् ॥ २७ ॥
प्रीतये सवेसखानां ये प्रदद्यजंलारायस् ।
विधूतपापास्ते प्राप्य ब्रह्मलोकमनामयम् ।
निवसेयुः हतं वषानम्भसां प्रतिरीकरम् ।॥ २८ ॥
परतिविम्ब प्रतिमायाम् | अत्र प्रतिष्ठापिते सति इत्यध्याहार्यम् ॥२२॥
निशामय श्रुणु | २३-२७ |}
जलाशयम् वापीक्रूपादिकम् | अनामयम् निरपद्रवम् } प्रति्ीकरम्
प्रत्यम्ुकणस् ॥ २८ ॥
नयाढराह्टुस २
६५१
यो द्यादाहनं देवि देवताप्रीतिकारकम् !
स तेन रक्षितो निदं तदेके निवसच्िरम् }¦ २९ ॥
ग्रण्मये वाहने दत्ते यत् फटं जायत भुवि |
दारुजे तदरागुणं रिलटजे तददाधिकम् ।॥ ३० ॥
रिन्तिका कांस्यतास्रादिनिमितं देववाहन |
दत्ते फरुमवाोति कमात् शतगुणाधिकम् ॥ ३५ ॥
देव्यागारे महासिं वृषभं शङ्कराख्ये
गरुडं केशवे गेहे प्रदद्यात् साधकोत्तमः ॥ ३२ ॥
तीक्ष्णद्ूः करालास्यः शयारोभितकन्धरः |
चतुर ङ्ध्रिवेज्रनखो महासिहः प्रकीर्तितः ॥ ३३ ॥
श्बृङ्ायुधः शुखकायः चतुष्पादसितश्चुरः
बहत्क्कुत् करष्णपुच्छः च्यामस्कन्यो व्रषः स्मरतः }} ३४ ॥
गरुडः पक्षिजडखस्तु नरास्यो दीधेनासिकः |
पादसडूोोचस्तविष्टः पच्तयु क्तः कूताञ्जखिः }! ३५ ॥
तद्धोके तस्य देवस्य लोके ॥ २९ | ३० \
रिंन्तिका पित्तम् ॥ ३१३२ ॥
महासिंहस्वरूपमाद् तीक्ष्णदंष इत्याचेकेन 1 कराखास्यः इन्तुरवदनः ।
खटाशोमितकन्धरः शयया परस्परश्िष्टरोमविरोषसमूहेन सामिता कन्धरा यस्य
तथाभूतः । चतुरङ्धिः चतुष्पात् ॥ २३२३ ॥
वृषभस्वरूपमाह श्रङ्गायुध इत्यादेकेन । असितक्चुरः नीलश्चुरः ॥ ३४॥
गरुडस्वरूपमाह गरुड इत्याद्येकेन । नरास्यः मनुष्यसुखः ॥ २५ ॥
& ०४ महानिर्वाणतन्त्रम्
€ ©
नेन देवप्रीतिः इतं समाः |
सुदृदरिकद्ररहितः सरटः शुभदशेनः ।
वेष्टितो रत््वख्रेण कोरौ चक्रसमन्वितः ॥ ३७ ॥
पताका तत्र संयोभ्या तत्तदहाहनचिद्धिता ।
पररास्तमूला सुष््मा्रा दिन्यवख्मविनिमिता ।
दोभमाना ध्वजाग्रे या पताका सा प्रकीतिता ॥ ३८ ॥
वासोभूषणपयेङ्यानसिहासनानि च ।
पानप्रारानताम्बूख्भाजनानि पतदुग्रहम् ॥ ३९ ॥
मणिमुक्तप्वालादिरल्ान्यात्मप्रियञ् यत् |
यो दयादेवमुदिद्य श्रद्यमक्तिसिमन्वितः ।
स तद््ोकं समासाय तत्तत्कोरिगुणं रमेत् ॥ ४० ॥
कामिनां फखमिद्युक्त क्षयिष्णुः स्व्मराञ्यवत् ।
निष्कामानान्तु निवाणं पुनरावृत्तिवजितम् ॥ ६१ ॥
जलारायग्रहारामसेतुसंकमदाखिनाम् ।
देवतानां प्रतिष्ठायां वास्तुदेत्यं प्रपूजयेत् ॥ ६२ ॥
पतकेत्यादि । पताकाध्वजदानेन पताकासदितध्वजसमपंणेन । रातं
समाः रातवर्षाणि देवप्रीति्भवति । तयोर्मध्ये पूर्वै ध्वजस्वरूपमाह् ध्वजदण्ड
इत्यादिना सार्धेन । कोरो अग्रभागे } ३२६ ॥ ३७ ॥
तत्र ष्वजर्दण्डे । पताकास्वरूपमाह तत्तद्राहनचिहितेव्यादिना सपाद-
छोकेन । ष्वजाग्रे ध्वजदण्डाम्रभागे | ३८ ॥
पतदुग्रहम् सुखात् पत्ततो जरताम्बूरदेर्वाहकं पात्रविरोषम् | २९ |
त्रयादरशोह्टासः ०९
अनचेयिता यो वास्तं कुर्यात् कर्माणि मानवः |
विनं तस्याऽभ्चरेदास्तुः पयिरग्णेः सह् ।॥ ४३ ॥
कपित्स्यः पिङ्खकेर्)
7 भीषणो रक्तखेचन
कोटराक्षो टम्बकणा दीषेजङ्घो महोदरः ॥ ४४ ॥
अश्वतुण्डः काककण्टो वद्जवाहूवरेतान्तकः ।
एते परिकरा वास्तोः पूजनीयाः परयजल्ञतः ।॥ ४५ ॥
मण्डर श्णु वह््यामि यत्र वास्तं प्रपूजयेत् ॥ ४६
वेद्यां वा समदेरो वा रास्ताद्धिरूपटेपित ।
बाय्वीङकोणयोमेष्ये हस्तमात्रपमाणतः ॥ ४७ ॥
सुत्रपातक्रमेणेव रेखामेकां प्रक्पयेत् ।
इरानाद्भिपयन्तमपरां स्चयेत्तथा ॥ ४८ ॥
आधेयानै्तं यावत् नेछतादायवावधि ।
दत्ता रेखे चतुष्कोणमेकं मण्डलमालिखेत् ॥ ४९ ॥
समासाय सम्प्राप्य ॥ ४०-४३ ॥
अथ् वास्तुदैर्यस्य परिवारानाह् कपिरास्य इत्यादिना सार्धेन । परिकराः
परिवाराः ॥ ०-६ ॥
वास्तुप्रपूजना्थं मण्डरूमेवाह् वचां वेत्यादिभिः । वेद्यां वा रस्ताद्धिः
प्रशस्तैसलैरुपरेपिते समदेदो वा वाय्वीङ्यकोणयोरमध्ये सूत्रपातक्रमेणेव हस्तमात्न-
प्रमाणत एकां रेखा प्रकल्पयेत् रचयेत् । तथा तेनैव प्रकारेण इंदानादीखान-
कोणमारभ्याऽथिकोणपर्यन्तम् अपराम् अन्यां रेखां रचयेत् । तथेवाऽभ्येयादभि-
कोणमारभ्य नैतं यावत् नैत्तकोणावधि नेकतात् नेच्तमपि कोणमारभ्य
वायवावधि वायुकोणपयन्तं कमतो दव रेखे दत्त्वा एवं विधानेन एकं चतुष्कोणं
मण्डरुमाख्खित् ॥ ७-४९, ॥
& ०६ निवाणतन्तमः
करणसूत्रे फतयिता चतुधा विभजेत्त॒ तत् ।
यथा तत्र भवेदेवि मत्स्यपुच्छचतुषयम् ॥ ५० ॥
ततो भिता पुच्छमूलं वारुणादास्वावधि ।
कौबराद् याम्यपयन्तं ददाद्रेखादयं सुधीः ॥ ५३१ ॥
ततश्चतुषं कोणेषु कोणरेखाच्वितेष्ठपि ।
कर्णाकणिप्रयोगेण न्यसेद्रेखाचतुष्टयम् ॥ ५२ ॥
एवं सङ्केतविधिना कोठानां षोडदां छिखन् ।
पञ्चवर्णेन चूर्णेन रचयेयन्तमुत्तमम् ॥ ५३ ॥
चतुषु मध्यकोषटेषु पद्यं कुर्यात् मनोहरम् ।
चतुदेरं पीतरक्छकणिकं रक््केसरम् ।॥ ५४६ ॥
कोणसूत्रे इत्यादि । दे देवि तत्र चतुष्कोणे मण्डर यथा मस्स्यपुच्छ-
चतुष्टयं भवेत्तथा तत् चतुष्कोणं मण्डलं कोणसूत्रे पातयिला चतुर्धा विभजेत्
विभक्तं कुयात् |॥ ५० ॥ |
तत द्यादिना । ततः सुधीजेनो वारुणात् पश्चिममारमभ्य वासवावधि
पूवंपयेन्तं केवरादुत्तरमारम्य याम्यपय॑न्तं इक्षिणावपि च पुच्छमूरं भिच्वा
रखाद्रय दद्यात् ॥ ५१ |
तत इत्यादिना । ततःपरं कोणरेखान्वितेषु चतुप्वपि कोष्ठेषु कर्णा-
कर्णिप्रयोगेण रेखाचतुष्टयं न्यसेत् । अपिना कोणरेखान्वितेषु चतुषुं॑कोषटेषु
पश्चिमात् पूर्वावधि खाद्रयमुत्तरस्मादक्षिणावयधि च रेखाद्भयं न्यसेत् ॥ ५५२ ॥
एवमित्यादि । एवं सङ्केतविधिना इव्यं सङ्केतविधानेन कोष्ठानां
षोडशमाक्खित् । ननु कन द्रत्यणेदं मण्डल्माकलिखिदित्यपेक्षायामाह् पच्चवर्णे-
नेत्यादि ॥ ५३ ॥
त्रयोदरीद्धासः
। 1
९
८
छवणानि यहा पीतानि कटपयत् ।
येत् पदासन्धिस्थानानि वणकः 1... ॥।
साम्भवं कोष्ठमारभ्य कोषएठनां हाददरो कमात् ।
श्वेतक्रष्णपीतरक्तश्यतुवर्णेः प्रपूरयेत् ॥ ५६ ॥
दक्षिणावतयोगेन कोष्ठानां पूरणं भिये ।
वामावर्तन देवानां पूजनं तेषु साधयत् ।॥ ‡७ ॥
पद्ये समचयेदास्तदैयं विद्योपदान्तयं ।
ऽदादिदादरो कोष्ठे कपिटास्यादिदानवान् \ ५८ ॥!
कुःराण्डिकोक्तविधिना कुवच्ननर्संस्छृतिम् ।
यथाराक्तया ऽऽहति द्वा वास्तुयज्ञं समापयन् । ५९ ॥
इति ते कथिता देवि वास्तुपूजा शुभप्रदा ।
यां साधयद्रः कापि वासतुविधैनं वाच्यत । ६० ॥
देव्युवाच ।
मण्डलं कथितं वास्तोविधानमपि पूजने ।
ध्यानं न गदितं नाथ तदिदानीं प्रकादखय ॥ ६3 ॥
चतुध्वित्यादि । ततश्चतुषँ मध्यकेषठषु मनोहरं . चलुदेलं॑चतुप्पनरकः
पीतरक्तकणिकं पीतरक्तवणैवीजकोशकं रक्तकेसरं पद्मं कुर्यात् । ५४५2 ।
एवं वास्तुमण्डटं कथयितेदानीं तत्र॒ सपरिवारस्य वास्तोः पूजाया
विधानमाह वामावर्तेनेत्यादिना साधंद्रयन । तेषु द्वादश कटेषु वामावतन्
देवानां दीव्यतां कपिलास्यादीनां दादयानः दानवानां पूजनं साधयेत्
| =७-६० ॥
एवं वास्तुमण्डलं तत्र सपरिवारस्य वास्तोः पूजाया विधानचछ श्रुलेदानी
वास्तोरध्यानं श्रोतुमिच्छन्ती श्रीदेव्युवाच मण्डलमित्यादिना ॥ ६१ ॥
ॐ ०८ महानिर्बाणतन्तसः
व्यानं वन्मि महेशानि श्रूयतां वास्तुरक्षसः ।
यस्थानरीख्नात् सद्यो नद्यन्ति सकटपद्ः ।! &२ ॥
चतुभजं महाकायं जटामण्डितमस्तकम् ।
त्रिलोचनं करासास्यं हारकुण्डख्खोभितम् ।॥ ६३ ॥
रृम्बोदरं दीधेकण लोम पीतवाससम् ।
` गदात्रिशूलपरदुखट ङ्गं दधतं करैः ॥ ६४ ॥
मसिचमेरवीरिः कपिखास्यादिभिववृतम् ।
राच्रूणामन्तकं साक्षादुयदादिलयसन्निमम् ॥ ६ ॥
व्यायेदेवं वास्तुपति कूमपद्मासनस्थितम् ।
मारीभये रोगभये डाकिन्यादिभये तथा ॥ ६६ ॥
ओत्पातिकापद्यदोषे व्याखरक्षोमयेऽपि च |
ध्यातवेवं पूजयेदास्तुं परिारसमन्वितम् ॥ ६७ ॥
तिखज्यपायसेहुता सवंदान्तिमवाप्नुयात् ।
यथा वास्तुः पूजनीयः प्रो क्तक्मसु सुवते ॥ ६८ ॥
ग्रहाश्चापि तथा पूज्या ददादिक्पतिभियताः |
बरह्मा विष्णुश्च शश्च वाणी रुक्मी शाद्कुरी ॥ ६९ ॥
एवं प्रार्थितः सन् श्रीसदारिव उवाच ध्यानसित्यादि ॥ ६२ ॥ `
वास्तोरध्यानमेवाह चतुुजमित्यादिना सार्भैत्रयेण ।॥ £ |
(वा
लोमशम् बहुरोभविरिष्टम् ॥ ६४ ॥
त्रयोदरोद्छासः ४०९
मातरः सगणेशाश्च सम्पूज्या वस्वस्तथा !
पितरो ययतप्ताः स्युः कमेसेतेषु कालिक !! ७० ॥
सवै तस्य भवेहयथं विन्न्वापि पदे पद ।
अतो महेशि यल्ञेन प्रोक्तसंस्कारक्मसु ॥ ७3 ॥
पितूणां तृप्तयेऽाऽभ्यदयिक श्रादमाचरत्
प्रहयन्तं परवक्ष्यामि सवैशान्तिविधायकस् }! ७२ |
यत्र सम्पूजिताः सन्दर म्रहा यच्छन्ति वाञ्छितम् ¦
नि्रिकोणेखिखेयन्तं तद दिर्वुत्तमाख्िखित् ॥ ७३ ॥
विदध्यादुत्तटसानि दलन्यष्टां च तदहदहिः |
चतुदरान्वितं कुर्यात् भृपुरं सुमनोहरम् ।॥ ७४
वासवेशानयोमेध्ये भूपुरस्य बहिःस्थट ।
वृत्तं विर्चयेदेकं प्रादेरपरिमाणकम् ॥ ७५ ॥
रक्षोवारुणयोमेव्ये चापरं कल्पयेत्तथा ॥ ७६ ॥
उद्यदादित्यसननिभम् उद्यत्सूयेसरयस् ॥ ६--७२ |,
सेन्द्राः इन्द्रादिदरदिक्पतिसदहिताः । यच्छन्ति ददति }} ७३ ॥
म्रहयन्तमेवाह चित्रिकोणेरियादिभिः । प्रथमतक्िभिखिकोणेिदि्ं
यन्वं छ्खित् । ततम्तह दहिचित्रिकोणेभ्यो वदहिवत्तं बलुख्मेकं मण्डलमाखि्छित् !
ततो वृत्तख्मान्यष्टौ दकानि पत्राणि विदध्यात् कुयात् । तद्वदिश्चुद्रारान्वितं
सुमनोहरं भृपरं कुर्याच् ! ततो वासवेशानयो्मध्ये भृपुरस्य वदहिःस्थटे मदे
परिमाणकमेकं वृत्तं वतक मण्डं विङिखियेत् | ततो रक्षोवदणयो : नैत्व्यपश्िमयो-
मध्ये भूपुरस्य बहिःस्थङे तथैव प्रादेशपरिमाणकमपरं वृत्तं मण्डलं कर्पयेद्रर-
येत् ॥ ७४--७६ ॥।
82
४१० महानिर्वाणतन्त्म्
नवग्रहाणां वर्णन नवकोणानि पृरयेत् ।
मघ्यत्रिकोणद्यौ पाश्वौँ सव्यदक्षिणसदतः ॥ ७७ ॥
धेतपीतौ विधातव्यो प्रष्ठमागः सितेतर
अष्टदिक्पतिवर्णेन पर्णान्यष्टौ प्रपूरयेत् ॥ ७८ ॥
सितर्छसितेदचूणः पुरः म्ाकारमाचरेत् ।
पुरो बहिःस्थे दे वृत्ते देवि प्रदेरासम्मिते
उपर्यधःकमेणेव रक्तश्ेते विधाय च ।
सन्धिस्थानानि यन्वस्य सेच्छया रंजयेत् सुधीः ॥ ८० ॥
यत्कोषठे यो ग्रहः पूञ्यो यत्पत्रे यश्च दिक्पतिः |
यददढारेऽवस्थिता ये च तक्म णु साम्प्रतम् ॥ ८१9 ॥
मघ्यकोणे यजेत् सूर्य पाश्चयोररुणं शिखाम् ।
पश्चात् प्रचण्डयोर्दण्डो पूजयेदंशमालिनिः ॥ <२ ॥
भानूष्यैकोणे पूवेस्यामचयेद्रजनीकरम् ।
आभेये मङलं याम्ये बुधं नैकतकोणके } <२ ।
नवग्रहाणामिव्यादि । तत् सूर्यादीनां नवम्रहाणां वर्णेन विरिषटचर्णं
न्वकोणएनि पूरयेत् । ततः सव्यदक्षिणमदतो मध्यत्रिकोणस्य द्रौ पार क्रमत
शेतषीतो विधातव्यो } मघ्यत्रिकोणस्य प्ष्ठमागः सितेतरः कृष्णवर्णो विधातव्यः |
ततः इन्द्रदीनामष्टानां दिक्यतीनां वर्णेन विरिष्टेदच्र्णैरष्टौ पर्णानि पत्राणि
अपूरयत् १ ७७ । ७८ ॥
सितेत्यादि । ततः सितरक्तासितेः श्ेतरो हितद्कप्णवर्दचूर्णैः पुरो
भूयुरस्य प्राकारमाचरेत् कुयात् । हे देवि परो भूपुरस्य बहिःस्थे प्रदेरसम्मिते
द्वै के वतर मण्डरे उपयेघःकरमेणेव रक्तश्वेते विधाय सुधीः साधको मन्त्रस्य
सुन्धिम्थानानि स्वेच्छया र॑जयत् ॥ ७९.-८३ ॥
बृहस्पति वारुणे च देलयाचार्यं प्रपूजयत्
दानेश्रं तु वायव्ये कोबरेलानयोः कमात् ।
राहुं केतं यजेत् चन्द्रं परितस्तारकागणान ।॥ ८४ ॥
सरो रक्तः शरारी ह्रो मङ्लोऽरुणविग्रहः ।
बुघजीवौ पाण्डुपीतो श्वेतः शुकरोऽसितः रानि: ¦
राहुकेतू विचित्रामो अ्रह्वर्णाः परकीतिताः ॥ ८५ ॥
चतभजं रवि ध्यायेत् पद्यहयवराभयेः ।
चिन्तयेच्छरिनं दानसुद्रासतकरम्बुजम् ॥ <£ ॥
कुजमीषत्कुब्जतनुं हस्ताभ्यां दण्डधारिणम् ।
ध्यायेत् सोमात्मजं बां भाटलोलितकुन्तलम् ॥ ८७ ॥
यज्ञसूत्रान्वितं ध्यायेत् पुरस्तकाक्षकरं गुरूम् ।
एवं देयगुरु्वापि काणं खज्ञ रानेश्वरम् ॥ ८८ ॥
परितः सवतः ॥ ८४ ॥
अथ क्रमतः सूर्यादीनां नवग्रहणं वर्णानाह सूर इत्यादिना सार्धेन
सूरः सूयः ॥ <~ ।
अथ सूर्यादीनां नवघरहाणां कमतो ध्यानमाह चलुसुनमित्यादि्िः 1
पद्मद्रयवरामयैर्विरिष्टं चलतुभेजं रविं सूय ॑ध्याचत् । दानसुद्राख्तकरा ङु
द्ानमुद्रा चामतच्च कराम्बुजयोहंस्तपञ्चयोयस्य तथासू चोचन चन्द्र विचिन्द-
येत् ।॥ <८& ॥
सोमालजम् बुधम् । भालोखितकुन्तख्म् भाले लोकिताश्चल्िदिः
कुन्तलाः केशा यस्य तथानृतम् ॥ ८७ ॥ << ॥
पहानिर्वाणतन्तेम्
यौ विष्तौ करूरचेष्टितौ |
टस ऋमतः साधकोत्तमः ।
सहस्राक्षं यजेदादं। पीतकौष्यवाससम् ॥ ॥
वञ्रपाणि पीतरूचि स्थितमेरावतोपरि ।
रामं छगवाहस्थं राच्िहस्तं हुतारानम् ॥ ९१ ॥
ध्यायेत् कालं दुखापर्थं दण्डिनं कृष्णविग्रहम् ।
निति खङ्खहस्तञ्च द्यामटं वाजिवाहनम् ॥ ९२ ॥
वरुणं मकरारूटं पाडाह्र्तं सितपमम्
व्यायेत् छूप्णविषं वायुं खृगसथच्वाडकुशायुधम् ॥ ९३ ॥
कुबेरं कनकाकारं रल सिहासनस्थितम् ।
स्तुतं यक्षगणेः सर्वेः पाराङ्कु्राकराम्बुजम् ॥ ९४ ॥
ईरानं वरषभारूढं त्रिरुख्वरधारिणम् ।
व्याघ्रचमाम्बरघरं पूरणेन्दसदरप्रभम् ॥ ९५ ॥
इष्टा पूजयित्वा | ८९ ॥
अथ क्रमत इन्द्रादीनामष्टानां दिकपतीनां ध्यानं वणेच्वाह सहखाक्ष-
भित्यादिभिः । पीतकोदोयवाससम् पीतं कोरोयं छृमिकोशोल्थं वासो वस्रं यस्य
तथामृतम् ॥ <? ॥ ९.१ ॥
कालम् यमम् । ठुकापस्थम् महिषस्थम् ¦¦ ९२ ॥
निक्रतिम् राक्षसम् ॥ ९३--९.५ ॥
नय्दरा्सः 7
[क
हः ।
९
कमादिषटरा उह्यन्तो पुरे ठ
योर्च्या ततोऽ्व्या हारदेवताः ॥
मीमः प्रचण्डा पृवैटाःस्थाः प्रकीतिताः ¦
यन्तः क्षेत्रपाख्श्च नक्टदो वहच्छिराः |
यास्यद्रि पथ्िमे च वृकाश्चानन्ददजयाः ।॥ ९७ |
त्रिरिराः पुरज्च्छिव मीमनादौ महोदरः |
उनत्तरद्ारपाश्चेते सर्व राख्राख्पाणयः ॥ ९८ }
श्रूयतां बह्मणो व्यानमनन्तस्यापि सुत्रते ॥ ९९ 1!
रक्छोत्पखनिभो बह्या चतुरास्यश्चतुशुजः ।
हंसारूढो वराभीतिमालपुस्तकपाणिकः ॥ ५०० |
हिमकुन्देन्दुधवटः सहखाक्षः सहस्रपात् ।
सहखरपाण्विदनो व्येयोऽनन्तः सुरासुरेः ॥ 9०५ ॥
ध्यानं पूजाक्रम्धापि यन्तञ् कथितं प्रिये
वास्लादिक्रिमतो हयेषां मन्तानपि श्ण प्रिये ॥ १०२ ॥
५
ध्याववेत्यादि । एतानिन्द्रादीनष्टौ दिक्पतीनेवं ध्यात्वा क्रमादि
पूजयित्वा च पुरो भूपुराह दिूर्ध्वाधःस्थितयोवत्तयो्ण्डल्योत्रह्यानन्तौ दिक्यती
कमतोऽ्च्यौ पूजनीयो । ततो द्वारदेवता अर्च्याः ॥ ९६ 1
पूज्या द्वारदेवता एवाह उमम मीम इत्यादिना साधंद्रयेन ॥९७।९.८॥]
ब्रह्मणे ध्यांनमेवाह रक्तोवरनिम् इत्यादिना ।॥ ९2 ॥ १०० |
अथाऽनन्तस्य ध्यानमाह हिमङुन्देन्दु धवल इत्यायेकेन । १०१
एषाम् वास्त्वादीनामनन्तान्तानाम् ॥ १०२ ॥
४९४ महानिर्वाणतन्वम्
क्षकारो इव्यवाहस्थः षड्दीधस्रसंयुतः ।
भूषितो नाद् बिन्दभ्यां वास्त॒मन्तः षडक्षरः ॥ १०२1
तारं मायां तीम्मरदमे ङऽन्तमारोग्यदं वदेत् ।
बह्विजायां ततो दा सूर्यमन्तं समुखरेत् ॥ ऽ ०४ ॥
मो माया च वाणी च ततोऽग्रतकरेति च ।
अगम्रतं प्रवय इन्दं स्वाहा सोममनुमेतः ॥ १०५ ॥
ए“ हौ ही" सर्वपदाददुष्टान्नाखाय नादाय ।
स्वाहावसानो मन्तोऽयं मङ्खखस्य प्रकीतितः ।॥ १०६ ॥
वास्त्वादीनां क्रमतो मन्त्रानेवाह क्षकारः इत्यादिमिः } हव्यवाहस्थः
हव्यवाहो रेफः तस्थ: क्षकारः षड्दीधंस्वरसंयुतो नादनिन्दुस्यां भूषिदब्चं
कर्तव्यः । एवच्च रक्षो क्षी" क्ष क्षै" क्षो" षूः इति षडक्षरो वास्तुमन्तर उद्धूत
सीत् ॥ १०३ ॥ ।
तारमित्यादि । पूर्वम् तारं प्रणवं वदेत् ततो मायां ही" बीजं
वदेत् ! ततस्तीग्मरदमे इति वदेत् । ततो ङेऽन्तमारोग्यदं वदेत् । त्तो वहिजायः
दत्त्वा सूर्यमन्तं समुद्धरेत् । योजनया ओ दी तीग्मरदमे आारोग्यद््य
स्वाहेति सूयमन्त उद्धूत आसीत् ॥ १०४ ॥
काम॒ इत्यादि } पूर्वै कामः ह्खीमिति बीजसुच्येत ! ततो माया यीः
बीजमुच्येत । ततो वाणी एेमिति बीजमुच्येत । ततोऽग्रतकरेव्युच्येत } ततोऽखत-
मुच्येत । ततः छावयद्वन््रमुच्येत । ततः स्वाहोच्येत ! योजनया ह्वी" ही" रे"
अग्तकराऽखतं छावय छावय स्वाहेति सोममनुर्मतः ॥ १०५ ॥
ठेमित्यादि । पूर्वम् ए“ दा ही" वदेत् । ततः सवैपदतो दष्टान्नाख्य
नाश्येति वदेत् ¡ योजनया रे“ दौ ही सवैदुष्टा्नाशय नाश्येत्ति मन्तो
जातः । स्वाहावसानः स्वाहान्तोऽयं मङ्गक्स्य मन्तः प्रकीर्तितः ॥ १०६ ¶
त्रयादरोह्टासः
(६1
स.
१)
स्यपदच्छोनुग सवान कामां म्नतो उदेत् ।
पूरथाऽन्ते बह्विकान्तामेष सोमात्मने मनुः । ५०७ ॥
तारेण पुटिता वाणी ततः सुरगुरोषदम् ।
अभीष्टं यच्छ यच्छेति स्वाहामन्त्रो बृहस्पतः ॥ 9०८ ॥
शाँ री" शू दो ततः रौ" सौः शुक्छमन्तरः समीरितः ॥
हां हां ही दी सवेशाचरच विद्राक्य पद्यम् |
मातेण्डसूनवे पञ्चात् नमो मन्त्रः रानेश्वरे ॥ 5१० ॥
रँ हौ भ्रौ ही" सोमहशात्रो रत्रन् विध्वंसय दयम् |
राहवे नम इत्येष राहोमनरूदाहतः ॥ १११ ॥
हीभित्यादि । पूर्वम् दी" श्री" सौम्यपदं चोक्ता ततः सवान्
कामान् वदेत् } ततः पूरयान्ते वहिकान्तां वदेत् । योजनया ह्वी” श्री सोम्य
सर्वान् कामान् पूरय स्वाहेत्यषर सोमात्मने बुधे मनुगतः ॥! १०७ ॥
तरेणेव्यादि } तरेण प्रणवेन पुरिता आदावन्ते च संयुक्त वाणी
क्तव्या । ततः सुरगुरो इति पदं वदेत् । ततोऽभीष्टं यच्छ यच्छेति वदेत् !
ततः स्वाहेति वदेत् । योजनया ओ ए“ ओ सुरमुरो अमीष्टं यच्छ यच्छ
स्वाहेति बृहस्पते्मन्तो मतः ॥ १०८ ॥
शा~ री शूˆ शे" रौ “ दः इति गुक्रमन्लः समीरितिः कथितः |} १०९
दा हामित्यादि । पूवम् हौ दा ही" ही" सवात्रूनिति वदेत् । ततो
विद्रावयपदद्भयं चदेत् । ततो मार्वण्डसूनवे इति वदेत् । परश्चान्नमो वदेत् ।
योजनया द हौ दी" दी" सव्त्रन् विद्रावय विद्रावय मातेण्डसूनवे नमः
इति खनेश्धरे मन्ो मतः} ११० ॥
राम्त्यादि ) पूव सँ हयै" ग्रो ही" सोमरात्रो त्रूनिति वदेन् ।
त्तो विध्वंसयद्भयं वदेत् । ततो राहवे नम दरत्ति वदेत् । योजनया रौ हौ
१६ महारिर्वाणतन्चम्
हकः केतवे ₹ स्वाहा केतोमन््रः प्रकीतितः |॥ ११२ ॥
इन्द्रायनन्तदिक्पानां दरामन्त्राः समीरिताः ।॥ ११३ ॥
अन्येषां परि
वारणां नाममन्त्राः प्रकीतिताः ।
भनक्त्मन्तरे सथर विधिरेष रिवोदितः ॥ १४ ॥
नमोऽन्तमन्त्रे देवेदि न नमो योजयेद् बुधः ।
स्वाहान्तेऽपि तथामन्त्रे न ददयाहल्निदह्भाम् ॥ १११५ ॥
ग्रहादिभ्यः प्रदातव्यं पुष्पं वासश्च भूषणम् ।
तेषां व्णानुरूपेण नान्यथा प्रीतये भवेत् ।॥ ५१६ ॥
कुराण्डिकोक्तविधिना वहि संस्थापयन सुधीः ।
पष्येशच्ावचेयदा समिद्धिर्हाममाचरेत् ॥ 9१७ ॥
दरान्तिकर्मणि पुष्टो च वरदो हव्यवाहनः ।
प्रतिष्ठायां लोहिताक्षः राचरुहा कूरकमेणि ॥ ११८ ॥
रे“ ही“ सोमशत्रो रात्रन् विध्वंसय विध्वंसय राहवे नम इत्येष राहोर्मनुरुदादतः
कथितः ॥ १११॥ ११२॥
कमित्यादि । रमिति रमिति शमिति स्त्रमिति वमिति यमिति क्षमिति
हौमिति ब्रीमिति अम््यिते क्रमादिन्द्रादीनामनन्तान्तानां दिक्पानां दञ्चमन्ला
समीरिताः कथिताः } ११३} ११४ ॥
वहिवहमाम् स्वाहेति पदम्} ११५५ ॥
तेषाम् म्रहादीनाम् | ११६ ॥
समिद्धिः कष्टैः | ११७ ॥
त्रयोदसोह्टासः ६१७
न्तो पुष्टौ महेशानि तथा कूरेऽपि कर्मणि ।
प्रयागं प्रकुवाणो वाच्छिताथमवाप्ल॒यात् ।॥ ११९ ॥
यथा प्रतिष्ठाकार्यषु देवाची पित॒तपैणम्
वास्तोयांगे ग्रहाणाञ् तद्देव विधीयते ॥ २० ॥
ययेकस्मिन दिने दिखिः प्रतिष्ठा यागकमे च |
तन्त्रेण तत्र देवाचा पितृश्रादाभिसंस्ियाः ।॥ १२३ ॥
जलारायगरहारामसेतसंकमसराखिनः ।
वाहनासनयानानि वासोऽलङ्ूरणानि च ॥ १२२ ॥
पानारनीयपात्राणि देयवस्तूनि यान्यपि ।
असंस्क्रृतानि देवाय न प्रदद्युः फलेप्सवः ।॥ १२३ ॥
काम्ये कमणि सवत्र बुधः सङ्कुल्पमाचरेत् ।
विधिवाक््यानुसारेण सम्पूणसुचताप्तये ।॥ १२४ ॥
संस्छरताभ्य्चितं द्रव्यं नामोच्चारणपूर्वकम् ।
सम्परदानाभिधाच्चोक्तृा दत्वा सम्यक् फलं रमेत् ॥ १२५ ॥
जलखारायग्हारामसेतुसंकमराखिनाम् ।
कथ्यन्ते पोक्षणे मन्त्राः प्रयोऽ्या ब्रह्मवियया ॥ ५२६ ॥
वरदो वरदनामा । कोदहिताक्षो कोदिताक्षाख्यः । शत्रुहा रात्रदसं्ञकः
॥ ११८- १२० ॥
तन्लेण एकधैव ॥ १२१-१२४ ॥
संस्कृताभ्यचितम् सोधितं प्रपूजितम् 1 संप्रदानाभिधां सम्मरदाननाम-
चयम् 1 १२५}
ब्रह्मविद्यया गायच्या सह ॥ १२६ ॥
58 |
१८ महानिर्वाणतन्म्
जीवनाधार जीवानां जीवनप्रद् वार्ण |
प्रोक्षणे तव तृप्यन्तु जटभूचरखेचराः ॥ १२७ ॥
तरणकाष्ठादिसम्भूत वासेय बह्मणः प्रिय ।
त्वां ्रोक्षयामि तोयेन प्रीतये भव स्वेदा ॥ १२८ ॥
इष्टकादिस्मुद्भूत वक्छव्यन्तिष्टकामये ॥ १२९ ॥
फेः पतर राखायेदछायाभिश्च पियड्राः ।
यच्छन्तु मेऽखिलान कामान् ्रोक्ितास्तीथेवारि मिः ॥१३०॥
सुस्वं भवसिन्धूनां पारदः पथिकप्रियः ।
मया संप्रोक्षितः संतो यथोक्छफर्दो भव ॥ १३१ ॥
संकम वां प्रोक्षयामि रोक्छनां संक्रमं यथा ।
द्दासीह् तथा खर्गे संक्रमो मे प्रदीयताम् ॥ १३२ ॥
आरामप्रोक्षणे मन्त्रो य एव कथितः प्रिये ।
स एव शाखिसंस्कारे प्रयोक्तव्यो मनीषिभिः ॥ १३२ ॥
तेषां मध्य प्रथमतो जरदडायप्रोक्षणमन्वमाह जीवनाधार जीवानामिति )
जीवनाधार जखाधार । वारुण वरुणदेवताक ! १२७ ॥]
अथ गृहप्रोक्षणमन्माह तृणकाष्ठादिसम्भूतेति ¦! वासेय वासाय
हित ॥ १२८ ॥
इष्टकादीत्यादि । इष्टकादिमये गहे पोक्षणीय तरणकाष्ठादिसंभूते इत्यत्र
इष्टकादिसमुद्धते ति वक्तव्यम् | १२९ ॥
अथारामप्रोक्षणमन्तमाह फेः पत्रैश्च साखायेरिति !! १३० ॥
अथ मेतुप्रोक्षणमन्ल्माह सेतुस्त्वं मवसिन्धूनामिति ॥ १३१ ॥
अथ संक्रमप्रोक्नणमन्त्रमाह् संक्रम स्वां पोक्षयामीति } संक्रम्यते सभ्यक्
पादविक्षपः क्रियते कर्य स संक्रमः सेतुविरोषः तत्सम्नोधने संक्रमेति ।
सक्रमस् सम्यम्गमनम् | १३२ ॥ १३३ ॥
त्रयोदटदटानः १
प्रणवो वारूणज्वाऽसरं बीजत्नितयमस्विक `
सवेसाधारणद्रव्यघोक्षणं विनियाजयत् २६ |;
सापनाहं वाहनं चत् खप्येत् व्ह्यवियया ।
अन्यत्रैवा ऽध्यतोयेन कराग्रेण विदफेधयेन् ॥ ३३५ ॥
प्राणप्रतिष्ठामाचयं तत्तदाहनसं्ञया ।
पूजितोऽर्ङ्कछतो वाहो देयो भवति देवत ॥ १३६ ॥
जलाराये पूजनीयो वरूणो यादसां पतिः ।
गृहे प्रजापतिर्बह्याऽऽरामे सतौ च संक्रम |
पूज्यो विष्णुजगत्पाता स्वात्मा स्वदग्विसुः ॥ ५३७ ॥
देव्युवाच |
विविधानि विधानानि कथितान्युक्तकमंसु ।
क्रमो न दररितो येन मानवः कमं साघयेन् 1! ५२३८ ॥
कऋमव्यत्ययक्माणि बह्वायासक्रतान्यपि ।
न यच्छन्ति फं सम्यक् नृणां कमीनुजीविनाम् ॥ १२९ ॥
प्रणव इत्यादि ! हे अम्बिके प्रणव आङ्कारः वारूणं वं अखं फडिति
वीजत्रितयं सवंसाधारणद्रम्यप्ोक्चणे विनियोजयेत् \ २३४ ॥
ब्रह्मविद्यया मायच्या ।} १३५५ |)
प्राणिस्यादि । पूवक्तिनोदनीययिङ्गकपदराखिना दवीप्राणप्रतिष्ठामन्तेण
वाहनस्य प्राणमरतिष्ठामाचयै छ्ृत्वा तत्द्राहनसंजञयः प्रूजितोऽकड्कृतश्च वाहो
वाहनं देवते देयो मवति ।! १३२६ }
सवेदक् सकर्पदराथद्रष्टा । विभुः व्यापकः 1} १३०७ ||
अथोक्तङ्कत्यतत्तत्कमक्रमं जिज्नायुर्देग्युवाच वनीच्यादिना 1१३ ८॥
१३९ ॥
४२० महानिर्वाणतन्तम्
भ्रीसदारिव उवाच |
यदुक्तं परमेरानि मातेव हितकारिभि ।
निःश्रेयसन्तष्टोकानां फटव्यापतचेतसाम् ॥ १४० ॥
एतेषामुक्तद्रत्यानामनुष्ठानं प्रथक् प्रथक् ।
वास्तुयागक्रमादेवि कथयाभ्यवधीयताम् ॥ १४१ ॥
पर्वेऽहवि नियताहारः शःप्रातः सखानमाचरेत् ।
करत्वा पो्वाह्िकंः क्म गरं नारायणं यजेत् ॥ १४२ ॥
ततः खकाममुददिदय विधिदरितवसमना ।
करतसङ्ल्पको मन्त्री गणेदादीन् समचयत ॥ १४३ ॥
वन्धूकाभं धिनेत्रं दिरदवरमुखं नागयज्ञोपवीतं
रादु चक्रं कृपाणं विमरसरसिजं हस्तपदयेदेधानम् ।
उद्हाटेन्दुमोटि दिनकरकिरणोदीप्तवस्तराङ्गशेभं
नानाट्करयुक्त भजत गणपति रक्तपदोपविष्टम् ॥१४६६॥
एवं ध्याता यथाराक्तया पूजयिता गणेश्वरम् ¦
बह्याणच्च ततो वाणीं विष्णुं लक्ष्मीं समचेयेत ॥ १४५ ॥
णवं प्रार्थितः सन् श्रीसदारिव उवाच यद्क्तमित्यादिना | फल्व्या-
परतचेतसाम् फलाय व्याप्तं स्यापारविषिष्टं चेतो येषां ते तेषाम् ॥ १४० ॥
अनुष्ठानम् साधनम् ॥ १४१ ॥
वास्तुयागक्रमादुक्तकृत्यानामनुष्ठानस्य क्रममाह पूर्वेऽदहीत्यादिमिः
॥ १४२ ॥ १४३ ॥
अथ गणपतिध्यानमाह बन्धूक्राभमिदयायेकेन । बन्धूकाभम् बन्धृक-
पुप्पसदृरायुतिम् । उचहारेन्दुमोरिम् उदन् यो बार इन्दुर्बारश्न्द्रः स मोर
त्रयोददरोल्छासः ४२१
रिवं दुगौ ग्रहाश्चापि तथा षोडश मातृकाः ।
घरृतघारास्पि वसृनिष्टा कुयात् पितृक्रियाम् ॥ १४६ ॥
ततः प्रोक्तविधानेन मण्डर वासतुरक्षसः |
निर्मीय पूजयेत्तत्र वास्तुदेत्यं गणेः सह् ॥ १४७ ॥
ततस्तु स्थण्डिलं कता बहि संस्क्रत्य पूवेवत् ।
धाराहोमान्तमाचयं वास्तुहौमं समारभेत् ॥ १४८ ॥
यथारा्तयाऽऽहुतीसतस्मे पखिरगणाय च ।
तथा पूजितदेवेभ्यो द्वा कमं समापयेत् ¦ ५६९ ॥
वास्तुयागे प्रथच्छारये एष ते कथितः कमः ।
अनेनैव ग्रहणाच्च यज्ञोऽपि विहितः प्रिये ॥ १५० ॥
ग्रहाणामत्र मुख्यलान्नाङ्गत्वेन प्रपूजनम् ।
सङल्पानन्तरं कारय वासत्रचनमिति क्रमः ।॥ १५१ ॥
गणेदायर्चनं स्वं वास्तयागविघानवत् ।
ग्रहाणां यन्तमन्वौ च ध्यानं प्रागेव कीतितम् ॥ १५२ ॥
प्रसङ्गात् कथितौ भद्रे प्रहवास्तुक्रतुक्रमौ 1
अथ प्रस्तुतक्रलयानामुच्यते कूपसंस्किया ॥ १५३ ॥
किरीटे यस्य तथाभूतम् । दिनकरकिरणोदीश्वसखराङ्गलोभम् दिनकरकिरणवदुद्ीपेन
वसखरेणाङ्गे शोभां यस्य तथाभूतम् ।॥ १४२ | १४५ ॥
इष्टा पूजयित्वा ॥ १४६ ॥ १४७ ॥
आचर्य विधाय ॥ १४८ ॥
तस्मै वास्तुदैस्याय !॥ १४९ ॥
अनेनैव क्रमेण 1! १५० ॥
अत्र अहयज्ञे | १५१-- १५३ ॥
२२ महानिर्वाणतन्वम्
विधिवत् छत्वा वास्तुपूजनमाचरेत् 1
मण्डले कटो वापि शालग्रामे यथामति ॥ ५५४ ॥
ततः पूज्यो गणपतिब्ह्या वाणी हरी रमा ।
शिवो दुगा ग्रहाश्चापि पूज्या दिक्पतयस्तथा ॥ १५९ ॥
मातरौ वस्वोऽ्ौ च ततः कायां पित॒क्रिया |
प्राधान्यं वरणस्यात्र स दहि पृञ्यो विरोषतः ॥ १५६ ॥
नानोपहरेवषणमचैयिला खरक्तितः ।
विधिवत् संस्कृते बदह्वौ वारुणं होममाचरेत् ॥ १५७ ॥
पूजितेम्यश्च देवेभ्यो दच्वा प्रत्येकमाहुतिम् ।
ूर्णाहूलयन्तच्रत्येन होमकम समापयेत् ।॥ ५५८ ॥
ततो व्वजपताकाखगन्धसिन्दूरचचितम् ।
उक्छपरोक्षणमन्त्ेण प्रोक्षयेत् कूपसुत्तमम् ।॥ ३५९ ॥
ततः श्वकामसुदिदय देवमुदिस्य वा नरः |
सवेभूतप्रीणनायोत्छरजेत कूपजल्रायम् ॥ १६० ॥!
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा माथेयेत् साधका्रणीः ।
सुभरीयन्तां सवभूता नमोभूतोयवासिनः ॥ १६१ ॥
उत्सृष्टं सवेभूतेभ्यो मयेतञ्जलसुत्तमम् ।
तृप्यन्तु सवेभूतानि स्ानपानावगाहनैः ॥ ५६२ ॥
सामान्यं सवेजीवेभ्यो मया दत्तमिदं जरम् ।
ये च केचिदिपदयन्ते खस्यकर्मविपांकतः ॥ १६३ ॥ `
कूपसंस्कारकममेवाह संकल्पमित्यादिभिः ॥ १५४ ॥ १५५५ ॥
अत्र करूपसंस्कारे ! सः वरुणः ॥ १५६-- १६० ॥
त्रयोदरोह्टासः २
५५)
तत्पपेनं प्रलप्ये ऽहं सफलास्त॒ मम क्रिया ।
ततस्त दक्षिणां कृता कतशान्द्यादिकन्छ्यिः | ३६४ ॥
ब्राह्मणान् मोजयेत् कोटान् दीनानपि बुभुक्षितान् ।
जलारायघ्रतिष्ठासु सपतरैष कमः दिवे ।॥ ५६५ ॥
तडागादौ च कतैव्या नागस्तम्भजटेचराः ॥ १९६ ॥
मीनमण्डूकमकरकूमोश्च जलजन्तवः ।
कार्या धातुमयाश्चेते कतैवित्तानुसारतः ।॥ ५६७ ॥
मत्स्यौ सखणमयौ कुर्यात् मण्डूकावपि हेमजो
राजतौ मकरौ कू्ममिधुनं तास्ररिन्तिकिम् 1 १६८
एतेजटनचरेः साधं तडागमपि दीधिकाम् ।
सागरञ्च समुत्सृव्य प्राथयन्नागमचेयेत् ॥ १६९ ॥
ननु साधकाग्रणीः किं प्राथैयेदित्याकाङ्कायामाह सुप्रीयन्तामित्या-
दिभिः ॥ १६१-१६५ ॥
तडागादिपतिषठायां यो विरोषस्तमाह तडागादौ चेत्यादिभिः । तड़ागाद
संस्का्ये सति नागस्तम्भो जङ्चराश्च कतेन्याः । १६६ ॥
ननु किं द्रव्यमयः के वा जलजन्तवः कतेव्या इत्यपेक्षायामाह
मीनमण्डूकेत्यादिना ॥ १६७ ॥
ननु किं घातुमयाः कति वा मीनादयो जरुजन्तवो विधातन्या इत्या-
काङक्षायामाह् मत्स्यौ स्वणमयावित्यादिना ॥ १६८
एतैरित्यादि । एतैमीनादिभि्जर्चरैः सार्धं तडागं दीर्धिकां सागरच्चाप
सखुतूसृज्य नागं प्रायन् सन अचेयेत् ॥ १६९
४२४ महानिर्वाणतन्त्रम्
अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मश्च तक्षकः ।
कुटीरः ककेटः शष्कः पाथसां रक्षका इमे ॥ १७० ॥
इत्यष्टौ नागनामानि किखित्याऽश्वव्थपवे ।
म्रा प्रणवगायत्रयो घटमध्ये विनिःक्षिपेत् ॥ १७१ ॥
चन्द्रार्कौ साक्षिणौ कूत्वा विलोड्यकं समुद्धरेत् ।
तत्रोत्तिष्ठति यो नागस्तं कुयात्तोयरक्षकम् ॥ ५७२ ॥
स्तम्भमेके समानीय विडाहस्तमितं शुभम् ।
सरलं दारुजं तेेरक्षितञ् हरिया ॥ १७२ ॥
सापयेत्तीथतोयेन व्याहुलया. पणवेन च ।
तत्र हीश्रक्षमाशान्तिसहितं नागमचेयेत् ॥ १७४ ॥
ननु कस्मिन् स्थाने कं वा नागमभ्यचयेत् किं वा प्राथयेदित्यपेक्षाया-
माह अनन्त इत्यादिना । इमेऽनन्तादयोऽष्टौ नागाः पाथसां जकानां रक्षका
भवन्तीव्यन्वयः ॥ १७० ॥
इत्यष्टावित्यादि । इव्येतान्यनन्तादीन्यष्टौ नागनामान्यश्चलथपह्वे
छिखित्वा ्रणवगायच्यो स्यस्व घरमध्ये विनिःक्षिपेत् ॥ १७१ ॥
| चन्द्राकावित्यादि । ततश्चन्द्रार्कौ साक्षिणो कृत्वा रखिखितनागनामा-
न्यश्स्थपछवानि विोड्येकं श्सितनागनामकमश्चत्थपहवं समुद्धरेत् । तत्र यो
नाग उत्तिष्ठति तं नागं तोयरक्षकं कुर्यात् ॥ १७२ ॥
स्तम्भमित्यादि । विरास्तमितं विंशतिहस्तपरिमितं सररमवक्रं दारुजं
काष्ठसम्भवं तैरेहरिद्रया चोक्षितमभ्यक्तं शुभमेकं स्तम्भं समानीय व्याहृत्या
भणवेन च तीथैतोयेन लापयेत् । तत्र खापिते स्तम्भे हीश्ीक्षमाशान्तिसदितं
नागमचेयेत् ।॥ १७३ ॥ १७४ ॥
त्रयोददोह्धासः २
नाग तं विष्णुशाय्या ऽसि महादेवविभूषणम् ।
स्तम्भमेनमधिष्ठाय जलरक्षां कुरुष्व मे }॥ १७५ ॥
इति प्रा्यं ततो नागस्तम्भं मव्येजलारायम् ।
तमारोप्य तडाग कता कुयात् प्रदक्षिणम् ॥ ३७६ ॥
यूपश्वेत् स्थापितः पूर्वै तदा नागं घटेऽचेयन ।
तज्जरं तच्र निःक्षिप्य दिष्छं कम समापयेत् ।॥ ५७७ ॥
एवं म॒हप्रतिष्ठायां छतसंकल्पको बुधः ।
वास्तादिवसुपूजान्तं पत्रं कमं च कूपवत् ॥। १७८ ॥
विधाया ऽत्र विशेषेण यजेदेवं प्रजापतिम् ।
प्राजापलयज् हवनं कुयात् साधकसत्तमः ॥ १७९ ॥
नाग ल्मित्यादि । दे नाग त्वं विष्णुश्चय्याऽसि महादेवविभूषणच्चाऽसि
एनं स्तम्भमयपिष्ठाय मे मम. जररक्षां कुरुष्व \ १७५ ॥
। इतीत्यादि । इति नागं प्राश्यं ततो नागस्तम्भं मध्यजलासयं
जङादयस्य मध्ये समारोप्य कर्ता तडागप्रदक्षिणं कुयात् । मध्य जखान्रयमिति
८८ पारे मध्ये ष्रष्टया वाः? इत्यनेनाग्ययीमावः ।॥ १७६ ॥
यूप इत्यादि । चेदि यूपा नागस्तम्भः पूचैमेव स्थापिता मवेत्
तदा नागं षटेऽ्चैयन् कर्ता तज्जरं धघटसम्बन्धिजलं तत्र तडागे निःक्षिप्य
सिष्टमवरोषं कम समापयेत् ॥ १७७ ॥।
एवं जटाशयप्रतिष्ठाविधानमुक्तवाऽथ गृहतिष्ठाविधानमाह पएएवं गरह-
प्रतिष्ठायामिव्यादिभिः । १७८ ॥
अत्र गरृहसंस्कारे ।॥ १७९. ॥
5 4
४२६ महानिर्वाणतन्तम्
गृहं पूर्वा ्तमन्तेण प्रोक्ष्य गन्धादिनाऽचेयन ।
इरानाभिमुखो भूवा प्राथयेद्िहिताञ्ञकिः ॥ १८० ॥
प्रजापतिपते गेह पुष्पमाव्यादिमूषितः ।
अस्माक शुभवासाय स्वेथा सुखदो भव ॥ १८१५ ॥
तत्तु दक्षिणां छरा शान्ारीर्वादमाचरेत् ।
विप्रान् कुलीनान् दीनां श्च भोजयेदात्मराक्तितः ॥ १८२ ॥
अन्याथन्तु प्रतिष्ठा चत् तदासायात्र योजयेत् ।
देवत्रातगेहस्य विधानं श्रुणु रटे ॥ १८३ ॥
इत्थं संसछरय भवनं शङ्कतूर्यादिनिःखनेः |
देवतासन्निधि गला प्राथयेदहिहिताञ्चटिः ॥ १८४ ॥
उत्तिष्ठ देवदेवेरा भक्तानां वाञ्छितप्रद ।
आगदय जन्मसाफस्यं कुर मे करुणानिधे ॥ १८१५ ॥
गृहमिव्यादि । ततः पूर्वोक्तमन्त्रेण गृहं प्रोक्ष्याऽभमिषिच्य गन्धादिना
गृहमचेयन् कर्ता इशानाभिमुखो भूत्वा विहिताञ्चङिः सन् गृहं प्राथयेत् ॥२८०॥
गृहं प्रति प्राथेनामेवाह प्रजापतिपते इव्यायेकेन । प्रजापतिः पतिर्यस्य
स प्रजापतिपतिः तस्सम्बोधने प्रजापतिपते इति ॥ १८१ ॥ १८२ ॥
अन्याथेन्तित्यादि । चे्ययन्याथै गृहस्य प्रतिष्ठा विधीयते तदाऽत
गृहपमतिष्ठायां कवेग्ये संकल्पे तद्वासायेति योजयेत् । हे रेके पार्वति
देवत्राकृतगेहस्य देवताधीनछृतगृहस्य दानस्य विधानं लं श्रणु ॥ १८२३ ॥
देवत्राकृतगेददानविधानमेवाह इत्थमित्यादिभिः । इत्थं पूर्वँक्तविधानेन
भवनं गृहं संस्छृत्य रङ्ुतर्यादिनिःस्वनैः सह देवतासन्निधि गत्वा विहिताञ्ञणि
सन् देवतां प्राथेयेत् ॥ १८४ ॥
यत् प्राथयेत्तदाह उतिष्ठेत्यादिना ॥ १८५ ॥
त्रयोदरोल्ासः
इत्यभ्य्य गृहाभ्यर्भे देवसानीय साधकः ।
उपस्थाप्य गृहदारि पुरतो वाहनं न्यसेत् ॥ १८६ ॥
रुख्मथवा चक्रं विन्यस्य मवनोपरि ।
रोपयेन्मन्दिरिराने सपताकं ष्वजे सुधीः । 9८७ ॥
चन्द्रातपैः किङ्किणीभिः पुष्पखक्चूतपवेः ।
सोभयिला गृहं सम्यक् छादयेदिव्यवाससा ॥ १८८ ॥
उत्तरासिमुखं देवं वक्ष्यमाणविधानतः ।
खापयेदिहितै्दव्येस्तत्कमं वच्मि त शृणु ॥ १८९ ॥
ठे“ ही" श्रीमिति मन्वान्ते मूखमन्तं समुच्चरन् ।
दुग्धेन स्नापयामि तवां मातेव परिपाख्य ॥ १९० ॥
परोत्तबीजत्रयस्यान्ते तथा मूं नियोजयन् ।
द्धा तरां सखापयाम्यदयय मवतापहरो मय ।॥। ५९१ ॥
तीव्यादि । साधको जन इत्यभ्यथ्यं गृहाच्यर्ण ग्रृहसमीपे देवमानीय
गृह्वार्युपस्थाप्य च तस्य पुरतो वाहनं न्यसेत् स्थापयेत् । १८६ ॥
त्रिदूकमित्यादि । सुधीर्जनो भवनोपरि त्रियमथवा चक्रं विन्यस्य
संस्थाप्य मन्िरेशाने गरदेशानकोणे सपताकं पताकासदहितं धवजं रोपयत्
|} १८५७ ।} १९८८ ॥
तरम् वक्ष्यमाणेन विधानेन विहितैः द्रव्ेर्देवसतापनस्य क्रमम् ॥ १८९॥
तत्करममेवाह रे“ द्यी" श्रीमित्यादिमिः । ए दही श्रीमिति मन्वान्ते
मूरुमन्तं समुचरन् तदन्ते च ^ दुग्धेन स्ापयामि रवा मातेव परिपाख्य '† इति
समुच्रन. कर्ता पूर्वं दुग्धेन देवं खापयत् ।॥ १९० ॥
प्ाक्तत्यादि । ततः परं प्रोक्तबीजत्रयस्यान्ते तथेव मूलं मन्तरं
विनियोजयन् तदन्ते च “ दघ लां स्ापयाम्यद्य भवतापहरो मव इति
समरन् कर्ता दश्ना देवं स्ापयेत् ॥ १९१ ॥
४२८ महानिर्वाणतन्तम्
पुनर्बजित्रयं मूं स्वानन्दकरेति च ।
मधुना ख्रापितः प्रीतो मामानन्दमयं कुह ॥ १९२ ॥
परग्बन्मूरं समुज्चाय सावित्रीं प्रणवं स्मरन् ।
देवप्रियेण हविषा आयुःशुक्रेण तेजसा ।
स्लानं ते कल्पयामीरा मामरोगं सदा कुर ।॥ १९३ ॥
तदन्मूख्च् गायत्रीं व्याहति समुदीरयन् ।
देवेशा राकरातोयेः खातो मे यच्छ वाञ्छितम् ॥ १९४ ॥
तथा मूटं समुच्चायै गायत्रीं वारुणं मनुम् ।
विधाना निर्भितेदिव्येः परियैः सिग्धेरोकिकेः ।
नारिकेटोदकैः खानं कल्पयामि नमोस्तु ते ॥ ५९५ ॥
पुनरित्यादि । पुनः पे” दी श्रीमिति बीजत्रयं समुचरन् तदन्ते
मूं॑मन्त्रं समुच्चरन् तदन्ते सर्वानन्दकरेति समचरन् तदन्ते च॒“ मधुना
खापितः पीतो मामानन्दमयं कुरु? इति समुचरन् कतां मधुना देवं
सरापयत् | १९२ ॥
पराग्बदित्यादि । प्राग्वदेव मूरं मन्त्रं समुच्चयं ततः सावित्रीं गायत्री
प्रणवमोङ्कारं च स्मरन् सन्
४८ देवपरियेण हविषा आयुःशक्रेण तेजसा ।
खानन्ते कल्पयामीश्च मामरोगं सदा कुरु " ॥
इति स्मरन् कर्ता घृतेन दैवं सापयेत् । आयुःयुकरेण आयुःशुक्रवधेकेन
नेजसा तेजोवधेकेन ॥ १९२ ॥
तद्रदिव्यादि । तद्वदेव मूरुमन्तं गायत्रीं व्याहृतिश्च समुदीरयन् ततो
“° देवेश दाकरातोयैः खातो मे यच्छ वाज्छितम ?' इति च समुदीरयन् कर्ता
दाकैरातोरयर्देवं सापयेत् 1 १९० ॥
तथेत्यादि ¦ तथैव मूकं मन्तं गायत्रीं वारुणं मनुं वमिति मन्तं च
समुच्वाये ततः
त्रयोददोल्टसः ४२६
गायत्र्या मूलमन्त्रेण स्नापयेदिष्चुजे रसेः ॥ ५९६ ॥
कामबीजं तथा तारं सावित्रीं मूलमीरयन् ।
क्रागुरुकादमीरकस्तूरीचन्दनोदकेः ।
सुखातो भव सुप्रीतो भुक्तिमुक्ती प्रयच्छ मे | ३९७ ॥
इत्यष्टकटदीः स्नानं कारयिता जगस्तिम् |
गृहाभ्यन्तरमानीय स्थापयेदासनोपरि ॥ १९८ ॥
स्नापनाह न चेद्वा तयन्त्े वापि तन्मनो ।
ज्ञाटग्रामरिखायां वा खापयिला प्रपूजयेत् ॥ ५९९ ॥
<: विधात्रा निरमितेरदिव्यैः परिये: सिग्धैरलोकिकिः ।
नारिकेलोदकैः खानं कल्पयामि नमोञ्स्तु ते `` ॥
इति समुचरन कर्ता नारिकेखजर््दवं खापयेत् ।॥ १९५ ॥
ततो गायव्या मूख्मन्त्रेण च दृ्चुजैः रसेर्देवं खापयत् ।॥ १९६ ॥
कामबीजमित्यादि । कामबीजं इ्ीमिति वीजं तथा तारमोकारं सावित्री
साय्त्री मूर मन्तं चेरयन्नुचरन् ततः
< करपूरागुरुकादमीरकस्तूरीचन्दनोदकेः ।
सुख्ातो भव सुप्रीतो भुक्तिसुक्ती प्रयच्छ मे ॥
कपूरादिवासि च, द ०.
इति चोदीरयन् कर्ता कपूरादिवासितेजरक्देवं सखापयत् । कार्मीरम्
कुङ्कुमम् ॥ १९.७ ॥ |
इतीत्यादि । इस्यनेनैव विधानेन क्रमेण ॒चा्टकरुसैरष्टकरसपरिमि-
तैदुग्धादिमिः खानं कारयित्वा गृहाभ्यन्तरमानीय च जगलतिं देवमासनोपरि
स्थापयेत् ॥ १९८ ॥
सखञापन्हत्यादि ¦ चेद्ययचां देवताप्रतिमा सापनादा खापनयोम्या न
मवेत् तदा तदन्तरे देवतायन्त्रे तन्मनौ तदेवतामन्ते वा शाल्म्रामिलायां
दा स्लापयित्वा देवं प्रपूजयेत् 1 १९९ ॥
४३० महानिर्वाणतन्तरम
अदाक्तौ मूलमन्तेण खापयेच्छुदपाथसाम् ।
अष्टभिः कर्रौयद्या पञ्चभिः सप्तभि्यैथा ॥ २०० ॥
घटग्रमाणं प्रागेव कथितं चक्रपूजने ।
सवैत्रागमक्व्येषु स एव विहितो घटः ॥ २०१ ॥
ततो यजेन्महादेवं खखपूजाविधानतः ।
तत्रोप्चारान् व्याम श्छणु देवि परात्परे ॥ २०२ ॥
आसनं स्वागतं पा्यमष्येमाचमनीयकम् ।
मधुपकस्तथाचम्यं सरानीयं वस्रभृषणे ॥ २०२ ॥
गन्धपुष्पे धूपदीपौ नैवेयं वन्दनं तथा ।
देवाचेनासु निदिष्टठा उपचाराश्च षोड ॥ २०४ ॥
पा्यमव्यैच्ाचमनं मधुपर्काचमो तथा ।
गन्धादिपच्छकं चेते उपचारा दश स्छताः ॥ २०५ ॥
गन्धपुष्पे धूपदीपौ नैवेयच्ापि कालिके ।
पञ्चोपचाराः कथिता देवतायाः प्रपूजने ॥ २०६ ॥
जराक्तावित्यादि । दुग्धादिभिः देवतायाः लापनेऽशक्तौ सत्यां मूलमन्तेण
सयुद्धपाथसां शुद्धानां जखानामष्टमिः सप्तमि: पश्चसिर्वा कर्दयोर्मृथावदेक्
सापयत् | २०० ॥ ०१ ॥ |
महादेवम् महान्तं देवम् । तत्र देवयजने ॥ २०२ ॥
उपचारानेवाह आास्ननमित्यादिमिः । निर्दि; कथिताः ।॥२०३॥२ ०७१
उपचारमकारभेदमाह पायेव्यादिद्धयेन ! स्पष्टम् ॥ २०५ ।॥ २०६ प
त्रयोदरोष्छासः ३१
व्याम्भसा द्रव्यं प्रोष्य धेनुं पदरदीयन्
सम्पूज्य गन्धपुष्पाभ्यां व्याख्यानं समुद्टिखत् ॥ २०७ ॥
वक्ष्यमाणमनुं स्सरता मूल देवतामिधाम्
सचतुथा समुच्चायं यागाथ वचनं पठेत् ॥ २०८ ॥
न्विदनविधिः मोक्तो देवे देयेषु वस्तुषु
अनेन विधिना विदान् द्रव्यं दद्यादिवोक्से ।॥ २०९ ॥
आदययाचेनविधौ पूव पाया््यादिनिविदनम् ।
अपणं कारणादीनां सवमेव प्रदरितम् ॥ २३१० ॥
अनुक्तमन्ता ये तत्र तानेवात्र श्चणु प्रिये ।
आसनाद्युपचाराणां प्रदाने विनियोजयेत् ॥ २५१ ]
सवेमृतान्तरस्थाय सवैभृतान्तरात्मने ।
कल्पयाम्युपवेराथमासनं त नमो नमः ॥ २१२ ॥
अथासनादिसमपेणविधिमाह अच्रेणव्याटिद्धयेन । अचेण फडिति-
मन्वेणाव्याम्भसाऽप्येजकलेन द्रव्यमासनादिकं प्रक्ष्याऽभिषच्यि तदुपरि धनुं
मुद्ध मददेयन् साधको गन्धपुप्पाभ्यां द्रव्यं सम्पूज्य द्रव्याख्यानं ढव्यनास
ससुदधिखेदचारयेन ! वक्ष्यमाणं मनुं स्मरता मूकं मन्तं सचतुर्थी देवतामिधां चं
ससुच्वाये स्यागार्थं वचनं पठेत् ॥ २०७ ॥ २०८ ॥
दिवौकसे देवाय ॥ २०९--२११ ॥
आदाप्वैनविधावनुक्तान्मन्वानेव क्रमेणाह सवैभूतान्तरस्थायत्यादि. ।
देव सर्वेषां भूतानामन्तरे तिष्ठतीति सर्वभूतान्तरस्थम्तस्म सवेभूतान्तरस्थाय !
सर्वेषं भूतानामन्तरात्मने । ते तुभ्यश्ुपवेशाथमासनं कल्पयामि समपंयामि । ते
तुस्यं नमो नमोऽस्तु अनेन मन्तरेण दैवायाऽऽसनं दयात् ॥ २१२ 1
४२२ महानि्वाणतन्त्रम्
उक्छ्मेण देवेशि प्रदायाऽऽसनमुत्तमम् ।
कृताञ्चलिपुयो भूवा स्वागतं पाथेयेत्ततः ॥ २१३ ॥
देवाः स्वायीष्टसिद यथं यस्य वाञ्छन्ति दरौनम् ।
सुस्वागतं स्वागतं मे तस्मे ते परमात्मने ॥ २१४ ॥!
अय मे सफर जन्म जीवनं सफलाः क्रियाः ।
स्वागतं य्या तन्मे तपसां फखमागतम् ॥ २१५ ॥
देवमामन्तरय संप्राथ्ये स्वागतप्रश्चमम्बिके |
विहितं पायमादाय मन्वमेनमुदीय्येन् ॥ २१६ ॥
यसादजलसंस्पदाच्छुदिमाप जगत्रयम् ।
तसादान्जप्रोक्षणा्थं पा्यन्ते कल्पयाम्यहम् ॥ २१७ ॥
उक्तेत्यादि हे देवेचि उक्तक्रमेण देवायोत्तममासनं प्रदाय ततः
कृताञ्चनिपुटो भूत्वा देवाः स्वामीष्टसिद्धयथेमिव्यादिवचनद्वयमुदीरयन् असमुकदेव
त्वया स्वागतं सुस्वागतमिति स्वागतं भक्तया दैवं प्राथयेत ॥ २१३}
देवा हस्यादि । दे परमात्मन् यस्य भवतो ददोनं देवा अपि स्वाभीष्ट-
सिद्धय वाञ्छन्ति तेन त्वया मे मदर्थं स्वागतं सुस्वागतम् तस्मै परमात्मने ते
तुभ्यं नमः ।॥२१४॥
अचयेत्यादि । हे देव यद्यतस्त्वया स्वागतं तत् ततो ेतोरद्य मे मम जन्म
जीवनश्च सफर जातम् । क्रिया अपि सफला जाताः ! मे मम तपसामपि
फरमागतस् | २१५ ॥
देवमित्यादि । हे अम्बिके देवमामन्त्य सम्बोध्य उक्तमन्द्वयमुदीरयन्
स्वागतम सम्प्राश्य विहितं पायमादाय गृहीत्वा एतं मन्वसुदीरयेद्रदेत् ।\२ १६॥
यं मन्वमुदीरयेत्तमाह् यत्यादजरेति । रे परमेश्वर यत्पादजरसंस्पर्या-
ज्नगस्वयं शुद्धिमाप जगाम तत्पादाब्जपोक्षणार्थ ते तुभ्यं पायम् कल्पयामि
समपंत्रामि इमं मन्तमुदीयं देवाय पाद्यं दद्यात् ।॥ २१७ ॥
त्रयादयाह्छरः
परमानन्दसन्दोहो जायते यल्मसादतः ,
तस्म सवात्मभूताय आनन्दाय सम्प्ये ॥ २५८ ॥
जातीख्वङ्गकच्छलैजेटं क्वटमेव वा |
प्रालिताचितमादाय मन्त्रेणाऽनेन चप्येन् ।॥ २३९ ॥
यदुच्छि्टमुपस्परषठं शुदिमयखिखं जगन् ।
तस्मे मुखारविन्दाय आचामं कल्पयामि त }! २२० ॥
मधुपक समादाय भक्त्याऽनेन समपयेन् ॥ २२9 }
तापत्रयविनार्ाथेमखण्डानन्दहेतव ।
मधुपक ददाम्यद्य प्रसीद परमेश्वर ॥ २२२ ॥
अद्युचिः शुचितामेति यल्सृष्टस्परोमात्रतः ।
तस्मिसते वदनाम्भोजे पुनराचमनीयकम् ।॥ २२३ ॥
प्रमानन्दसन्दोह् इत्यादि । परमानन्दसन्दोहः परमानन्दसमृहः । अनेन
मन््ेण देवायाऽध्यं दयात् ॥ २१८ ॥
जातीव्यादि । प्रोक्षितम्धितं च जातील्वङ्गकच्छोे्वासितं जरं केवलमेव
चा जरमादायाऽनेन वक्ष्यमाणेन मन्तेण देवाय अपेयत् ॥ २१९ ॥
तमेव मन्वमाह यदुच्छिष्टमिति । एति प्राति । अनेन मन्तेणाऽऽच-
मनीयं देवतासुखे दद्यात् ॥ २२० ॥
ततो मक्ता मधुपक समादायाऽनेन वक्ष्यमाणेन मन्ेण देवाय
समपेयेत् ।! २२१ ॥
तमेव मन्तमाह तापत्रयविनाशाथैमिति ॥ २२२ ॥
ततः अशुचिः सुचितामेतीत्यादिना मन्ेण पुतनर्देवतासुख आचमर्नीयं
दद्यात् ॥ २२३ ॥
55
३४ महानिर्वाणतन्चम्
ज्ञाने बसे च नैवेये दययादाचमनीयकम् ।
अनन्यद्रव्यनत्रद्नान
ते द्द्यात्तोयं सक्त स्त ॥ २२६ ॥
वस्मानीय देवाग्रे शोधितं पूवैवत्मना ।
धृत्वा कराम्यामुत्तोस्य पटेदेनं मनुं सुधीः ॥ २२७ ॥
सर्वावरणहीनाय मायाप्रच्छन्नतेजसे ।
वाससी परिधानाय कल्पयामि नमोऽस्तुते ॥ २२८ ॥
नानाभरणमादाय खणैरोप्यादिनिर्मितम् ।
प्रोक््याऽचयिला देवाय दयादेनं समुच्चरन् ॥ २२९ ॥
विश्वामरणभूताय विश्वलोभेकयोनये ।
मायाविग्रहुभूषार्थं भूषणानि समपेये ॥ २३० ॥
खाना्मित्यादि । ततः प्राग्वत् प्रोक्षितमर्चितं च स्लानाथे जलमादाय
देवपुरतो निधाय संस्थाप्य चैनं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २२९ ॥
य॑ मन्वसुदीरयेत्तमाह यत्तेजसा जगद्भयाप्तमिति । अनेन मन्वेण देवाय
सखानाथे जरु दद्यात् |} २९५९९५७ ॥
यं मनुं पठेत् तमाह सर्वावरणदहीनायेति । अनेन मन्तेण दैवाय वसे
दयात् ॥ २२८ ॥ ~^९९ ॥
यं मन्त्रं समुच्वरन् देवाय भूषणानि दद्यात् तमेव मन्त्रमाह् विश्चाभरण-
भूतायेति ।॥ २३०
नयान् रद्र
५५
१. \,
धतन्माच्रयां सटा यन गन्धधरा धरा ।
सम ए तुभ्य परमं गन्धमप्य् }} २३५ ॥
१ मनोहरं रम्यं सुगन्धं दवनिमितम् ¦
नर्तादत स्त्या पुष्पमत्त् ग्रद्छताम् \
वनस्पतिरसो दिव्या गन्ाल्यः सुमनाह्रः !
आघ्रेयः स्वेभृतानां घरूपो घ्राणाय तञप्यत | २३३ ॥
५ ५
(२२९ |
(@
सुप्रक्राया महाड्प्तः सवतारतासरापह्ः ।
सबाह्याभ्यन्तरञ्यातद पाद्य वातयद्यताय् ॥ २२४८ ॥
नैवेयं स्वाद्संयु क्त नानाभक्ष्यससन्वितम् ।
निवेदयामि मक्त्येदं ज्ञषाण परमश्चर ॥ २३५ ॥
पानां सलिलं देव कपृरादिसुवासितम् ।
सर्वतुप्तिकरं स्वच्छमपयामि नमोऽन्त॒ त ॥ २३६ ॥
ततः कषूरखदिरल््वङ्खेलादिभियुंम् 1
ताम्बलं पुनराचभ्यं द्या वन्दनमाचरत् \ २३७ ॥
गन्धतन्मात्रयेति } धरा प्रथ्वी | अनन सन्त्रम दवाय गन्ध इच्यात्
॥ २३१ ॥
पुप्पमिस्यादिना मन्त्रेण देवाय पुष्पं दद्यात् ॥ २३२ ॥
व॒नस्पतिरस इत्यादि । बवनस्पतिरसः वृक्षविरेषरसः । अनेन मन्त्रेण
देवाय धूपं दद्यात् ।} २३३ |
सुप्रकाद् इत्यादिमन्त्रेम देवाय दीपं दद्यात् ॥ २२३४ ॥
नैवेयमित्यादिना देवाय नैवेद्यं दयात ॥ २३५ ॥!
४३६ महानिर्वाणत्तन्तम्
उपचाराधारदाने साधारं दव्यसृष्टिखेत् |
द्व्या प्रथगाधारं तत्तन्नाम समुञ्रन । २३८ ॥
इत्यमचितदेवाय द्वा पुष्पाञ्चल्त्रयम् ¦
साच्छादनं गहं प्रोक्ष्य पठेदेनं कृताञ्ञल्िः ॥ २३९ ॥
गेह त्वं स्वलोकानां पएञ्यः पुण्ययराःप्रदः ।
देवतास्थितिदानेषु सुमेरूसदखो भव ॥ २४० ॥
वं केटासश्च वैकुण्टस्वं बह्यभवनं गृह् ।
यत् त्रया विधृतो देवस्तस्मात् त्वं सुरवन्दितः ॥ २४६१ ॥
यस्य कुक्षौ जगत् सर्वै वरीवति चराचरम् ।
मायाविधृतदेहस्य तस्य मूर्तेविधारणत् ॥ २९२ ॥
देवमात॒समस्वं हि सर्वतीर्थमयस्तथा ।
स्वेकामप्रदो भूत्वा शान्ति मे कुर् ते नमः ॥ २४६३ ॥
इत्यभ्यथ्यं त्रिरभ्यच्यं गृहं चक्रादिसंयुतम् ।
आत्मनः कामसुदिद्य दद्यादेवाय साधकः ॥ २४४ ॥
पानां सलिरूमित्यादिना कपूरादि्धवासितं पानां जटं देवाय
दयात् । ‰२६-२२९ |
एनं कं पटेदित्याकाङ्क्षायामाह् गेह खमित्यादि ॥ २४० ॥ २४१ ॥
कुक्षो उदरे ॥ २४२ ॥ २५३ ॥
इतीत्यादि । इति गृहमभ्यथ्यं त्रिखिवारमभ्यच्यं च. साधकश्क्रादि-
संयुतं गृहमात्मनः काममुदिद्य देवाय दयात् ॥ २४४ ॥
(१
त्रयाददा्टासः ~
१ #। ५१
विश्वावासाय विश्वाय गृहं तं विनिवदितम् ।
अङ्गीकुर् महेखान चछरपया सननिधीयताम् ।॥ २८६५ }
इत्युक्ाऽपितगेहाय दवाय दत्तदक्षिणः |
राङ्कतूर्यादिधोषेस्तं स्थापयेदेदिकोपरि ॥ २८९ ॥!
स्पष्टा देवपददन्टं मूखमन्वं समुच्रन
स्थो स्थी स्थिरो भवेत्युक्ला वासस्त कल्पिता मया ।
इति देवं स्थिरीच्रदयय भवनं प्राथयेत् पुनः ।¦ २४७ ॥
गृह दवनिवासाय सवेधा प्रतिदा मव ।
उत्सष्टे वयि मे लोकाः स्थिराः सन्तु निरामयाः ॥ २४६८ ॥
दिसप्तातीतपरूषान दिसप्तानागतानपि ।
मांच मे परिरांश्च देवधान्ि निवास्य ॥ २४९ ॥।
यजनात् सर्वयज्ञानां सवैतीथेनिषवणात् ।
यत्फलं तत्फरं मेऽय जायतां स्मसादतः ॥ २५० ॥
विशचेत्यादि । विश्वावासाय विश्वमावासो गृहं यम्य स विश्वावास्लः
तस्मे ॥ २४५ ॥
इतीत्यादि । इति प्रार्थनावाक्यं देवं प्रत्युक्त्वा पितं द मेहं यस्मे
सोऽपिंतगेहः तस्मै अर्पितगेहाय देवाय दत्तदक्षिणः सन् साधकः साद्या 1द-
घोषैस्तं देवं वेदिकोपरि स्थापयत् ॥ २४६.
सपष्टत्यादि । ततो देवपदद्रनद्रं स्पष्टा पूरव मलं मन्तरं समुचरन्. त॒त
त्था स्थी स्थिरो भव इत्युक्तवा वासस्ते कवयिता मयति समचरत् । इत्यनन्
मूखमन्लसंयुतेन स्थी स्था स्थिरो भव वासस्ते कल्पितो मयति मन्त्रण इव्
स्थिरीक्घव्य पुनभवनं गहं पराथयेत् ।} २४७
ननु मवनं प्रति किं प्राथयेदित्यपेक्षायामाह गृहं बनिवासायेत्यादिना
उत्छष्टे दत्ते | निरामयाः उपद्रवदुल्याः ॥ २५ ८-२५० ॥
३८ महानिर्वाणतन्त्रम्
स॒न्धरा तिष्ठेत् यावदेते धराधरा: ।
यावदिवानिरानाथौ तावन्मे वततां कुटम् ¦ २५१ ॥
इति प्राथ्ये गृहं प्राज्ञः पुनर्देवं समचयन् ।
द््षणाद्यन्यवस्तूनि ध्वजं चापि निवेदयेत् ॥ २५२ ॥
ततस्तु वाहनं दब्यात्् यस्मिन् देवे यथोदितम् ¦
रिवाय वृषभं दा प्राथयेहिहिताञ्जलिः ॥ २५३ ॥
वृषभ तं महाकायस्तीक्ष्णश्यज्खोऽरिातकः ।
प्रे वहसि देवेदां पूज्योऽसि च्रिदरोरपि ॥ २५४ ॥
्ुरेषु सवैतीर्थानि रोभ्नि वेदाः सनातनाः ।
निगमागमतन्ताणि ददाना वसन्ति ते} २५१५ ॥
तयि दत्ते महाभाग सुप्रीतः पवतीपतिः
वासं ददात केटासे सं मां पल्य सवदा ।॥ २५६ ॥
सिहं द्वा महादेव्यै गरुडं विष्णवे तथा ।
यथा स्तूयान्महेरानि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ २५७ ॥
सुरपुरनिय॒टेषु महाबर्पराकमः ।
देवानां जयदो भीमो दनुजानां विनाराच्रत् ॥ २५८ ॥
धराधराः पवेताः । २५१-२५५३ ॥
ननु वृषमं प्रति किं प्राथयेदित्याकांक्षायामाह वृषभ व्वमि-
त्यादि ॥ २५४ ॥
दङनागे दन्ताभरे ॥ २५५५ ॥
सुप्रीतः भवतु इति शेषः । २५६ ॥ २५.५.५७ ||
त्योदसोल्टासः
†भरियोऽसि तं बह्यविष्णुदिवभ्रियः
समर्पितो भक्त्या जहि राचरन्नमोऽन्तु त ॥ २५९ ॥
रुत्मन_ पतगश्रष् श्रीपतिप्रातिदायक ।
खो तीदणनख तव पक्षा हिरप्मयाः |
नमस्तेऽस्तु खगेन्द्राय पक्षिराज नमोस्तु त | २६० ॥
यथा करपुटेन त्वं संस्थितो विष्णुसन्निधौ
नथा मामरिदपेन्न विष्णोरग्रे निवासय ॥ २६३ ॥
तयि प्रीते जगन्नाथः प्रीतः सिद्धि प्रयच्छति ॥ २६२ ॥
देवाय दत्तद्रव्याणां दयादेवाय दक्षिणाम् ।
तथा कसफल्वापि मक्त्या तस्मे समपेयेत् ।
नये्ीतिश्च वादित्रैः सामायः सहबान्धवः ॥ २६३ ॥
वेरमघदक्षिणं कत्वा देवं नलाऽऽशयेद्डिजान
देवागारपतिष्ठायां य एष कथितः क्रमः ।
आरामसेतसंकामशाखिनामीरितोऽपि सः ॥ २६५ ॥
विरोषेणाऽ त्येष पूभ्यो विष्णुः सनातन
पजाहोमौ तथा सर्वै गृहदानविधानवत् । २६६ ॥
\ २६६ |
सिदस्ततिमेव विदधाति घरा्रेत्यादिभ्यां द्वाभ्याम् ॥२५८।।२५९॥
अथ गरुडस्तुतिं विदधाति गरुत्मचित्यादिभिसिभिः । गरस्मन् गरूड ।
पतगश्रेष्ठ पश्िश्रष्ठ ।॥ २६०-२६२ ॥
तस्मै देवाय ॥ २६३ ॥
० महानिर्वाणतन्तम्
अप्रतिष्ठितदेवाय नेव दद्यात् गहादिकम् |
अर्व्याऽपरतिष्िते देवे पूजादानं विधीयते ॥ २६७ ॥
अथ तत्र श्रीमदायाध्रतिष्टाकम उच्यते
येन प्रतिष्ठिता देवी तूण यच्छति वाञ्छितम् ॥ २६८ ॥
तदिने साधकः प्रातः खातः सुचिरूदङ्सुखः ।
संकस्पं विधिवत् छता यजेदास्तीश्वरं ततः ॥ २६९ ॥
प्रहदिक्पतिहेरम्बायचैनं पितृकमे च |
विधाय साधके्विपरैः प्रतिमासन्निधि जेत् ॥ २७० ॥
प्तिष्ितगृहे यदा कुत्रचित् सोभनस्थले ।
आनीयाऽचामचेयिला स्रापयेत् साधकोत्तमः ॥ २७१ ॥
भस्मना प्रथमं सख्रानं ततो वल्मीकमृत्छया ।
वराहदन्तिदन्तोत्मरत्तिकामिस्ततः परम् ।
वेद्यादारमृदा चापि प्रचुम्नहदजातया ॥ २७२ ॥
पु्पेख्िपत्र कछ
ततः पञ्चकषायेण पच्छपुष्येखिपत्रकेः ।
र $ ^~
कारयिता गन्धतेरेः स्नापयेत् प्रतिमां सुधीः ॥ २७३ ॥
आदयेत् भोजयेत् ।॥ १६४-२६८ ॥
श्रीमदा्प्रतिष्ठाक्रममेवाह तददिने साधक इत्यादिभिः ! तदिन
श्रीमदादापतिष्ठादिने ॥ २६९ ॥
हेरम्बो गणेशः ॥ २७० ॥
प्रतिष्ठितेव्यादि ! ततः साधकोत्तमः प्रतिष्ठितगहे कुत्र चिच्छोभनस्थाने
वा अर्वा प्रतिमामानीयाऽचेयित्वा च स्रापयेत् । २७१ ॥
ननु केन द्रव्येण प्रतिमां सख्ाप्वदित्यपेक्षायामाह भस्मनेद्यादि
॥ २५७२९ ॥ २७२ ॥
त्रयादराह्टासः ४४?
वास्याख्वदरीजम्बुवकुःलखः शाद्मटिस्तथा ।
एते निगदिताः स्नाने कषायाः प्छ भृरुहाः ।॥ २७४६ }}
करवीरं तथा जातीचम्पकः सरसीषरूहम् ।
पाटरीकुसुमञ्चापि पञ्चपुष्पं प्रकीतितम् ¦! २७२ ॥
ववेरात॒खसीविस्वं पत्रत्रयमुदाहूतम् ॥ २७६ ॥
एतेषु पोचद्रव्येषु जल्योगो विधीयत |
पञ्चाग्रते गन्धंतेटे तोययोगं विवजयेत् |! २७७ ॥
सव्याहूति सप्रणवां गायत्रीं मूटसु्रन ।
एतद्दव्यस्य तोयेन स्नापयामि नमो वदेत् ॥ २७८ ॥
ततः प्रागक्तविधिना दुग्धादैरटभिषेटेः ¦
कवोष्णसङ्िरेश्वापि स्नापयेत् प्रतिमां बुधः ॥ २७९ ॥
सितगोधूमचूर्णेन तिलकस्केन वा दिवाम् ।
राटीतण्डुखचूर्णेन माजयिवा विरुश्षयेत् ॥ २८ ° ॥
च ष
ननु कैः पञ्चकषायैः कैः पच्चपुप्पेलिपत्रकेश्य कैः मतिमां लापयेदि-
त्याकाङ्क्षायामाह वायवाल्त्यादि ॥ २७४-२७६. ||
४4 ,
ननु केवे्मस्मादिमिः प्रतिमां लापयज्ञलसंयुक्तेवां इत्यपेक्चायासाहं
एतेप्विव्यादिना ॥ २७५७ ॥ `
ननु केन मन्त्रेण भस्मादिभिः प्रतिमां लापयदित्यपेक्षायामाह सन्या-
हतिमित्यादिना । पूर्वं सन्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीमुचरन् ततो मूं मन्तमुचचरन्
तत पतद्भव्यस्य तोयेन स्लापयामि नम इति वदेत । अनेनव मन्त्रेण जर्संयुक्तेः
भस्मादिभिः प्रतिमां लापयत् 1 २५७८ ॥
56
९२ मह{नि्वाणतन्त्रम्
कलछदौः स्नाप्येदर्चा भक्त्या साधकद्त्तयः ¦ २८२ ॥
स्नाने स्नाने बहयदेव्याः राकया दूजनमाचः
ततो निवेदय प्रतिसापासने सुपरिष्छरते
पादाष्यायेत्चैयित्व प्राथयेदिदहिताज्ञलिः । २८३ ॥
नमस्ते प्रतिमे तुभ्यं विश्वकमविनिमिते ।
नमस्ते देवतावासं भत्छामीष्टप्रदे नमः ॥ २८१५ ॥
त्वयि सम्पूजयाम्याद्यां परमेरीं परात्पराम् ।
शिव्पदोषावरिष्टाङ्ं सम्पन्नं कुर् ते नमः ॥ २८६ ॥
ततस्तसप्तिमामूधि पाणि विन्यस्य वाग्यतः ।
अष्टोत्तरदातं मरं जप्त्वा गात्राणि संसपरोत् ॥ २८७ ॥
षडङ्गमातृकान्यासं परतिमाङ्के परविन्यसन् ।
षड्दीषेभाजा मूटेन षडङ्कन्यासमाचरेत् ॥ २८८ ॥
कवोप्णसखिः ईषटुष्णेजेठेः | २७९-२८१ ॥
अर्चा प्रतिमाम् ॥ २८२-२८४ ॥
ननु प्रतिमां प्रति ओ प्राथेव्रदित्यपेक्षायामाह नमस्ते प्रतिमे तुभ्य-
मित्यादि ॥ २८५२८४७ ॥
षडङ्धत्यादि । ततः पूवैविधिना प्रतिमाङ्गे षडज्गमातृकान्यासं रविन्यसन्
साधकः षड्दीषेमाजा मूरेन मन्त्रेणापि प्रतिमाङ्गे षडङ्गन्यासमाचरेत्
कुर्यात् । २८८ ॥
जयादरोल्यसः
११
ध
८५१
तारमायारमायैश्च नमो<न्तेविन्दसंयुतैः ¦
अष्टवी्देवताङ्खः बणन्यासं परकस्पयेत् } २८९ ॥
सुखे स्वरान् कवग कण्ठदेशे न्यसेत् बुधः !
चवममुद्रे दक्षकहौ यदयक्षरणि च ॥ २९० ॥
तवगैच् वामबाहौ दक्षवामोख्युम्मयोः |
पवगेञ् यवगेञ्ं शाव मस्तके स्यसेत् । २९५
वणेन्यासं विधायेत्थं तखन्यासं समाचरेत् ।॥ २९२ ॥
पादयोः प्रथिवीतचं तोयतचखञ्छ लिङ्क ।
तेजस्तच्ं नाभिदेरो वायतचं हृदम्बजे ॥ २९३ ॥
आस्ये गगनतच्छच्च चक्षुषो रूपतच्वकम् ।
घ्राणयोगेन्धतच्चख शब्दतच्ं श्रुतिदये ॥ २९६ ॥
जिह्वायां रसत्व स्परोतच्चं ठचि न्यसेत् ।
मनस्तखं शुगोमेध्ये सहसखरदल्पटजे ॥ २९५ ॥
रिवतचखं ज्ञानतचं परतचं तथोरसि ।
तीवप्रकरतितच्वे च विन्यसेत् साधकाग्रणीः ।
महत्तच्चमहटड्ारतचं स्वाङ्के कमात् ॥ २९६ ॥
तरिव्यादि । ततः तारमायारमाधरोङ्कारही `श्रीमाचैनैमोन्तेविन्दुसंयुते-
रनुस्वारसदितैरष्टवौर्दिवताङ्गे वर्णन्यासं प्रकल्पयेत् कुर्यात् ।॥ १८९. ॥
ननु कस्मिन् कस्मिन् दवताङ्गे कं कं वर न्यसदित्याकांक्षायामाह
मुखे स्वरानित्यादि ॥ २९० ॥ २९१ ॥
ननु कस्मिन् कस्मिन् देवताङ्गे किं कि तच््ं न्यसेदित्यपेक्षायामाहं
पादयोः प्रथिवीतत्वमित्यादि ॥ २९२-२९.६ ।
४४४ महानिवाणतन्वम्
तारमायारमायेन ड नमोऽन्तन विन्यसंत् !! ॥
सविन्दुमातृकवणपुटितं मृदधु्धरन् |
नमोऽन्तं मादृकास्थाने मन्वन्यासं पयोजयंच् ॥ ६९८
तवेयज्ञमयं तजः स्वेभृतमयं उपुः
हयं ते कव्पिता मूत्तिरत् त्वां स्थाप्याम्यहस् \ २९९ ॥
ततः पूजाविधानन व्यानमावहनादिकम् ¦
प्राणप्रतिष्ठा सम्पाच पूजयेत् परदेवताम् ॥ ३०० |
देवगेह्प्रदानि त॒ ये ये मन्त्राः समीरिताः |
त एवात्र प्रयोत्व्या मन्त्रलिङ्खन पूजने ॥ ३०१ ॥
विधिवत् संस्छते वह्ावचितभ्योऽर्पिताहतिः \
आवाद्य देवीं सम्पूञ्य जातकर्माणि सधयेत् ॥ ३०२ ॥
जातनाम्नी निष्कमणमन्नप्रारनमेव च ।
डोपनयनं चेत षरसंस्काराः दिवोदिताः ॥ ३०३ ॥
प्रणवं व्याहति चैव गायत्रीं मूटमन््कम् ।
सामन्तणामिधानं तं जातकमादि नाम च ॥ ३०४ ॥
ननु केन मन्त्रेण प्रथिवीतत्वादिकं पादादौ न्यसेदित्यपेक्षायामाह्
तरेव्यादि । तारमायारमाय्ेन ओ दी श्रीमादिनाडे नमोऽन्तेन प्रथिवी-
तत्वादिना मन्त्रेण प्रथिवीतच्वादिकं पादादौ विन्यसेत् ॥ २९७ ॥
सबिन्ि्यादि । ततः सबिन्दुमातरकावर्णपुरितं सानुस्वर्मावरका-
वर्णैरादावन्ते च संयुक्तं नमोऽन्तं मूकं मन्तमुच्रन् सन् मात॒कास्थाने मन्तन्यासं
प्रयोजयेत् विदध्यात् ॥ २९.८ ॥
ततः सवेयज्ञमयं तेज इत्यादिना देवीं प्राथयेत् । वपुः तवेति
रोषः । २९.९- २०२ ॥
त्रसीदरद्धासः ५९७.
सम्पादयाम्यभ्िकान्तां समुच्चयं विधानवित् |
पञ्चपञ्ाहुतीदेयात् प्रतिसंस्कारकमणि ॥ ३०९ ॥
दन्तनाम्नाऽऽहुतिरदातं मूटोचारणपूषकम् ।
देव्ये दच्वाऽर्हुतेरंशं प्रतिमामूधि निःक्षिषत् \ ३०६ ॥
प्रायधित्तादिभिः दोषं कमं सम्पादयन् सधी
भोजयेत् साधकान् विप्रान् दीनानाथांश्च तोषयंत् }। ३०७ \!
उक्तकमेसराक्श्ेत् पाथसां सप्तभिधटेः ।
स्नापयिला(चयन शक्त्या श्रावयेल्लाम देवताम् }! ३०८ |:
इति ते श्रीमदाचायाः प्रतिष्ठा कथिता प्रिय |
एवं दु्गादिविदयानां महेशादिदिवीकसाम् ॥ ३०९ ॥
चरतः दिलिङ्खस्य प्रतिष्ठायामयं विधिः ।
प्रयोक्तव्यो विधानञ्मन्तनामोहपूैकम् !॥ ३१० ॥
इति श्रीमहानिर्वाणतन्ते सर्वतन्योत्तमोत्तमे सर्वधर्भनिर्णवसारे श्रीमदा्यासदादितसंवाद
[*) 4 दिप्रतिष्ठदे नि वप्रतिषएठाकथनं 1
आधाकारीप्रतिष्ठाचुशने वास्तुग्रहयागजलाद्यादिप्रतिष्ठदेवगरददानादितवेदेवग्रतष्ठाक
नाम त्रयोद्शोद्ासः ।
ननु केन मन्त्रेण देव्या जातकमादि साधवदिस्यपेक्षायामादं प्रणव्-
मित्यादि ¦! पूर्वेम् प्रणवमोङ्कारं ततो व्याहृति भरादि तता गायत्रा तरता
मूलमन्त्रं ततः सामन्बणामिधानम् आमन्वणसहितदेवीनाम ततस्त इति पद. तता
जातकर्मादिनाम ततः सम्पादयामीति पदं ततोऽथिकान्ता स्वाति पद
ससुचार्य॑ विधानवित् साधको देव्या जातकर्माणि साधवदिति पूवणान्वयो
विधेयः | ३०४-२१० |
इति श्ीमद्ानिर्वाणतन्बटीकायां जयोदंशोक्सः |
आदराततरनुष्ठानात् कपया भृस्िधनम् |
करपानाय तृप्ताऽस्मि तव मावतः ॥ 9 ॥
| छि डस्य प्रतिष्विधिरीरितः ¦
भचरस्य प्रतिष्ठायां कि फटं विधिरेव कः ॥ २ ॥
कथ्यतां जगतां नाथ सविरोषेण साप्प्रत् |
इदं हि परमं तचं प्रष्टं वद वृणोमि कम् ॥ ३ ॥
त्तः को वारित सवैज्ञो दयाटुः सर्वविदिभुः ।
भारुतोषो दीननाथो ममाऽ(नन्दविबधेनः ॥ ९ ॥
ओ नमो ब्रह्मणे।
एवं सकर्देवतानां सचरस्य रिदरिष्गस्यापि प्रतिष्ठाया विधिं फश्च
रलेदानीमचर्स्य रिवरिहगस्य प्रतिष्ठायाः फलं विधिं च श्रोतुमिच्छनती
श्रीदेव्युवाच आचरक्तेरित्यादि । भावतः प्रीतितः ॥ १ ॥ २ ॥
परमकारुणिकमाुतोषं सवेज्ञगपरं कश्चित् पच्छ मां किं पुनः पुनः
पृच्छसि तत्राह इदं हि परमं तच्चमिलयादि ॥ ३ ॥
सवेवित् स्वैविचारकः ॥ ४ ॥
चतदमोड्धसः
१४
४
{९
किङ्कस्थापनस्य माहात्म्यं कि वीमि त !
नान्महापपिमुत्यो वाति परं पदम् } ५॥
स्वणेपुणमहीदानाहालिमेधायुताञजनात्
निस्तोये तोयकरणात् दीनातेपरितौषणात् ! ६ ॥
यत् फटं खमते मत्यस्तस्मात् कोटिगुणं फम्
लिङ्पतिष्ठायां खमते नात्र संरायः ॥ ७ ॥
छिड्रूपी महादेवो यत्र तिष्ठति कालिके ।
तत्र ह्या च विष्णुश्च सेन्द्रासित्ठन्ति देवताः ॥ ८ ॥
साधैत्रिकोरितीर्थानि दृष्टादानि यानि च
पुण्यक्षेत्राणि सर्वाणि वतन्ते दिवसन्निध।
लिङ्गरूपधरं शम्भुं परितो दिण्िदिष्चु च |
सातहस्तमरमाणेन रि्वक्षेच्रं परकीतितम् ॥ १०
ईराक्षेत्रं महापुण्यं सवैतीथोत्तमोत्तमम् ।
यत्राऽमरा विराजन्ते सधतीर्थानि स्वेदा ॥ 5१9 ॥
क्षणमात्रं रिवक्षेत्रे यो वसेद्धावतस्परः ।
स सर्वपापनिर्मुत्तो यालयन्ते राट्ुराख्यम् ॥ ५२ ॥
प्रथमतः चिवलिङ्गमतिष्ठायाः फठं श्रीसदाशिव उवाच दिवलिङ्ग-
स्थापनस्येत्यादिमिः । "९. ॥
परितः सवतः !॥ १०-१२ ॥
४८८ महानिर्वाणतन्तम्
अच्र यत् क्रियते कमे स्वल्पं वा बहर तथा |
प्रमावाष्दूजटस्तत्तत्कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥ १२ ॥
यन्र तत्र चछतात् पापान्म॒च्यते रिवसनिधौ ।
रोवक्षेतरे छतं पापं वद्रटेपसमं भिये ॥ ५४ ॥
पुरश्र्या जपं दानं श्राद्धं तपणमेव च |
यत् करोति रिवक्ेत्रे तदनन्ताय कल्पते ॥ ५५ ॥
पुरश्चयीरातं करा मरह शखारिदिनेशयोः ।
यत् फटं तद्वास्मोति सक्रुज्जप्ता शिवान्तिकि ।॥ १६ ॥
गयागङ्ापयागेषु कोरिपिण्डग्रदो नरः ।
यत् प्रास्नोति तदचरैव सच्रत् पिण्डश्रदानतः ॥ १७ ॥
अतिपातकिनो ये च महापातकिनश्च ये
रोवतीर्थे छतश्रादास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ५८ ॥
लिङ्गरूपी जगन्नाथो वेद्यां श्रीदुगेया सह् ।
यत्रास्ति तत्र तिष्ठन्ति युवनानि चतुर्दा ॥ १९ ॥
स्थापितेशस्य माहात्म्यं किञ्चिदेतत् परकारितम्
अनादिभृतमूतेरमहिमा वागगोचरः ॥ २० ॥
महापीठे तवाऽचायामस्प्रश्यस्परोदूषणम् ।
विद्यते विदयते नेतद्िङ्गरूपधरे हरे ॥ २१ ॥
अत्र शिवक्षेत्रे । धूजेटे: दिवस्य ॥ १३-१५ ॥
अहे हण । १६ ॥ १७ ॥
चतुदसोल्ासः ९
(= 4
यथा चक्राचेने देवि कोऽपि दोषो न विद्यत |
रिवक्षेत्रे महातीर्थे तथा जानीहि कालकं |} २२};
बहुनात्र किसुक्तेन तवाग्रे सलयमुच्यत
प्रमावः रिवलिङ्खस्य मया वक्तं न ₹रच््यतं । २२३ ॥
अयु त्तवेदिके लिङ्क युक्त बेदिकयाऽपि वा |
साधकः पूजयेद्क्त्या स्वामीष्टफएटसिद्धयं ॥ २९ ॥
प्रतिष्ठापू्वसायाद्वे देवतां योऽधिवासतयेत् ।
सोऽश्वमेधायुतफटं खमते साधकोत्तमः ॥ २५ ॥
मही गन्धः हिखा धान्यं दुर्वा पुष्पं फलं दधि ।
ध्रुतं स्वस्तिकसिन्दूरं शहकञ्जट्रोचनाः ॥ २६ ॥
सिद्धार्थं काञ्चनं रोप्य ताम्रं दीपश्च दपणम् ।
अधिवासविधौ विरादुद्रव्याण्येतानि योजयेत् ॥ २७ ॥
प्रत्येके द्रव्यमादाय मायया ह्यविद्या ।
अनेना ऽमुष्यपदतः शुभमस्वधिवासनम् ॥ २८
क्रतं श्राद्धं येषां ते कृतश्राद्धाः ॥ १८-२४ ॥
अथाचरुस्य शिवरिङ्गस्य प्रतिष्ठाया विधिमाह प्रतिष्ठापूवेसाथह
इत्यादियिः ॥ २५
ननु केन केन वस्तुना देवतामधिवासयदित्याकाङ्क्षायामाह महीत्यादि
सिद्धाभः धवरुसषपः ॥ २६ ॥ २७ ॥
ननु केन विधिना देवतामधिवासये दित्याकाङ्क्षायामाई भरत्यकमिव्यादि ।
प्रयेकमद्यादिद्धन्यमादाय गृहीता मायया दही बीजेन विङिषटया ्रह्मविद्यया
| 57
६५० महानिर्वाणतन्तम्
इति स्प्रदोत् साध्यां मद्यायेः सवैवस्त॒भिः ।
ततः प्रहास्तिपात्रेण चिधेवमधिवासयेत् ॥ २९ ॥
अनेन विधिना देवमधिकास्य विधानविव् ।
गृहदानविधानेन् दग्धायैः सखापयेत्ततः ॥ ३० ॥
सम्माञ्य वाससा लिङ्क स्थापयिता ऽऽसनोपरि ।
पूजानुषछानविधिना गणेरादीन समचयेत् ॥ ३१ ॥
प्रणवेन करन्यास प्राणायामं विधाय च |
ध्यायेत् सद्ादिं शान्तं चन्द्र कोटिसमप्रभम् ॥ २३२ ॥
व्याघ्रचमपरीधानं नागयज्ञोपवीतिनम् ।
विभृतिङिप्तसवाङ्गं नागाटद्ूरभूषितम् ॥ ३२ ॥
धूम्रपीतारुणश्वेतरक्तेः पञ्चभिराननेः
युक्तः त्रिनयनं विभ्रज्जराजुटधरं विभुम् ॥ ३४ ॥
गङ्खधरं दशभुजं रादिशोभितमस्तकम् ।
कपाट पावक पाड पिनाकं परुं करः ॥ ३५ ॥
वामे्दधानं द्षे्च सुटं वजाङ्कुशं रारम् ।
८ £ ^
यरच्च विञ्रतं सवर्देवैमुनिवरेः स्तुतम् ॥ ३९६ ॥
गायव्या संयुक्तेन अनेन द्रव्येणा असुप्य दैवतस्य श्ुभमधिवासनमस्तु इति
सन्तरेण मद्याचः सवेवस्तुभिः साध्यस्य देवस्य भालं स्परत् । ततःपरं
पद्म्तिपात्रेण त्रिधा तरिवारमेवं विधिना देवमधिवासयत् ॥ २८-३२ ॥
विभत् विभ्रतम् } ` सुपां युदुक् " इव्यमो ठक् ॥ ३२-२५ ॥
विरतं धत्तम् ॥ ३६ ॥
शि को
-चनुदरः (त्न्स ₹ ¢, ^
५4 < { 11 १, श क ध
नन्दसन्दाहोद्टसत्कुटिख्स्ेदनसः
हिमकुन्दन्दुसह्रो वृषासनविराजिनम् । ३७ }!
परितः चिदगन्धर्वैरप्सरोभिरहनिदाप !
गीयमानमुमाकान्तमेकन्तरारणपियम् ॥ ३८ ॥
इति घ्यावा महेशानं मानमेर्पचारकः ।
सपूञ्याऽऽवाद्य तष्टिङ्खे यजच्छक््या विधानतः !॥ ३०
आसनादयुप्चाराणां दाने मन्ताः पुरादिनाः |
मूखमत्र मनुं व्ये महेराम्य महात्मनः 1 5० \
माया तारः शब्दबीजं सन्ध्यगान्ताक्चरान्विनम् !
अर्धन्दुचिन्दुभूषाटयं दिववीजं प्रकीतितम् ॥ ४३ ॥,
सुगन्धिपुष्पमाल्येन बाससाऽऽच्छय राङ्रम् !
निवेद्य दिव्यशय्यायां देवीमेवं विदयोधयन् । ६२ \
बेदयां प्रपूजयेदेवीमेवमेव विधानतः |
माययाऽत्र करन्यासो प्राणायामं समाचरन् ॥ ४३ ॥
परमानन्दसन्दोहोहस्कुरिख्लोचनम् परमानन्दसन्दोहनाहसन्ति कुरि-
रानि च खोचनानि यस्य तथाभूतम् । सन्दोहः समूहः । ३७-४ °
महेशस्य मूरमन्तमेवाह मावेव्यादिना । पूर्वं माया ही“ वीजसुच्येत
ततस्तारः प्रणवो वाच्यः | ततः सन्ध्य्णान्ताक्षरान्वितं सन्ध्यक्षगान्ताक्नर-
संयुक्तम् अरधेन्दु चिन्दुभूषाव्यच्च शब्दबीजं हकारखूपमक्षरं वाच्यम् } सक्रर्पदयौ-
जनया ही“ ओ हो ˆ इति शिवबीजं प्रकीर्तितम् ॥ ४१! ४२ |
मायया ही बीजेन ॥ ५३ ॥
न्वतहैमकुष्डरुरसतस्मराननाम्भीरहःम्
(त रञ्च दधतीं चक्र तथान्जं दधत्
पीनोत्तङ्गपयोधरां भयहरां पीताम्बरं चिन्तये । |
इति व्याला महादव पूजयन्निजरक्तितिः
ततस्तु दरा दिक्पालसन् वृषमच् समचैयेत् ॥ ४५ ॥
भगवा. मनुं वक्ष्ये यनाऽऽराध्या जगन्मयी ॥ ४६ ॥
मायां टक्ष्मीं समुच्ायं थान्तं षष्ठसखरान्वितम् ।
बिन्दयुक्छ तदन्ते च योजयेदहिवष्टभाम् ॥ ४७ |
जथ महादेव्या वध्यानमेवाहैकेन उदयद्धाच्वित्यादिना । महादेवीमहं
चिन्तये । कथम्भूतां महदेवीम् उयद्धानुसहस्रकाग्तिम् उद्यतां भानूनां
दूर्याण सहखस्येव कान्ति्दीसिर्यस्याः तथाभूताम् । पुनः कीद््ीम् अमलां
निर्मखाम् । पुनः कीदसीम् वहयकंचन्द्रक्षणाम् वह्यकेचन्द्राः इश्षणानि
` लोचनानि यस्यास्तथाभूताम् । पुनः कीदृशीम् सुक्तायस्तितदेमकुण्डल-
लसत्समेराननाम्भोरुहाम् मुक्तामियन्त्रिताभ्यां सम्बद्धाभ्यां हेमकुण्डलाभ्यां
र्सदीप्यमानं स्मेरमीषद्धसनशीरम् आननाम्भोरुदं मुखपद्मं यस्याः तथाभूताम् ।
पुनः कीदशीम् दस्तान्जेः पाणिकमकेः अमय वरं चक्रं तथा सुगन्धादिकं
दथदज्जं कमं च दधतीम् । पुनः कीदीम् पीनोत्तङ्गपयोधराम् पीनौ
महान्तावुत्ुङ्गावुच्रतौ पयोधरो स्तनो यस्यास्तथाभूताम् । पुनः कीदशीम्
भयह्राम् भयहन्त्रीम् । पुनः कीदशीम् पीताम्बराम् पीतमभ्बरं वदं
` यस्यास्तथाभूताम् ॥ % ४--४६ ||
भगवत्या मन्लमबाह् मायामिस्यादिना । मायां ही ` बीजं र्ष्मी श्री
वीजं च समुचार्थं ततः प्र्टम्बरान्वितं चिन्दयुक्तं च थान्तं वर्णी समुचायं
थ
चतुदरोल्छसः >५३
स्थापयन् देवीं सवेदेवबरि हरेत ¦
धियुक्तमाषभक्त दाकरादिसमन्वितम् ॥ ४८ |
ठेदखान्यां बलिमादाय वारूणन विरोघ्येत् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाभ्यां सन्वेणानेन चपेयत् \! ४९ ॥
सर्वे देवाः सिडगणा गन्धवरगराक्षसाः ।
पिदाचा मातरो यक्षा भृताश्च पितरस्तथा } ५० \
त्षयो येऽन्यदेवाश्च बलि गृह्णन्तु संयताः ¦
परिवायं महादेवं तिष्ठन्तु गिरिजामपि ॥ २9 ॥
ततो जपेन्महादेव्या मन्तमेनं यथेप्ठितम् ।
गीतवायादिभिः सद्धिविदध्यान्मङ्लक्रियाम् ॥
अधिवासं विधायेत्थं परेऽह्नि विहितक्रियः ।
संकस्पं विधिवत् कूला पञ्च देवान् प्रपूजयेत् । ५३
तदन्ते वदहिवमां योजयेत् । सकल्पदयोजनया द्वी श्री द भ्वादेति
मन्त्रो जातः ! थान्तमिषयत्र सान्तमिति बाक्चित् ॥ ४७ ॥
ूर्ववदित्यादि ! ततः पूवैवत् रिवलिङ्गवत् सुगन्धिपुप्पमाल्येन वासस
चा<ञच्छाय दिव्यक्चय्यायां देवीं स्थापयन् सन् दधियुक्तं शकेरादिसमन्वितं
च माषभक्तं सवेदेवबरिं हरेदयात् ।॥ ४८ ॥
ननु केन विधिना सर्वदेववङि दयादित्याकाङक्षायामाह रेडान्या-
मित्यादि । वारुणेन वमिति मन्त्रेण ॥ ५९ ॥
सर्वदेववङिसिमर्पणमन्तमेवाह स्वे देवाः सिद्धगणा इत्यादिकम् 1 ५० ॥}
|} “५१ ॥
एनं ही श्री“ दू स्वाहेतीमम् ॥ ५२ ॥
५.४ महानिर्वाणतन्तम
मातपूजां वसोर ब्रदि.श्रारं समाचरन ।
महेरादारपारंश्य यजेत भक्त्या समाहितः ॥ ५४ ॥
नन्दी महावलः कीङवदनो गणनायकः ।
दारपाल्मः दिष्ठस्येते स्वे शास्राख्रपाणयः ।॥ ५९ ॥
ततो लिङ समानीय वेदीरूपां च तारिणीम् ।
मण्डटे स्वेतोभद्रे स्थापयेद्धा शुभासने ।॥ ५६ ॥
अष्टभिः कर्दः सम्भुं मनुना उयस्बकेन च ।
सापयिलाऽचयेत् भक्त्या षोडदौरूपचारंकैः ॥ ५७ ॥
वेदीं च मूरमन्त्ेण तदत् संस्थाप्य पूजयन् ।
करताङ्गल्पुटः साधुः प्राथेयेत् शङ्धरं दिवम् ॥ ५८ ॥
आगच्छ भगवन् साम्भो सवैदेवनमस्करत ।
पिनाकपाणे स्वेदा महादेव नमोम्सु ते ॥ ५९ ॥
आगच्छ मन्द्र देव भच्मनुग्रहुकारक ।
भगवत्या सहाऽऽगच्छ पां कुष नमो नमः ॥ ६० ॥
माततर्देवि महामाये सवेकद्याणकारिणि
प्रसीद राम्भुना साधे नमस्तेऽस्तु हरप्रिये ॥ ६१9 ॥
पञ्च देवान् ब्रह्मादीन् ।॥ ५२ | ~^ |
सम्पूज्यान्महेशद्रारपाखानाह् नन्दीययादिनैकेन । "५५५ ॥ ५५६ ॥
मनुना द्यी" ओ हौ इति मन्त्रेण । च्यन्बकेन ज्यम्बकं यजामहे
इत्यादिना मन्त्रेण ॥ ५७ |)
मूलमन्त्रेण दही श्री" द स्वाहेति मन्त्रेण | वेदीसित्यत्र देवीमितिवा
कचित् | ५८ |
चतुर्टदसोष्टासः
६१,
ह+
&
याहि वरदे देवि भवनेऽर्सिन् वरप्रद `
मीता मव महेरणनि सवेसम्पत्करी स्व ॥ ६२}
उत्तिष्ठ देवदेवि सैः स्वैः परिकरः सह्
सखं निवसतां गेहं प्रीयेतां भत्त्वत्सट ॥ € +
इति प्राथ्ये दिवं देवीं सङ्खटध्वनिपू्रकम् ।
प्रदक्षिणं त्रिधा वेदम कारयिदा प्रवेशयत् ॥ ६४
पाषाणखनिते गर्त इषटकारचितेऽपि वा ।
अधसखिमागलिङ्खस्य रोपयेन्मूटसुचरन् \ ६५ ॥
यावचन्द्रश्च सूर्यश्च यावत् प्रथ्वी च सागराः ।
तावद महादेव स्थिरो भव नमोऽस्तु त ॥ &६£ ॥
मन्वेणानेन सुदं कारयिता सदादिवम् ।
उत्तरां तत्र वेदीं मूलेनैव प्रवेरायेत् ॥ ६७ ॥
स्थिरा भव जगद्धात्रि सष्टिस्थियन्तकारिणि ।
यावदिवानिरानाथौ तावदच्र स्थिरा भव ।॥ €< ॥
।1
ननु शङ्करं रिवच्च प्रति कि प्रा च॒ दिव्यपेक्षायामादह आगच्छ
भगवन् शम्भो इत्यादि, ॥ ~९- ६०५ ॥
पाषाणेव्यादि । ततो मूं मन्लसुचरन् साधकः पाषाण म्यनित
इष्टकारचितेऽपि वा गर्ते िङ्गस्याऽथखिभागमधो रोपयत् 1 ६~ ॥ ६* ।
मन्त्रेणेत्यादि । अनेन यावचन्द्रश्च सूयश्चेत्याठिना मन्त्रण सदः दिं
सुदं कारयित्वा मूढेनेव मन्त्रेण तत्र सदारिवे वर्दी भ्रवेशयेत् {६५ ॥ <
2 ६ पहानिर्वाणतन्वम्
व्याघ्रा भृताः पिखाचाश्च गन्धर्वाः सिः : ।
यक्षा नागाश्च वेताः लोकपाल महषयः ।॥ ७० ॥
मातरो गणनाथाश्च विष्णबरह्या बहस्पतिः ।
यस्य सिंहासने युका भूचराः खेचरास्तथा ॥ ७५ ॥
आवाहयामि तं देवं उयक्षमीरानमव्ययम् ।
आगच्छ भगवनच्नत्र बह्यनिमितयन्तके ॥ ७२ ॥
घ्रवाय भव स्वेषां शुभाय च सुखाय च
ततो देवप्रतिष्ठी कतविधिना सापयन् दिवम् ॥ ७३ ॥
प्राद्धव्यात्रा मानसोपचररः सम्पूजयेत् ध्रिये ।
विरोषमध्यै संस्थाप्य समच्ये गणदेवताः ।
पुनव्यात्वा महेरानं पुष्पं लिङ्खोपरि न्यसेत् ॥ ७४ ॥
पाराङ्कुशपुरा राक्तियादिसान्ताः सबिन्दुकाः ।
हौ हंस इति मन्तेण त्र प्राणान् निवेडायेत् !
चन्दनागुरुकारमीरेविलिप्य भिर्जिपतिम् ।॥ ७५ ॥
यजेत् प्रागुक्तविधिना षोडरोरूपचारकेः ।
नातनामादिसंस्कारान् करता पूवैविधानवन् ॥ ७६ ॥
सुदृदीक्ृत्य वेदीमिति शेषः ॥ ६९ ॥
इमं कं पठेदित्याकाङ्क्षायामाह व्याघ्रभूता इत्यादीत्यादि 1७ ०--७४॥
पारोत्यादि । पाशाङ्कुरपुरा पाशाङ्कुशाञ्याम् ओ क्रो ` बीजाभ्यां पुट
आ्यन्तयोः संयोगो यस्यास्तथाभूता शक्तिः द्वी“ बीजं पूवैमुच्येत । ततः
चतु र(दस
नि
५
१.
{¢
समाप्य स्व विधिवत् वयां दवीं महेश्वरीम् ।
अभ्यच्य तत्रं देवस्य मूर्तीरठौ प्रपूजयन् ॥ ७७ ॥!
र्यः ज्लितिः सदि सवो जटमुदष्ट्न ।
रद्रोऽचिरमरो वायुः स्याद् मीम आक्ादाईव्दतः | 9८ \
परोः पतियेजमानो यहादेवः सुधाकरः
टेरानः सूये इत्येत मूतेयो ऽयं प्रकीतितं । ७९ \
प्रणवादिनमोऽन्तेन पव्येकाह्वानपूवेकम् ।
पू्वादीरानपयैन्तमषट मूर्तीः कमाचजंत् । ८ °
इन्द्रादिदिक््पतीनिषएा बाह्ययादयाश्चाऽ्एमात्रकः ।
वृषे वितानं गेहादि दययादीडाय साधकः ॥ |
ततः कताञ्जलिर्भक्त्या प्राथेयेत् पवतीपतिस् \ ८२ ॥
सचिन्दुकाः साचुस्वारा यादिसान्ता वर्णा वक्तव्याः ¡ ततो ह “दंसः इत्युच्येत }
योजनया आ्ह्ी.क्रो-यंर॑लंवंश्चंषंसं दहा हंसः इति मन्तो जातः ।
इत्यनेन मन्त्रेण प्रागुक्तविधानेन तत्र जिग प्राणान्रिवञयत् । ७५ | ७६. ॥
तत्र वेदयामव ॥ ७५७ ॥
महादेवस्य प्रपूज्या अष्टौ मूर्तीराह शवः क्षितिरिव्यादिम्यां हन्याम्
1} ७८ ॥ ७९, ||
ननु केन विधिना महादुवस्याष्टां मूत। प्रपूनवेदित्यपेक्षायामाह्
ग्रणवादीत्यादि । प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्न्रम । पूति पूलमारभ्ब } चा
दार्यं श्ितिम्ते इहागच्छ इहं तिष्ट इह सनिवेद्दि मम पूजां गृ्ाणव्यह्वय आ
शर्वाय श्षितिमूतेये नम इति मन्त्रेण वेद्यां पूवैदेन गन्धपुप्पादिमिः खव क्षितिमूति
यजेत् । एवमेवाऽञ्मेयादिषु क्मतोऽन्या अपि स्त मूतय्जत् ॥ <° ॥
दष्टा पूजयित्वा ॥ <१ ॥ < ।
55
£ ९.८ महानिर्वाणतन्तमः
यावत् ससागरा प्रभ्वी यायत् सलिदिवाकरौ ।
तावदस्मिन् गहे तिष्ठ नमस्ते परमेश्वर ॥ ८४ ॥
गृहे ऽस्मिन् यस्य कस्यापि जीवस्य मरणं भवेत् ।
न तसपिः प्रप्येऽहं प्रसादात्तव धरूजटे ॥ < ॥
ततः ग्रदक्षिणीकरलय नमस्करय गृहं त्रजेत् ।
प्रभाते पुनराग सख्रापयेचन्द्ररोखरसम् ॥ <£ ॥
राद्धः प्चास्रतेः लानं प्रथमं प्रतिपादयेत् ।
ततः सुगन्धितोयानां कटरैः खतसंख्यकेः ॥ ८७ ॥
संपूज्य तं यथारा्त्या प्राथेयेत् भक्तिभावतः ॥ ८८ ॥ `
विधिहीनं क्रियाहीनं मक्तिहीनं यद्चितम् ।
सम्पूणमस्तु तत् स्वै सस्सादादुमापते ॥ ८९ ॥
यावच्न्द्रश्च सूश्च यावत् प्रथ्वी च सागराः ।
तावन्मे कीतिरतटखा रोके तिष्ठत् सवेदा ॥ ९० ॥
नमख्यक्षाय रुद्राय पिनाकवरधारिणि । `
विष्णुब्न्द्रसूर्यायिरविताय नमो नमः ॥ ९१ ॥
ननु ॒पार्वतीपतिं किं प्रा्थयेदिव्याकाङ्क्षायामाह गृेऽस्मिन् करुणा-
सिन्धो इत्यादि ॥ <३-८६ ॥
ननु केन द्रव्येण शिवं खापयेदित्यपेक्षायामाह शुद्धैरित्यादि ॥ ८७ ॥
तम् शिवम् ॥ ८८ ॥
चतुद रछसि
८
6»
४
ततस्तु दक्षिणां दा मोज्येत् कौलिक्नन् हिजान् |
म्ये: पेयेश्च बासोभिदंखान् परितापयत् }। ९> \
प्रयहं पूजयेदेवं यथाविभवमात्मनः ।
स्थावरं दिवलिङ्खं तु न कदापि विचालख्यत् }\ \रे ॥
अचटस्येरालि ङ्गस्य प्रतिष्ठा क्थितति त ।
सङ्क्षेपात् परमेशानि सर्वागमसमुद्ूता ॥ ९९ ॥
श्रीदेव्युवाच ।
ययकंस्मादेवतानां पूजावाधो भवेदिमो ।
विधेयं तत्र कि मक्तस्तन्मे कथय त्वतः ॥ ९५ ॥
अपूजनीया केदो षेभैवेयर्देवमूतेयः ।
लयाञ्या वा केन दोषेण तदुपायश्च मण्यताम् ॥ ९६ ॥
श्रीसदारिव उवाच ¦
एकाहमचयैनावाधे दिगुणं देवमचेयेत्
दिनहये तदद्िगुणं तददैगुप्यं दिनत्रये |
ततः षण्मासपयन्तं यदि पूजा न सम्भवत ।
तदाऽष्टकरदर्दैवं सञापयिा यजेत् सुधीः ॥ ९८ ॥
षण्मासात् परतो देवं प्राक्संस्कारविधानतः ।
पुनः सुसंस्छरतं छता पूजयेत् साघकाग्रणीः । ९९ ॥
ह
ननु रिवं कि प्राथवदित्याकाङ्क्षायामाहं विधिहीनमित्यादि ॥\ ८९--४॥
श्रीदिव्युवाच यदीत्यादि । तत्र पूज्ञावाध सति ॥ ९ ॥ ९९ ॥
एवं प्राथितः सन् श्रीसदादिव उवाच पकाहमचननि इत्यादि
|} ९,.७-९,९,
8० मदुनिवाणतन्तम्
|
खण्डितं स्फुटितं व्यङ् सद्यं कुष्ठरोगिण
पतितं दुषटभृम्यादौ न देवं पृज्येद्बुधः । १०० ॥
#नाङ्गः स्फारितं मं देवं तोये विखजयेत् ।
शपर्यादिदोषद्टं तु संस्छरुय पुनरचेयेत् } १०१ |
महापीटेऽनादिलिङ्क सवदोवविवजिते ।
सवद! पूजयेत्तं स्रं स्वभिषटं सुखाप्तये ॥ ५०२ ॥
यव्यपृष्टं महामाये नुणां कमानुजीविनाम्
निःश्रेयसाय तत् स्व सविशेषं प्रकीतितम् ॥ 9 ०३॥
विना कम न तिष्ठन्ति क्षणाधेमपि देहिनः ।
अनिच्छन्तोऽपि विवराः छष्यन्ते कमवायुना ॥ ५ ०४ ॥
कर्मणा सुखमश्चन्ति दुःखमश्चन्ति कमणा ।
जायन्ते च प्रीयन्ते वतन्ते कर्मणो वदात् ॥ १०५ ॥
अतो च्हूविधं कमे कथितं साधनान्वितम् ।
परव॒त्तयेऽव्पबोधानां दशेष्टितनिवत्तये ॥ १०६ ॥
यतो हि कम॑ हिविधे शुभ्वाऽडुभमेव च |
अशुभात कमणो यान्ति म्राणिनस्तीन्यातनाम् ॥ १०७ ॥
कमेणोऽपि शुभादेवि करेष्वासक्तचेतसः ।
प्रयान्यायान्यमुत्रेह कश्य ङ्कख्यन्तिताः ॥ १०८ ॥
0१1
|
व्यङ्गम् विगताङ्गम् | १० ०-१०७ ॥
एवं नानाविधानि सखप्रापकानि प्रचुरसाधनसंयुक्तानि कमोणि
व्याहृव्येदानीं बह्यज्ञानेनैव लोका सुक्तिमधिगच्छेयु्नत कर्मभिरिति व्याहतौमुष-
यावन्न क्षीयत कमे शुभं वाऽशभमव वा }
तावन्न जायते सीक्षो नणां कव्पतैरपि ! ५०९ \!
यथा रोहमयेः पारौः वाद्यैः स्वर्ममयेरपि
तथा वद्धो मवेज्नीवः कमेयिश्वास्टुभेः रधेः ॥} 5५० |¦
कुवाणः सततं कमे कटा कष्टरातान्यपि |
तावच्च खमते मोक्ष यावत् हानं र विन्दति }! 595 \
ज्ञानं तच्छविचारेण निष्कामेणापि कर्मणा |
जायते क्षीणतमसां विदुषां निम॑ल्त्मनाम् \ ३५२ 1
वह्यादितणपयन्तं मायया कल्पितं जगत् ।
सल्यमेकं परं जह्य विदितेवं सुखी भवेत् ५५३ ॥
विहाय नामरूपाणि नित्ये बरह्मणि निश्चले |
परिनिधितत्खो यः स मुक्तः कमेबन्धनात् ॥
कमते कर्मणोऽपि शुभादिव्यादि। दै दैवि शुभादपि कमणो हताः फप्वा-
सक्तचेतसो जनाः कर्मश्ङ्खख्यन्त्िताः कमखूपेण निगडेन बद्धाः सन्ना
ेकादस्मादमुत्र परलोके प्रयाम्ति तस्माच शोकात् पुनरिहाऽऽयान्ति
मुक्िभाजिनस्तु न मवन्तीव्यथेः + १०८- ११० ॥
न विन्दति न क्मतं | १११ ॥
ननु मोक्षिकसाधनं ज्ञानं कथमुत्यचयते तत्राह ज्ञानम्त्यादि ।
तत्त्वविचारेण ब्रह्मणो विचरेण क्षीणतमसाम् क्षीणाज्ञानरूपान्धकाराणाप् ।
निर्मलात्मनां विमखान्तःकरणानाम् ॥ ११२ ॥ ११३ 1
४६२ महानिर्वाणतन्वम,
न सुक्तिजिपनाद्धोमादुपवासङतेरपि ।
बहयैवा ऽहमिति ज्ञाता मुक्तो भवति देहश्त् ॥ ११५ ॥
अत्मा साक्षी विथुः पूणः सल्योऽेतः परासरः ।
देहस्थोऽपि न देहस्थो ज्ञात्वैवं सुक्तिमाग् भवेत् ॥ ११६ ॥
बाल्कीडनवत् सव रूपनामादिकस्पनम् ।
विहाय व्ह्मनिष्ठो यः स मुक्तो नाऽत्र संङयः ॥ 9१७ |
मनसा. कटद्पिता मूतिनणां चेन्मोक्षसाधनी ।
स्वस्रटब्धेन राव्येन राजानो मानवास्तदा ॥ ११८ ॥
मच्छिटाधातुदार्वादिमूर्तावीश्चरुद्धयः ।
छ्चिदयन्तस्तपसा ज्ञानं विना मोक्षं न यान्ति ते ॥ ११९
आहारसंयमद्िष्ठा यथेष्टाहारतुन्दिखः ।
ब्रह्यज्ञानविहीनाश्ेन्निष्करुति ते वरजन्ति किम् ।॥ १२० ॥
वायुपणेकणातोयत्रतिनो मोक्षमागिनः ।
सन्ति चेत् पन्नगा मुक्ताः पडुपक्षिजलेचराः ॥ १२१ ॥
विहायेव्यादि । नस्ये अविनाशिनि निश्वरे पूवेरूपापरित्यागिनि
परिनिश्ितं सम्यक् निर्णीतं तत्वं याथार्थ्यं येन स परिनिश्िततक्त्वः
॥ ११४ ॥ ११५ ॥
आत्मेत्यादि । साक्षी श्ुमाद्युमद्रष्टा ¦ विभुः व्यापकः | पूणः
अखण्डरूपः । अद्वैतः स्वजातीयविजातीयस्वगतभदशूल्यः ॥ ११९६-१ १८ ॥
तपसा कृच्छरचान्द्रायणादिना ।॥ ११९. ॥
निष्कृतिम् निस्तार । व्रजन्ति प्राप्नुवन्ति 1 १२० ॥ १२९१ ॥
चतदरोह्छासः
[१
ए +
उत्तमो बह्यसद्धावो व्यानभावस्त॒ मध्यमः
सतुतिजपोऽवमो भावो वहिः पूजाऽधमाधमा ।॥ १२२ ॥
योगो जीवात्मनेरेकयं पूजनं सेवकेदायोः |
सवै बद्धेति विदुषो न योगो न च पूजनम् ।॥ ३२३}
ब्रह्मज्ञानं परं ज्ञानं यस्य चित्ते विराजते ।
किं तस्य जपयन्ञायेस्तपोभिनियमव्रतैः ॥ ३२४}
सदयं विक्ञानमानन्दमेक व्येति पर्यतः |
स्वभावात् ब्ह्यभूतस्य कि पूजा व्यानधारणा । ३२९ |
न पापं नेव सुकृतं न खगो न पुनभवः
नापि ध्येयो न वा ध्याता स्वै व्येति जानतः ॥ १२६ ॥
अयमात्मा सदा मुक्तो निरिप्तः सवेवस्तुषु ।
किं तस्य बन्धनं कस्मान्सुक्तिमिच्छन्ति दुधियः ॥ ३२७ ॥
उत्तम इत्यादि । ब्रह्मैव सत् तद्धि सवेमसव््युत्तमो भावः । उत्तमं
भजनं मवतीत्यवमन्वयः । ष्यानभावः ध्यानदूयं भजनम् | १२२ ॥
योग॒ इत्यादि । सर्वं॒बऋह्यैव भवतीति विदुषो जानतो जनस्य
जीवात्मनोरैक्यमेव यागो मवति । सेवकेशयोः सेवकेश्वरयोरेक्यमेव पूजनं
भवति । तद्धित्नो योगो नास्ति । तद्धिचं पूजनमपि नास्ति तस्य
1 4 ॥ 42 ॥
सत्यमित्यादि । विज्ञानं विज्ञानस्वरूपम् । एकम् अद्वैतम् ¦! धारणा
चित्तव सतिनिरोधः ।॥ १२१५५ ॥
न पुनभेवः न पुनरुत्पतिः ॥ १२६ ॥
निरिप्तः अनासक्तः !॥ १२७ ॥
& ६४ महानिर्वणतन्म्
स्वमायारचितं विश्वमवितक्यं सुरेरपि ।
स्वयं विराजते तच ह्यधविष्टः परविए्टवत् ॥ १२८ ॥
बहिरन्तयेथा ऽभ्कारं सर्वेषामेव वस्त॒नाम् ।
तथेव भाति सद्पो ह्यातमा साक्षी स्वू्पतः ॥ १२९ ॥
न बाल्यमस्ति ब्रदधसं नात्मनो यौवनं जनु
सदेकरूपथिन्माचो विकारपशिजितः ॥ १३०
जन्मयोवनवा्धेकयं देहस्यैव न चाऽऽत्मनः ।
परर्यन्तोऽपि न परयन्ति मायाप्राद्रतबुखयः ॥ १३१ ॥
यथा ₹रारावतोयस्थं रवि पद्ययनेकघा ।
तथैव मायया देहे वहुधा ऽऽत्मानमीक्षते ॥ १३२ ॥
यथा सङिख्चाञ्चस्यं मन्यन्ते तद्रते विधो |
तथेव बुद्धेश्ाच्स्यं पदयन्यात्मन्यकोविदाः ॥ १३२३ ॥
घटस्थं यादसां व्योम षटे म्चेऽपि तादराम् ।
नष्टे देहे तथेवात्मा समरूपो विराजते ॥ १३४ ॥
नन्वातमनो देहखूपं बन्धनमस्त्येव कथमुच्यते अयमात्मा सदासुक्त
इत्यादि तत्राह स्वमायत्यादि । अवितक्येम् अनूहूनीयम् ॥ १२८} १२९. |
जनुः जन्म । ञआत्मनो वाख्त्वादेरमवि हेतूनाह सदेकरूप इत्या्-
घनं | १३० |
हि कस्य जन्मादिकं मवति तत्राह जन्मेत्यादि.॥ १३१ ॥
ननु तत्तदेह॒स्थित सता नानारूपः मतीयते कथमुच्यते सदेकरूप
इति तत्राह यथेत्यादि ॥ १३२ ॥
चतुदोह्टासः ४६९
आत्मज्ञानमिदं देवि परं मेक्षैकसाधनम्
जानन्नेव मुक्तः स्यात् सलं सयं न संशयः ॥ ५३५ ॥
न कमणा विमुक्तः स्यान्न सन्तया धनेन वा |
आतमनाऽऽत्मानमाज्ञाय मुक्छो भवति मानवः ॥ ५३६ }
प्रियो ह्यात्मैव स्वेषां नात्नोऽस्त्यपरं प्रियम् ।
रोके ऽस्मिन्नातमसम्बन्धात् भवन्त्यन्ये प्रियाः रिवे ॥ १३७ ॥
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता त्रितयं भाति मायया |
विचाय॑माणे त्रितये आस्सेवैकोऽवरिष्यते ॥ १३८ ॥
= ज्ञानमात्मेव चिद्रपो ्ञेयमामेव चिन्मयः ।
विज्ञाता स्यमेवात्मा यो जानाति स आसर्वित् ॥ ५३९ ॥
एतत्ते कथितं ज्ञानं साक्षाननिर्वाणकारणम् ।
चतुविधावधूतानामेतदेव परं धनम् ॥ १४० ॥
श्रीदेव्युवाच । |
दिविधावाश्रमो प्रोक्तौ गार्हस्थो भेश्चुकसतथा ।
किमिदं श्रूयते चित्रमेधूताशचतुविधाः ॥ १४१ ॥
रुला वेदितुमिच्छामि ततः कथय प्रमो । `
चतुरविधावधूतानां लक्षणं सविरोषतः 1 १९२ ॥
तद्गते विधौ सरिकगते चन्द्रे । अकोविदाः अविद्रासः | १३३-१४
चतुविधानामवधूतानां रक्षणं विज्ञातुमिच्छन्ती श्रीदेव्युवाच द्विविधावि
व्यादि ॥ १४१ ॥ १४२ ॥
59
४६६ महानिर्वाणतन्तम्
श्रीसदाक्िव उवाच ।
बह्ममन्वोपासका ये ब्राह्यणक्षत्रियादयः ।
गृहाश्रमे वसन्तोऽपि ज्ञेयास्ते यतयः परिये ॥ ५४३ ॥}
ूर्णाभिषेकविधिना संस्छरुता ये च मानवाः ।
रोवावधूतास्ते ज्ञेयाः पूजनीयाः कुलाचिते ॥ ५४९ ¦
व्राह्मावधूताः रवाश्च खाश्रमाचारवतिनः ।
विदध्युः स्वकर्माणि मदुदीरितवतमना \¦ ५४६५ ॥
चिना जह्यापितं चेते तथा च््रापितं विना ।
निषिद्मन्नं तोय न गृह्णीयुः कदाचन ।॥ १४६ ॥
वाह्यावधूतकौलखनां कौलानामभिषकिणाम् ।
पागेव कथितो घम आचारश्च वरानने ॥ १४७ ॥
सानं सन्व्याऽरानं पानं दानं च दाररक्षणम् ।
स्वेमागममार्गेण रोवव्राह्यावधूतयोः ॥ १४६८ ॥
उ क्ावधूतो दितविघः पूर्णापूणेविभेदतः ।
पणेः परमहंसाख्यः पञिाडपरः प्रिये ॥ १४९ ॥
करतावधूतसंस्कारो यदि स्यात् ज्ञानदुबेरः ।
तदा खोकाख्ये तिष्ठ्ात्मानं स त॒ शोधयेत् ॥ १५० ॥
श्रीदेव्येवं प्राथितः सन् श्रीसदाशिव उवाच ब्रह्ममन्त्रोपासका य
इत्यादि ॥ १४२ ॥ १५७४ ॥
विदध्युः कुः ।॥ १४५--१४८ ।
अपरः अपू्णैः ॥ १४९.--१५३ ॥ |
चतुद्रा्टासः ‰६७
रक्षन खजातिचिहञ् कुवन् कर्माणि कटवत् ।
सदा ब्रह्मपरो भूता साधयेत् ज्ञानमुत्तमम् । ५५१९ ॥
ओ त्सन्मन्तमुच्चाये सोऽहमस्मीति चिन्तयन् ।
कुर्यादात्मोचितं कमं सदा वेराम्यमाध्रितः ॥ १५२ ॥
क्वन् कमाण्यनासक्तो नल्िनीदटनीरवत् ।
यतेताऽऽत्मानमुदतुं तच्छज्ञानविवेकतः ॥ १५३ ¦:
ओ तत्सदिति मन्तरेण यो यत् कमं समाचरेत् ।
गृहस्थो वाऽप्युदासीनस्तस्याऽभीष्टाय तेद् मवेत् ॥ ११५४ ॥
जपो होमः परतिष्ा च संस्करायखिलखाः क्रियाः ।
ओ तत्सन्मन्तरनिष्पन्ाः सम्पूर्णाः स्थुनं संरायः ॥ १५५ ॥
किमन्ये्बहुमि्न्तैः किमन्येूरिसाधनेः ।
बाह्मयेणानेन मन्तरेण सवेकर्माणि साधयेत् ॥ १५६ ॥
सुखसाध्यमबाहुल्यं सम्पूणेएख्दायकम् ।
नास्तयेतस्मान्महामन्तादुपायान्तरमम्बिके ॥ १५४७ ॥
पुरः प्रदेरो देहे वा लिखित धारयेदिमम् |
गेहस्तस्य महातीर्थं देहः पुण्यमयो भवत् ॥ १५८ ॥
निगमागमतन्ताणां सारात्सारतरो मयुः ।
ओं तत्सदिति देवेशि तवाग्रे सत्यमीरितम् ॥ १५९ ॥
अथ ओ तत्सदिति मन्तस्य मादाल्यमाह ओ“ तत्सदिति मन्त्ेणे-
स्यादिभिः । समाचरेत् कुर्यात् ॥ १५४-१५७ ॥
दमम् ओ“ तत्सदिति मन्वम् | १५८-१६० ॥
४६८ महानिर्बाणतन्चम्
वह्यविष्णुमहेरानां भिचा ताटरिरःदिखाः ।
परादुभूतोऽयमों तत्सत् सवैमन्रोत्तमोत्तमः | १६० ॥
चतुविधानामन्नानामन्येषामपि वस्तुनाम् ।
मन्तान्यैः रोधनेनाऽरं स्याचेदेतेन शोधितम् ॥ १६५ ॥
पर्यन् सर्वत्र सद्रपं जपंस्तत्सन्महामनुम् ।
स्वेच्छाचारः शुद्धचित्तः स एव भुवि कौटराट् ॥ ५६२ ॥
जपादस्य मवेत् सिद्धो मुक्तः स्यादर्थचिन्तनात ।
साक्षाद् बह्यसमो देही साथमेनं जपन मनुम् ।॥ १६२३ ॥
त्रिपदोभ्यं महामन्तः सवैकारणकारणम् ।
साधनाद्रय मन्तस्य भवेन्स्रयुञ्यः स्वयम् ॥ १६४ ॥
युभ्मं युग्मपदं वापि म्रस्येकपद्मेव वा ।
जप्त्वेतस्य महेरानि साधकः सिदिमाग् भवेत् ॥ १६५ ॥
। रोवावधूतसंस्कारविधूताखिलकर्मणः ।
नापिदेवेन वा पित्रे नष कत्येऽधिकारिता ॥ १६६ ॥
चतुणामवधूतानां तुरीयो हंस उच्यते ।
त्रयोऽन्ये योगमोगाढ्या मुक्ताः स्व हिवोपमाः ॥ ५६७ ॥
ह॑सो न कुर्यात् स्रीसङ्खं न वा धातुपरिग्रहम् ।
परारब्धमश्चन विहरेन्निषेधविधिवजितः ॥ १६८ ॥
चतुरविधानामित्यादि । चतुर्विधानाम् मक्ष्यचर्व्यरेद्यचोष्याणास्
॥ १६१-१६५७ |
अश्चन् जुद्ानः | १६८ ॥
चतुदरोष्टासः ४६<.
त्यजेत् स्वजातिचिह्ानि कर्माणि गृहमधिनाम् |
तुरीयो विचरेत् क्षौणीं निःसङ्कस्पो निर्यमः ॥ ५६९ ॥
सदात्मभावसन्तुष्टः रोकमोहविवजितः ।
निनकेतस्तितिक्चुः स्याननिःशङ्यो निस्पद्रवः ॥ ५७० ॥
नाऽपणं भक््यपेयानां न तस्य व्यानधारणाः ।
मुक्तो विरक्तो निदन्दो हंसाचारपरो यतिः ॥ १७५ ॥
इति ते कथितं देवि चतुर्णौ कुख्योगिनाम् |
लक्षणं सविशेषेण साधूनां मलत्स्वरूपिणाम् ॥ ५७२ ॥
एतेषां दरोनात सरश॑दालापात् परितोषणान् ।
सवेतीथंफरखावासिजौयते मन॒जन्मनाम् ॥ ५७२ ॥
प्रथिव्यां यानि तीथीनि पुण्यक्षेत्राणि यानि च ।
कुरखसन्न्यासिनां देह सन्ति तानि सदा प्रिये ॥ ५७४ ॥
ते धन्यास्ते करताीश्च ते पुण्यास्ते छताष्वराः ।
येरचिताः कट्द्व्येमानवेः कुटसाधवः !॥ ५७५ ॥
अशुचियांति श्ुचितामस्प्रदयः स्प्रर्यतामियात् |
अभक्ष्यमपि भक्ष्यं स्यात् येषां संस्रोमात्रतः ॥ १७६ };
गरहमेधिनाम् गृहस्थानाम् । निरुयमः आत्मरारीरनिर्वाहाथेव्यापार्-
दन्यः ॥ २६९ 1
सदयात्मेव्यादि । भावः चिन्तनम् ¦! निर्निंकेतः नियतसततवासदून्यः ।
तितिष्चः सहनद्ीरुः ॥ १७०-१७२ ॥
अथावधूतानां माहास्म्यमाह एतेषाभिव्यादिभिः ॥ १७३ ॥ १७४ ॥
कुरुद्रव्येः मद्यादिभिः ॥ १७५ | १७६ ॥
& ७० मह्ानिर्वाणतन्लम्
किराताः पापिनः क्रूराः पुलिन्दा यवनाः खसाः ।
सु्यन्ति येषां संस्पशात्ता> विना कोऽन्यमचेयेत् ।॥ १७७ ॥
कुरूतचैः कृख्दव्यैः कौलिकान् कुल्योगिनः ।
येऽर्चयन्ति सच्रद्धक््छ तेऽपि पृञ्या महीतले ॥ १७८ ॥
कौटधर्मात् परो धमो नासत्येव कमलानने ।
अन्यजोऽपि यमाधिय पतः कोटपदं जेत् ॥ १७९ ॥
करिपादे विलीयन्ते सवैप्राणिपदा यथा ।
कुर्म निमज्जन्ति स्वँ घमांस्तथा प्रिये ॥ १८० ¦¦
जहो पुष्यतमाः कौलास्तीर्थरूपाः सख्यं प्रिये ।
ये पुनन्यात्मसम्बन्धान् स्टेच्छश्पचपासरान ॥ १८५ ॥
गङ्गायां पतिताम्भांसि यान्ति गाज्ञ्यतां यथा ।
कुःलखाचारे विरान्तोऽपि स्व गच्छन्ति कौरुताम् ॥ १८२ ॥
यथाऽणेवगतं वारि न प्रथम्भावमाप्नुयात् ।
तथा कुख्बुघौ म्मा न भवेयुजनाः प्रथक् ॥ १८३ ॥
विप्रा्न्स्यजपयेन्ता दिपदा येऽत्र भूतले ।
ते सर्वेऽस्मिन कुलखाचारे भवेयुरधिकारिणः ॥ १८४ ॥
पुडिन्दाः चाण्डाखविरषाः । खसाः सङ्कर जातिविषेषाः । यदुक्तम् ।
दी मल्छश्च राजन्यो त्रास्यो सिच्छिविरेव च ।
नरश्च करणश्ैव शसो द्राविड एव च ॥ इति ॥ १७७ ॥.
कुर्तच्वैः मासादिमिः । कुर्दरव्यैः मैः ॥ १७८ --१ ८६. ॥
चतुदरोच्छसः ४७१
आहूताः कुखधर्मेऽस्मिन. ये भवन्ति पराङ्मुखाः ।
सवेधमेपरिथरष्टास्ते गच्छन्त्यधमां गतिम् ! ५८५ ॥
प्राथेयन्ति कुलाचारं ये केचिदपि मानवाः ।
तान् उच्छयन् कुटीनो ऽपि रौरवं नरकं बजेत् ॥ ०८६ ॥
नचाण्डारु यवनं नीचं मला सखियमवन्ञया । `
कौर न कुर्यात् यः कौरः सोऽघमो यात्यधोगतिम् ॥ ५८७॥
राताभिषेकात् यत् पुण्यं पुरश्र्यारातैरपि ।
तस्मात् कोटिगुणं पुप्यमेकस्मिन कौलिक छते ।॥ ५८८ ॥
ये ये वर्णाः कितो सन्ति ययद्ध्ममुपाध्िताः
कौला भवन्तस्ते पादौ यान्ति परं पदम् ॥ ३८९ ॥
रोवधर्माधिताः कौलाः तीर्थरूपाः रिबात्मकाः 1
सहेन श्रद्धया प्रेस्णा पूज्या मान्याः परस्परम् ॥ ५९० ॥
बहुनाऽज किुक्तेन तवाग्रे सत्युच्यत ।
भवाब्धितरणे सेतुः कुरुघमं हि नापरः ॥ १५९१ ॥
छिद्यन्ते संडायाः स्वे क्षीयन्ते पापसच्छयाः ।
दह्यन्ते कर्मजालानि कटधमेनिषेवणाच् ॥ १९२ ॥
सत्यता बह्यनिष्ठाः कृषयाऽऽहूय मानवान ।
पावयन्ति कुलाचंरिस्ते ज्ञेयाः कौलिकोत्तमाः ॥ १९३ ॥
इति ते कथितं देवि सर्वधर्मविनिणेयम् 1
महानिर्वाणतन्तसय पूवाधं लोकपावनम् ॥ १९४ ॥
अवज्ञया तिरस्ियया ॥ १८७--१९४ ॥ `
६७२ महानिर्वाणतन्त्रम्
य इदं श्रणुयान्ित्यं श्रावयेदपि मानवान ।
सवेपापविनिमुच्छः सोऽन्ते निर्वाणमाप्नुयात् ॥ ५९१५ ॥
सवांगमानां तन्ताणां सारात्सारं परात्परम् ।
तन्तराजमिद्ं ज्ञाता जायते सवैराख्लवित् ॥ १९६ ॥
किन्तस्य तीथेश्रमणेः किः यन्ञेज्यसाधनेः ।
जानन्नेतन्महातन्तं क्मपरोर्विमुच्यते ।! ५२७ ॥
सं विज्ञः स्वेडाखेषु सर्वधर्मविदां वरः ।
स ज्ञानी बह्यवित् साधुयं एतदहेत्ति कास्िकि ॥ १९८ ॥
अलं वेदेः पुराणश्च स्मृतिभिः संहितादिमिः ¦
किमन्येवेहुभिस्तन्तैर्लातेदं सर्वविद्धवेत ॥ १९९ ॥
षक ।
९, ।
आसीद् गुह्यतमं यन्मे साधनं ज्ञानमुत्तमम् ।
तव प्रशचेन तन्त्रेऽस्मिस्तत् स्व सुप्रकारितम् ॥ २०० ॥
यथा तं व्ह्यणः रक्तिमेम प्राणाधिक्ा परा ।
महानिवाणतन्त्रं मे तथा जानीहि सुवते ॥ २०१ ॥
यथां नगेषु हिमवान् तारकासु यथा राशी ।
मास्वांस्तेजःसु तन्त्रेषु तन्वराजमिदं तथा ॥ २०२ ॥
सवेधममयं तन्तं जह्य॑जनेकसाधनम् ।
पटित्वा पाटयित्वाऽपि जह्यज्ञानी भवेन्नरः ॥ २०३ ॥
विद्यते यस्य भवने सवैतन्तोत्तमोत्तमम् ।
न तस्य वंरो देवेशि प्ुर्भवति कर्हिचित् ॥ २०४ ॥
अथ महानिवांणतन्त्रस्य माहात्म्यमभिधत्ते य इदं श्रणुयाननित्य
मित्यादिभिः ॥ १९५-२०१ ॥
चतुर्दोष्छासः ४७
अज्ञानतिमिरान्धोऽपि मूखः कर्मजडोऽपि वा !
'यृण्वन्नेतन्महातन्तं कमेवन्धादिमुच्यते ॥ २०५ ॥
एतन्तन्तस्य पटनं श्रवण पूजनं तथा ।
चन्दनं परमेरानि चणां केवव्यदायकम् ।॥ २०६ ॥
उक्तं बहुविधं. तन्तमेकेकाख्यानसंयुतम् |
सर्वघरमौन्वितं तन्वं नातःपरतरं कचित् ॥ २०७ ॥
पातारचक्रं मूचकञ्योतिश्चक्रसमन्वितम् ।
पराघेमस्य यो वेत्ति स स्वज्ञो न संशयः ॥ २०८ ॥
पराधेसहितं ग्रन्थमेनं जानन्नरो भ्वेत् ।
त्रिकाख्वार्तो नेखोक्यन्रत्तान्तं कथितुं क्षमः ॥ २०९ ॥
सन्ति तन्त्राणि बहुधा राख्राणि विविधान्यपि ।
महानिवाणतन्स्य कलां नाहन्ति षोडङीम् ॥ २१० ॥
महानिर्वाणतम्बस्य माहास्यं कि बवीमि ते
विदितवेतन्महातन्तं ब्रह्मनिवाणमाप्नुयात् ॥ २११ ॥
इति श्रीमहानिर्गाणतन्त्े सर्वतन्चोत्तमोत्तमे सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदाद्यासदाशिवसंबादे
पूर्व॑काण्डे दिवरिङ्गस्थापनचतुर्विधाचधूतविवरणकथनं नाम चतुर्दशोच्छसः ।
समाप्रोऽयं पूर्वाधंः ।
तेजःसु तेजस्विषु ॥ २०२-२११॥
इति श्रीमद्ानिर्बाणवन्बदीकायां चतुदंशोकासः ।
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11